متن کتاب تاریخ تحلیلی اسلام – دکتر محمد نصیری

داغ:

فهرست عناوین
تاریخ تحلیلی اسلام

محمد نصیری

فهرست عناوین
     پیش‌گفتار ۵
     مقدّمه ۱۷
فصل اوّل : مباحث مقدماتى تاریخ ۲۱
     اهداف کلى ۲۳
     اهداف رفتارى ۲۳
     اهداف کلى ۲۵
     اهداف رفتارى ۲۵
     اهداف رفتارى ۲۵
     واژه تاریخ و تعریف آن ۲۵
     واژه تاریخ و تعریف آن ۲۶
     تاریخ نقلى ۲۶
     تاریخ علمى ۲۶
     فایده تاریخ ۲۶
     تاریخ علمى ۲۸
     فایده تاریخ ۲۸
     فایده تاریخ ۲۸
     اعتبار و ارزش داده‌هاى تاریخ ۲۸
     فلسفه تاریخ ۲۸
     اصول و سنن حاکم بر تاریخ ۲۹
     عوامل محرک تاریخ ۳۰
     ۱٫ تاریخ بر پایه نژاد ۳۱
     ۲٫ تاریخ بر پایه جغرافیا ۳۱
     ۳٫ تاریخ بر پایه قهرمانان ۳۱
     ۲٫ تاریخ بر پایه جغرافیا ۳۱
     ۳٫ تاریخ بر پایه قهرمانان ۳۱
     ۴٫ نظریه اقتصادى تاریخ ۳۱
     ۳٫ تاریخ بر پایه قهرمانان ۳۲
     ۴٫ نظریه اقتصادى تاریخ ۳۲
     ۴٫ نظریه اقتصادى تاریخ ۳۲
     ۵‌. گردش چرخ‌هاى تاریخ بر پایه مشیت الهى ۳۲
     ۵‌. گردش چرخ‌هاى تاریخ بر پایه مشیت الهى ۳۳
     اهمیّت و ارزش تاریخ اسلام ۳۳
     تاریخ‌نگارى در اسلام ۳۴
     شعبه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى ۳۵
     انگیزه‌هاى گرایش و اهتمام مسلمانان به تاریخ نگارى ۳۸
     اصول و قواعد عام تاریخ نگارى با تکیه بر ارزش‌هاى اسلامى ۳۸
     برخى از مشهورترین مورخان مسلمان ۴۰
     ۱٫ محمد بن اسحاق ۴۰
     ۱٫ محمد بن اسحاق ۴۱
     ۲٫ ابومخنف ۴۱
     ۳٫ بلاذرى ۴۱
     ۴٫ یعقوبى ۴۱
     ۳٫ بلاذرى ۴۲
     ۴٫ یعقوبى ۴۲
     ۴٫ یعقوبى ۴۲
     ۵‌. طبرى ۴۲
     ۶‌. مسعودى ۴۲
     ۶‌. مسعودى ۴۲
     ۷٫ ابن‌خلدون ۴۲
     ۷٫ ابن‌خلدون ۴۳
     ۸‌. سخاوى ۴۳
     مورخان معاصر ۴۳
     ۱٫ استاد شهید مرتضى مطهرى(ره) ۴۳
     مورخان معاصر ۴۳
     ۱٫ استاد شهید مرتضى مطهرى(ره) ۴۳
     ۱٫ استاد شهید مرتضى مطهرى(ره) ۴۳
     ۲٫ استاد مصباح یزدى ۴۳
     ۲٫ استاد مصباح یزدى ۴۴
     ۳٫ دکتر سید جعفر شهیدى ۴۴
     ۴٫ علامه سید مرتضى عسگرى ۴۴
     ۳٫ دکتر سید جعفر شهیدى ۴۴
     ۴٫ علامه سید مرتضى عسگرى ۴۴
     ۵‌. علامه سید جعفر مرتضى عاملى ۴۴
     ۴٫ علامه سید مرتضى عسگرى ۴۴
     ۵‌. علامه سید جعفر مرتضى عاملى ۴۴
     ۶‌. دکتر محمد ابراهیم آیتى ۴۴
     ۵‌. علامه سید جعفر مرتضى عاملى ۴۵
     ۶‌. دکتر محمد ابراهیم آیتى ۴۵
     ۶‌. دکتر محمد ابراهیم آیتى ۴۵
     معنا و پیشینه شرق‌شناسى ۴۵
     خاستگاه خاورشناسى ۴۵
     خلاصه مطالب ۴۸
     پرسش‌ها ۴۸
     فعالیت‌هاى علمى ۴۸
     فعالیت‌هاى علمى ۴۸
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۴۸
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۵۳
فصل دوم : محیط پیدایش اسلام ۵۳
     اهداف کلى ۵۵
     اهداف رفتارى ۵۵
     اهداف کلى ۵۷
     اهداف رفتارى ۵۷
     اهداف رفتارى ۵۷
     ضرورت بحث ۵۷
     ایران در عصر ساسانیان ۵۷
     ایران در عصر ساسانیان ۵۸
     الف. حکومت و سازمان جامعه ۵۸
     الف. حکومت و سازمان جامعه ۵۸
     ب. نظام خانوادگى و حقوق زن ۵۸
     ج. وضعیت مذهب ۵۹
     امپراطورى روم شرقى ۶۰
     الف. وضعیت دینى ۶۱
     ب. نظام طبقاتى ۶۲
     جزیرة‌العرب ۶۲
     الف. موقعیت جغرافیایى ۶۲
     جزیرة‌العرب ۶۴
     الف. موقعیت جغرافیایى ۶۴
     الف. موقعیت جغرافیایى ۶۴
     ب. وضعیت سیاسى ۶۴
     ج. فرهنگ و آداب و رسوم ۶۵
     د. زنان و نظام خانواده ۶۶
     هـ ‌. وضعیت اقتصادى ۶۷
     و. اوضاع دینى ۶۸
     تاریخ و مفهوم جاهلیت ۶۹
     ارزیابى امام على(علیه السلام) از عصر جاهلیت ۷۱
     خلاصه مطالب ۷۳
     پرسش‌ها ۷۳
     فعالیت‌هاى علمى ۷۳
     فعالیت‌هاى علمى ۷۳
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۷۳
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۷۷
فصل سوم : تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ۷۷
     اهداف کلى ۷۹
فصل سوم : تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ۷۹
     اهداف کلى ۷۹
     اهداف رفتارى ۷۹
     اهداف کلى ۸۱
     اهداف رفتارى ۸۱
     اهداف رفتارى ۸۱
     کودکى و نوجوانى ۸۱
     جوانى ۸۲
     ازدواج ۸۲
     ازدواج ۸۳
     آغاز رسالت ۸۳
     دعوت پنهانى و تبلیغ عملى ۸۴
     دعوت آشکار ۸۵
     دعوت عمومى و آغاز توطئه‌ها ۸۶
     علل مخالفت با اسلام ۸۷
     اقدامات مشرکان ۸۸
     تاکتیک‌هاى مسالمت آمیز ۸۸
     تاکتیک‌هاى مسالمت آمیز ۸۹
     حیله‌هاى عوام‌فریبانه و تهمت‌هاى ناجوانمردانه ۸۹
     اقدامات علیه بنیان فکرى نهضت ۹۰
      ‌‌‌ البته این قانون آن‌قدر احمقانه بود که حتى تصویب‌کنندگانش نیز … ۹۰
      یکى از راه‌هاى قابل پیش‌بینى براى جلوگیرى از گسترش نهضت نوین اسلام … ۹۱
      مبارزه منفى راهى آسان براى کوبیدن و به زانو درآوردن اقلیت‌ها در هر … ۹۲
      هرچند با رحلت ابوطالب آزار دشمنان فزونى گرفت; (۳) اما هرگز در حرکت … ۹۳
      هنوز سپیده دم قلب سیاه شب را نشکافته بود که خبر بیعت یثربیان و … ۹۴
      رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) روز دوشنبه در دهکده قبا، که در دو … ۹۵
      وقتى قرارگاه نظام مسلمانان و پایگاه وحدت اسلامى ساخته شد، ابتکارى … ۹۶
      دو قبیله اوس و خزرج و مهاجران مکه زیربناى این پدیده بزرگ اجتماعى و … ۹۷
      دو قبیله اوس و خزرج و مهاجران مکه زیربناى این پدیده بزرگ اجتماعى و … ۹۸
      چنان‌که در بحث ادیان و مذاهب جزیرة العرب اشاره شد، در سرزمین حجاز … ۹۹
      در آغاز بزرگ‌ترین سوره قرآن، براى معرفى مؤمنان و خصوصیات و نشان‌هاى … ۱۰۰
      پیامبر اسلام، برخلاف زمامداران خود سر، هرگز براى کشورگشایى و … ۹۹
      پیامبراسلام و یارانش ۱۳ سال در مکه مورد آزار و شکنجه قریش قرار … ۱۰۰
      قریش، براى جبران شکست بدر، در سال سوم هجرت رهسپار مدینه شد و در … ۱۰۱
      قریش، براى جبران شکست بدر، در سال سوم هجرت رهسپار مدینه شد و در … ۱۰۲
      به تحریک گروهى از یهودیان بنى‌نضیر، مشرکان مکه به یارى گروه‌هاى … ۱۰۳
      این قبیله با نادیده گرفتن پیمان صلح در جنگ خندق به یارى قریش شتافت، … ۱۰۴
      به تحریک گروهى از یهودیان بنى‌نضیر، مشرکان مکه به یارى گروه‌هاى … ۱۰۵
      این قبیله با نادیده گرفتن پیمان صلح در جنگ خندق به یارى قریش شتافت، … ۱۰۵
      بنى‌المصطلق گروهى از قبیله خزاعه بودند که علیه مسلمانان توطئه … ۱۰۵
      یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و … ۱۰۵
      این قبیله با نادیده گرفتن پیمان صلح در جنگ خندق به یارى قریش شتافت، … ۱۰۶
      بنى‌المصطلق گروهى از قبیله خزاعه بودند که علیه مسلمانان توطئه … ۱۰۶
      یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و … ۱۰۶
      بنى‌المصطلق گروهى از قبیله خزاعه بودند که علیه مسلمانان توطئه … ۱۰۶
      یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و … ۱۰۶
      با کشته‌شدن حارث‌بن‌عمیر، نامه‌رسان پیامبر (صلى الله علیه وآله) … ۱۰۶
      یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و … ۱۰۶
      با کشته‌شدن حارث‌بن‌عمیر، نامه‌رسان پیامبر (صلى الله علیه وآله) … ۱۰۶
      با کشته‌شدن حارث‌بن‌عمیر، نامه‌رسان پیامبر (صلى الله علیه وآله) … ۱۰۶
      مکیان در جریان صلح حدیبیه با پیامبر (صلى الله علیه وآله) پیمان بسته … ۱۰۶
      قبیله ‌هوازن‌ سپاهى ضد اسلام فراهم آورد. وقتى پیامبر (صلى الله علیه … ۱۰۶
      مکیان در جریان صلح حدیبیه با پیامبر (صلى الله علیه وآله) پیمان بسته … ۱۰۷
      قبیله ‌هوازن‌ سپاهى ضد اسلام فراهم آورد. وقتى پیامبر (صلى الله علیه … ۱۰۷
      قبیله ‌هوازن‌ سپاهى ضد اسلام فراهم آورد. وقتى پیامبر (صلى الله علیه … ۱۰۷
      در سال ششم هجرت، اسلام بیش‌تر بخش جزیرة العرب را زیر لواى توحید و … ۱۰۷
      بسم الله الرحمن الرحیم ‌‌‌ از محمد فرستاده خدا به کسراى بزرگ … ۱۰۸
      بسم الله الرحمن الرحیم ‌‌‌ از محمد فرستاده خدا به کسراى بزرگ … ۱۰۸
      بسم الله الرحمن الرحیم ‌‌‌ از محمد فرزند عبدالله به ‌هرقل‌ بزرگ … ۱۰۸
      بسم الله الرحمن الرحیم ‌‌‌ از محمد فرزند عبدالله به ‌هرقل‌ بزرگ … ۱۰۹
      ‌نجران‌ تنها منطقه حجاز بود که مردم آن به عللى از بت‌پرستى دست … ۱۱۰
      پس از آن‌که نمایندگان پیامبر (صلى الله علیه وآله) خبر ظهور اسلام را … ۱۰۹
      در موسم حج سال دهم هجرت، بیابان حجاز شاهد حدود ۹۰ یا ۱۲۰ هزار … ۱۱۰
      ولادت پیشواى بزرگ انسانها حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) در هفدهم … ۱۱۱
      ۱٫ علل و انگیزه پیمان حلف‌الفضول را بنویسید. ‌‌‌ ۲٫ کارنامه اسلام … ۱۱۲
      در موضوعات زیر، با رعایت معیارهاى تحقیق، مقاله‌اى ارائه دهید: ‌‌‌ … ۱۱۳
      در موضوعات زیر، با رعایت معیارهاى تحقیق، مقاله‌اى ارائه دهید: ‌‌‌ … ۱۱۴
      ۱٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن حسینى ادیانى; ‌‌‌ … ۱۱۵
      ۱٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن حسینى ادیانى; ‌‌‌ … ۱۱۶
فصل چهارم : از سقیفه تا قتل عثمان ۱۱۷
      هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو: ‌‌‌ ۱٫ دلایل و چگونگى … ۱۱۷
فصل چهارم : از سقیفه تا قتل عثمان ۱۲۳
      از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل … ۱۲۳
      هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو: ‌‌‌ ۱٫ دلایل و چگونگى … ۱۲۳
      از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل … ۱۲۴
      از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل … ۱۲۴
      حس حق‌خواهى انسان، مهم‌ترین تضمین کننده بقاى انسانیت است. پافشارى … ۱۲۶
      در بررسى حوادث و پیامدهاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى‌خاص رحلت … ۱۲۷
      با آن‌که مسائلى چون ظهور مدعیان دروغین پیامبرى براى اتحاد دینى … ۱۲۶
      خانه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) از بزرگان صحابه و مؤمنانى که … ۱۲۷
      ۱۲۶
      خبر رحلت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) به سرعت منتشر شد و مردم … ۱۲۷
      خبر رحلت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) به سرعت منتشر شد و مردم … ۱۲۸
      با توجه به زمینه‌هایى که از زمان حیات پیامبر (صلى الله علیه وآله) … ۱۲۹
      گرچه بسیارى امور طبق برنامه پیش مى‌رفت; ولى کار مستحکم ساختن … ۱۳۰
      یکى از اقدام‌هاى ابوبکر، در راستاى گردآورى زکات و سامان بخشیدن … ۱۳۱
      عمربن خطاب در سال سیزدهم هـ .ق. با وصیت ابوبکر زمامدار مسلمانان شد. … ۱۳۲
      به‌طور کلى، عملکرد خلفا در راه اندازى جنگ‌هاى داخلى و خارجى از دو … ۱۳۳
      تاکنون براى انزواى قرآن و عترت پیامبر (صلى الله علیه وآله) از … ۱۳۴
      با شورایى که خلیفه دوم پیش‌بینى کرده بود اشراف قریش فرصت یافتند پس … ۱۳۵
      با شورایى که خلیفه دوم پیش‌بینى کرده بود اشراف قریش فرصت یافتند پس … ۱۳۶
      از مجموع گفتوگوها و حوادث روزهاى پس از رحلت رسول‌خدا (صلى الله علیه … ۱۳۷
      بقاى انسانیت مبتنى بر سرشت حق‌طلبى است. بررسى واقع‌بینانه رخدادهاى … ۱۳۶
      ۱٫ آیا طرح صحیح و دور از تعصب، حقیقت مسأله جانشینى پیامبر (صلى الله … ۱۳۷
      ۱٫ ضمن مقاله‌اى، مبرم‌ترین نیاز جهان اسلام در عصر حاضر را تحقیق … ۱۳۸
      ۱٫ ضمن مقاله‌اى، مبرم‌ترین نیاز جهان اسلام در عصر حاضر را تحقیق … ۱۳۹
      ۱٫ امامت و رهبرى ، مرتضى مطهرى; ‌‌‌ ۲٫ اهل سنت واقعى ، محمد … ۱۴۰
      ۱٫ امامت و رهبرى ، مرتضى مطهرى; ‌‌‌ ۲٫ اهل سنت واقعى ، محمد … ۱۴۱
فصل پنجم : نگاهى به حکومت امام على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام) ۱۴۲
      هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو: ‌‌‌ ۱٫ عملکرد حضرت على … ۱۴۲
      از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل … ۱۴۳
      هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو: ‌‌‌ ۱٫ عملکرد حضرت على … ۱۴۴
      از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل … ۱۴۵
      از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل … ۱۴۶
      امیرمؤمنان على (علیه السلام) در سیزدهم رجب سال سى ـ عام الفیل ـ در … ۱۴۷
     امام على(علیه السلام) و خلفاى سه گانه ۱۵۹
     مهم‌ترین فعالیت‌هاى امام (علیه السلام) در دوران خلفا ۱۶۲
     گفتمان سقیفه ۱۶۳
     عهدنامه جانشینى ۱۶۴
     شوراى شش نفره تعیین خلیفه ۱۶۵
     به حکومت رسیدن على(علیه السلام) ۱۶۷
     موانع و مشکلات حکومت على(علیه السلام) ۱۶۹
     ۱٫ عدالت اقتصادى ۱۶۹
     ۱٫ عدالت اقتصادى ۱۷۰
     ۲٫ عدالت اجتماعى ۱۷۰
     ۳٫ انحراف‌ها و بدعت‌ها ۱۷۰
     ۳٫ انحراف‌ها و بدعت‌ها ۱۷۱
     ۴٫ فساد اجتماعى، رفاه‌گرایى و تضعیف ارزش‌هاى دینى ۱۷۱
     علل ناخشنودى از حکومت على(علیه السلام) ۱۷۱
     علل ناخشنودى از حکومت على(علیه السلام) ۱۷۳
     اصول، ارزش‌ها و پیامدهاى حکومت على(علیه السلام) ۱۷۳
     خلاصه مطالب ۱۷۸
     پرسش‌ها ۱۷۸
     فعالیت‌هاى علمى ۱۷۸
     فعالیت‌هاى علمى ۱۷۸
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۱۷۸
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۱۸۳
فصل ششم : ائمه (علیهم السلام) و مقتضیات زمان در دوران امویان ۱۸۳
     اهداف کلى ۱۸۵
     اهداف رفتارى ۱۸۵
     اهداف کلى ۱۸۷
     اهداف رفتارى ۱۸۷
     اهداف رفتارى ۱۸۷
     مقدّمه ۱۸۷
     نرمش قهرمانانه امام حسن(علیه السلام) ۱۸۸
     صلح در اسلام ۱۹۰
     زمینه‌هاى ‌آتش‌بس‌ ۱۹۰
     زمینه‌هاى ‌آتش‌بس‌ ۱۹۲
     صلح یا تغییر سنگر مبارزه ۱۹۲
     مقایسه دورویه یک رسالت ۱۹۵
     مقایسه دوستان و یاران دو امام ۱۹۵
     مقایسه دوستان و یاران دو امام ۱۹۶
     وضع دشمنان دو امام(علیهما السلام) ۱۹۶
     وضع دشمنان دو امام(علیهما السلام) ۱۹۷
     امام حسین(علیه السلام)و هدف بازگشت حکومت به صالحان ۱۹۷
     امام حسین(علیه السلام) پیش از نهضت ۱۹۸
     موانع قیام در دوران معاویه ۱۹۸
     وضعیت سیاسى ـ اجتماعى عصر یزید ۲۰۱
     ماهیت، انگیزه و علل قیام امام حسین (علیه السلام) ۲۰۲
     پیام دعوت انجمن‌هاى سیاسى و مذهبى کوفه ۲۰۵
     ارزیابى سفر به عراق، در گردونه فعالیت‌هاى سیاسى ۲۰۸
     مسأله آگاهى پیشین امام(علیه السلام) ۲۰۹
     زندگى امام سجاد (علیه السلام) فرازمندترین قله‌هاى تربیت ۲۱۲
     حکومت عبدالملک ۲۱۳
     ابعاد فعالیت و مبارزات امام (علیه السلام) ۲۱۵
     امام باقر (علیه السلام) پایه‌گذار نهضت علمى ۲۱۷
     شعاع تأثیر آموزگار و اصلاحات عمربن‌عبدالعزیز ۲۱۷
     وضعیت فکرى و فرهنگى این دوران ۲۱۹
     منطق مسلح و نهضت فکرى پیروز ۲۱۹
     منطق مسلح و نهضت فکرى پیروز ۲۲۱
     خلاصه مطالب ۲۲۱
     پرسش‌ها ۲۲۱
     فعالیت‌هاى علمى ۲۲۱
     فعالیت‌هاى علمى ۲۲۱
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۲۲۱
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۲۲۵
فصل هفتم : ائمه (علیهم السلام) در دوره عباسیان ۲۲۵
     اهداف کلى ۲۲۷
فصل هفتم : ائمه (علیهم السلام) در دوره عباسیان ۲۲۷
     اهداف کلى ۲۲۷
     اهداف رفتارى ۲۲۷
     اهداف کلى ۲۲۹
     اهداف رفتارى ۲۲۹
     اهداف رفتارى ۲۲۹
     مقدّمه ۲۲۹
     امام صادق (علیه السلام) در دو دیدگاه ۲۳۱
     اوضاع سیاسى و فرهنگى دوره امام‌صادق (علیه السلام) ۲۳۲
     راز تحریف‌ها و ابهام‌ها ۲۳۵
     مبارزه پایدار در قالب تبیین مسأله امامت ۲۳۶
     بهره‌گیرى از ادبیات و زبان شعر ۲۳۷
     مبارزه در قالب بیان احکام و تفسیر قرآن ۲۳۷
     مبارزه در قالب بیان احکام و تفسیر قرآن ۲۳۸
     سایر فعالیت‌هاى سیاسى و تشکیلاتى ۲۳۸
     امام (علیه السلام) و رخدادهاى مهم سیاسى ۲۴۰
     اوضاع سیاسى و اجتماعى دوران امام کاظم (علیه السلام) ۲۴۲
     سایر فعالیت‌هاى سیاسى و اجتماعى امام‌کاظم(علیه السلام) ۲۴۶
     زندگى على‌بن‌موسى‌الرضا(علیه السلام) ۲۴۷
     ولایت‌عهدى امام رضا (علیه السلام) ۲۴۸
     راز انتخاب خراسان ۲۴۸
     راز انتخاب خراسان ۲۴۹
     سیاست چندجانبه حل مشکلات ۲۴۹
     درایت و سیاست علوى ۲۵۱
     در تهاجم امواج فکرى ۲۵۴
     امام‌جواد (علیه السلام) پیشواى خردسال ۲۵۶
     شبکه ارتباطى وکالت ۲۵۸
     مکتب علمى و فرهنگى امام‌جواد (علیه السلام) ۲۵۹
     تاریخ و زندگى امام‌على‌النقى (علیه السلام) ۲۵۹
     تاریخ و زندگى امام‌على‌النقى (علیه السلام) ۲۶۲
     شرایط سیاسى و اجتماعى زمان امام هادى(علیه السلام) ۲۶۲
     فعالیت‌هاى امام هادى(علیه السلام) ۲۶۳
     زندگى امام حسن عسگرى (علیه السلام) ۲۶۴
     اوضاع سیاسى ـ اجتماعى عصر امام عسگرى (علیه السلام) ۲۶۴
     اوضاع سیاسى ـ اجتماعى عصر امام عسگرى (علیه السلام) ۲۶۷
     عدالت‌گستر جهان ۲۶۷
     نواب خاص امام مهدى (عج) ۲۶۹
     ۱٫ عثمان بن سعید عَمْرى سمّان ۲۷۰
     ۲٫ محمد بن عثمان بن سعید عمرى ۲۷۰
     ۳٫ حسین بن روح نوبختى ۲۷۰
     ۲٫ محمد بن عثمان بن سعید عمرى ۲۷۰
     ۳٫ حسین بن روح نوبختى ۲۷۰
     ۴٫ على بن محمد سَمَرى ۲۷۰
     ۳٫ حسین بن روح نوبختى ۲۷۱
     ۴٫ على بن محمد سَمَرى ۲۷۱
     ۴٫ على بن محمد سَمَرى ۲۷۱
     وظایف و اقدامات نواب چهارگانه ۲۷۱
     خلاصه مطالب ۲۷۲
     پرسش‌ها ۲۷۲
     فعالیت‌هاى علمى ۲۷۲
     فعالیت‌هاى علمى ۲۷۲
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۲۷۲
     منابع براى مطالعه بیش‌تر ۲۷۲
     فهرست منابع ۲۷۲
     فهرست منابع ۲۷۲


۵
پیش‌گفتار

عالمان و اندیشمندانى که درباره تاریخ به اندیشه و پژوهش پرداخته‌اند، هریک از زاویه‌اى خاص به تاریخ نگریسته و فوایدى را براى تاریخ و ضرورت مطالعه آن برشمرده‌اند. از امورى مانند پندگیرى و عبرت‌آموزى، درس ناپایدارى ملک و مقام، آشنایى با چگونگى زیست پیشینیان، اصلاح مسیر آینده با توجه به راه طى‌شده به‌عنوان فواید تاریخ یاد شده است. در مقابل، افرادى نیز بر بى‌فایده‌بودن تاریخ به‌دلیل ملال‌انگیزى، بازگویى یک سلسله حوادث تکرارى یا تصادفى غیرمتعلق به زمان حاضر و… معتقدند.

‌‌‌ انصاف آن است که تاریخ نیز یک علم است و سود و زیان آن همانند علوم دیگر به نوع بهره‌گیرى و تلقى از آن بازمى‌گردد. اگر تاریخ را یک مجموعه اطلاعات مهر و موم‌شده ثابت‌انگاریم و تاریخ‌دان را مانند راهنماى یک دیرکهن بدانیم که همواره واژگانى را طوطىوار براى بازدیدکنندگان تکرار مى‌کند، طبعاً از آن جز پاره‌اى اطلاعات از زوایاى تاریخ و رخدادهاى آن چیزى برنخواهیم گرفت. در مقابل، اگر به آن به‌عنوان آئینه تمام‌نماى زیست بشر بر روى زمین بنگریم و حظّ وبهره خود را به‌صورتى کاربردى از آن برگیریم و پهنه تاریخ را به‌عنوان گستره زندگى انسان و کنش و واکنش‌هاى ثبت‌شده در تاریخ را آزمون و خطاى زندگى آدمى بدانیم، از جستوجو در این اقیانوس بى‌کران به گوهرهاى شب چراغى دست مى‌یابیم که راه پر فراز و نشیب آینده را برایمان روشن کرده، زندگى گذشتگان را کوله‌بار و توشه راهِ پیش‌روى بشر قرار خواهد داد. سیر در بوستان تاریخ با چنین نگرشى موجب مى‌گردد تا امورى مانند راز فراز و فرود تمدن‌ها، پایدارى‌هاى جانانه در برابر زیاده‌خواهان و زورمداران، علل پیشرفت‌هاى علمى جوامع، عواقب کردار حاکمان، شناخت بازتاب اشتباهات بزرگ و موقعیت‌هاى سترگ بشر، اسرار


۶

کامیابى و شکست‌هاى سیاسى و عاقبتِ دورى از فطرت انسانى و افتادن در ورطه خود فراموشى و گسست از مبدأ، از میان ورق‌هاى زرین تاریخ خود را مى‌نمایانند و راهنمایى‌هاى لازم را براى رهسپارى به سوى کمال انسانى در ابعاد گوناگون در پیش پاى آدمى مى‌نهند. از این‌رو مطالعه تاریخ به‌طور عام و مطالعه و تحقیق در تاریخ اسلام به‌طور خاص، به مثابه ضرورتى براى همگان و بهویژه آینده‌سازان این مرز و بوم شایان توجه و تأکید است.

‌‌‌ کتابى که در پیش رو دارید حاصل تلاشى است که در گروه تاریخ اداره تحقیق و تدوین متون درسى معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامى نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاهها به انجام رسیده است. این مجموعه به قلم برادر ارجمند جناب آقاى محمد نصیرى‌رضى و براساس سرفصل تهیه شده در گروه تاریخ معاونت با عنوان ‌درسنامه تاریخ تحلیلى اسلام‌ تدوین شده است که در دو واحد درس عمومى در مقطع کارشناسى تدریس مى‌گردد.

‌‌‌ در تنظیم محتوایى کتاب، تلاش بر آن بوده تا محتوا در قالب یک متن درسى سامان یابد. در ابتداى هر فصل اهداف کلى و در انتهاى آن پرسش‌هاى اساسى و محورهایى براى تحقیق فراگیران، هم‌چنین منابعى براى مطالعه بیش‌تر ارائه گردیده است. در هر یک از مباحث به برخى از فرازهاى مهم و قابل توجه در داخل کادر مشخص تأکید شده است.

‌‌‌ در پایان، ضمن تقدیر از تلاش‌هاى علمى گروه تاریخ، نگارنده محترم و همه عزیزانى که در تهیه این مجموعه یاورمان بوده‌اند، اذعان مى‌دارد که با همه کوشش‌هاى به عمل آمده این متن را نمى‌توان متن کامل و بى‌نقص دانست. رجاء آن مى‌رود که استادان محترم تاریخ اسلام و دیگر اندیشمندان گران‌قدر و دانشجویان عزیز پس از مطالعه آن، ما را در جهت تکمیل و تنظیم بهینه این نوشتار یارى رسانند و نظرات عالمانه خود را جهت رسیدن به متنى مطلوب و حتى‌المقدور جامع و بى‌نقص، براى ما ارسال دارند.

نهـاد نمایندگى مقـام معظّم رهبـرى در دانشگاههـا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

معاونت‌اموراساتیدودروس معارف‌اسلامى ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

مدیریت تحقیق و تدوین متون درسى ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌


۷


۱۶


۱۷
مقدّمه

کتاب حاضر براساس سرفصل فعلى معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامى، در گرایش درس عمومى تاریخ اسلام، تهیه شده است. در میان پیشنهادهایى که از جانب اساتید محترم این درس ارائه شده بود، اختلاف نظرهایى درباره قلمرو محتوایى درس تاریخ اسلام وجود داشت. در این نوشتار سعى شده‌است تا نقاط قوت این دیدگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد. براین اساس فصل اوّل کتاب به مباحث مقدماتى تاریخ عموماً و تاریخ‌نگارى اسلامى خصوصاً، اختصاص یافته است. انگیزه اصلى در این فصل، ارائه قواعد یا قوانینى است که فراگیر را در کیفیت مراجعه به تاریخ و بازخوانى آن یارى رساند. مباحثى چون مفهوم تاریخ، انواع و عوامل محرک آن، تاریخ‌نگارى در اسلام و اهداف و معیارهاى آن، بستر بنیادى پژوهش در تاریخ اسلام شمرده شده است. بحث شرق‌شناسان و تاریخ اسلام به‌منزله یک هشدار، ضمن ارج نهادن به تلاش و پژوهش متفکران منصف این رشته، با اشاره به رویه دیگر برخى از این تحقیقات، افق اندیشه را در چگونگى نگاه به آثار آنان یارى مى‌رساند.

‌‌‌ فصل دوم، در یک سیر تاریخى به وضعیت دو تمدن بزرگ آن زمان ـ ایران و روم ـ اشاره کرده، با پرداختن به اوضاع جغرافیایى، فرهنگى، سیاسى و اجتماعى جزیرة‌العرب، به ارزیابى جایگاه نظام جاهلى این شبه‌جزیره در نظام بین‌الملل پرداخته است.

‌‌‌ چشم‌انداز فصل سوم زندگى حضرت ختمى مرتبت از تولد تا رحلت است. تحلیل و بررسى موانع و مشکلات رو در روى آن حضرت، اقدامات پیامبر (صلى الله علیه وآله) درگذر از جامعه جاهلى و ویژگى‌ها و اصول حکومت اسلامى پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، برخى از موضوعات این فصل است. هم‌چنین کوشش شده است تا از میان حوادث و پدیده‌ها، آن‌چه مهم‌تر، سرنوشت‌ساز


۱۸

و کاربردى‌تر بوده است مورد توجه قرار گیرد. تأکید بر بازنمایى و بررسى پاره‌اى از شبهات و نشان دادن لغزش‌هاى برخى نویسندگان نسبت به عملکرد پیامبر (صلى الله علیه وآله) از دغدغه‌هاى دیگر این فصل بوده است.

‌‌‌ در فصل چهارم با هدفِ نشان‌دادن چگونگى شکل‌گیرى خلافت، با رویکردى علمى به تحلیل جریان سقیفه پرداخته است. ارائه برخى موانع و مشکلات خلفا، اشاره به پیامدهاى سیاسى، اجتماعى و فرهنگى فتوحات، شناخت کارگزاران خلفا و نشان‌دادن زمینه‌هاى به‌قدرت رسیدن امویان از دیگر مباحث این فصل مى‌باشد.

‌‌‌ فصل پنجم ضمن تحلیل عملکرد حضرت على (علیه السلام) در دوران خلفا با روشى تطبیقى به مقایسه چگونگى به‌قدرت رسیدن حضرت على (علیه السلام) و خلفاى سه‌گانه مى‌پردازد. موضوعاتى چون عدالت اقتصادى، اجتماعى، انحراف‌ها و بدعت‌ها، رواج رفاه‌گرایى و فراموشى ارزش‌ها، در بحث از موانع و مشکلات حکومت على (علیه السلام) و هم‌چنین تحلیل جریان ناکثین، قاسطین و مارقین در بحث علل ناخشنودى از حکومت امام (علیه السلام) ارائه شده است. این فصل با اشاره به برخى اصول، ارزش‌ها و پیامدهاى حکومت امام (علیه السلام) به پایان مى‌رسد.

‌‌‌ تحلیل راز صلح امام‌حسن (علیه السلام) ، بیان چگونگى فعالیت و مبارزه امام حسین (علیه السلام) براى حفظ دین و بازگشت حکومت به صالحان، برخى پیامدهاى نهضت امام حسین (علیه السلام) ، معرفى و مقایسه شخصیت معاویه و یزید، اقدامات فرازمند تربیتى و سیاسى امام سجاد (علیه السلام) ، نهضت علمى و مبارزه فرهنگى و اجتماعى امام باقر (علیه السلام) با توجه به مقتضیات سیاسى، اجتماعى و فرهنگى آن دوره و اشاره به برخى عملکردهاى خلفاى اموى در این عصر، عمده مطالب فصل ششم را تشکیل مى‌دهد.

‌‌‌ در فصل هفتم ضمن اشاره به علل سقوط امویان به تبیین شیوه مبارزه امام صادق (علیه السلام) در ابعادى چند پرداخته شده است. بحث از شرایط و اوضاع سیاسى ـ اجتماعى زمان امام صادق (علیه السلام) تا امام عسگرى (علیه السلام) و نحوه فعالیت امامان معصوم (علیهم السلام) در مقابله با دستگاه حاکم عباسى، بخشى دیگر از موضوعات است. مسأله ولایت‌عهدى امام رضا (علیه السلام) و انگیزه‌هاى امام رضا (علیه السلام) و خلیفه عباسى، آثار و پیامدهاى ولایت‌عهدى در پاسخ به پرسش‌ها و ابهام‌هایى که در این باره وجود دارد مورد تأکید بیش‌ترى قرار گرفته است. دفتر این فصل با اشاره به


۱۹

عدالت‌گستر جهان حضرت امام مهدى عجل‌الله تعالى فرجه الشریف، نوّاب خاص آن حضرت (علیه السلام) ، برخى اقدامات آنان و آخرین خاطرات از شروع غیبت کبرا به‌پایان رسیده است، هرچند حکایت هم‌چنان باقى است.

‌‌‌ شیوه تحقیق و تدوین مباحث : پس از تحقیق و تدوین محتواى هر فصل با ارائه آن به گروه تاریخ اسلام، کاستى‌ها برطرف و نظرات پیشنهادى تکمیلى اعمال مى‌شد. در پایان نیز با ارائه مجموع مباحث به سه نفر از اعضاى گروه، نظرات اصلاحى آنان لحاظ شد. تذکراتى هم که سه نفر از عزیزان، خارج از اعضاى گروه تاریخ ارائه نمودند سودمند واقع گردید. بر این اساس از حجج‌اسلام و اساتید محترم، محمد خردمند، على الهامى‌فر، محمدکاظم ادیب‌زاده، یوسف غلامى، على‌محمّدفرهادزاده و دیگر اعضاى محترم گروه تاریخ، مسئول اداره تحقیق و تدوین متون درسى جناب آقاى جواد رفیعى و همکاران گرانقدر آقایان مجتبى درودى، سیدعلى‌رضا فاخرى، سیدسعید روحانى، سلیمان محمدى و ویراستار محترم جناب آقاى عباس عبیرى و سایر دست‌اندرکاران که در تنظیم و نشر این اثر زحماتى متحمل شده‌اند تشکر و قدردانى مى‌گردد.

‌‌‌ برخى از مزایاى کتاب : هرچند تحقیقات در پوششى از کتب معاصران آغاز شد امّا تنها مراجعه به منابع اصلى و معتبر توانست مطالب را کامل کند. نقش قرآن و نهج‌البلاغه در میان منابع فرازمند است. کتاب‌هایى که با نگاه تحلیلى و کاربردى به تاریخ اسلام پرداخته بودند، ملاحظه شد، توجه به لغزش‌هاى پیدا و پنهان درباره زوایاى مختلف تاریخ اسلام، دغدغه خاطر نویسنده بود.

‌‌‌ نشان‌دادن فعالیت‌هاى ائمه (علیهم السلام) در مقتضیات گوناگون زمانى، در قالب حرکت پایدار فرهنگى و سیاسى، پرده از برداشت‌هاى صادقانه یا مغرضانه برخى معاصران برمى‌دارد.

‌‌‌ ـ برخوردارى از برخى معیارهاى تکنولوژى آموزشى، بهره‌گیرى از نقشه‌ها در مواقع لازم از نکاتى است که در این نوشتار رعایت شده است. پیش‌بینى برخى مباحث لازم و مرتبط به هر فصل و بیش‌تر ناظر به مسائل این زمان که امکان ارائه آن در این کتاب نبوده و پیشنهاد آن به اساتید و دانشجویان تحت عنوان فعالیت‌هاى علمى و معرفى منابع براى مطالعه بیش‌تر نیز در همین راستا است.


۲۰

‌‌‌ ـ در بحث از خلفا و حاکمان اموى و عباسى بر اعمال و رفتارهایى که جنبه عبرت‌آموزى آن قوى و با مسائل امروز جهان اسلام بیش‌تر مربوط مى‌شود، تأکید شده است.

‌‌‌ ـ بدون تردید مطالب عرضه شده نیاز به تکمیل دارد. براین اساس به نظرات و پیشنهادهاى اندیشمندان حوزه و دانشگاه بهویژه دانشجویان عزیز و اساتید محترم این درس به دیده منّت مى‌نگریم.

‌‌‌ ـ این انتظار که نوشته بتواند اذهان مستعد فراگیران را نسبت به مسایل اساسى تاریخ اسلام برانگیزد، مرحله‌اى از هدف است و حصول مراد اصلى در گرو رضایت خداوند متعال مى‌باشد. مباد که نفس همیشه در کمین، امّاره جهل را آگاهى، بوالهوسى را خدمت و خودخواهى را تکلیف بنمایاند. همواره به پروردگار متعال پناه مى‌بریم و به لطف او امیدواریم.

قم ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

محمد نصیرى‌رضى ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

تابستان ۷۸ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌


۲۱
فصل اوّل : مباحث مقدماتى تاریخ


۲۲


۲۳
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ با برخى از مباحث بنیادى تاریخ و ضرورت درس تاریخ اسلام آشنا گردد.

‌‌‌ ۲٫ اصول، شیوه‌ها و شعبه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى و مورخان مسلمان قدیم و معاصر را بشناسد.

‌‌‌ ۳٫ اهداف و انگیزه‌هاى شرق‌شناسى را دریابد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ ضمن ارایه چند تعریف از تاریخ، به تقسیم‌بندى این علم بپردازد.

‌‌‌ ۲٫ ضرورت مطالعه تاریخ را از دیدگاه‌هاى گوناگون بازگو نماید.

‌‌‌ ۳٫ ضرورت تدریس تاریخ اسلام را شرح دهد، و نقش علمى ـ کاربردى آن‌را تبیین نماید.

‌‌‌ ۴٫ اعتبار و ارزش داده‌هاى تاریخ را تبیین و نقد نماید.

‌‌‌ ۵‌. برخى از اصول و سنن حاکم بر تاریخ را برشمارد.

‌‌‌ ۶‌. مهم‌ترین دیدگاه‌هاى موجود درباره عوامل محرک تاریخ را ارزیابى کند.

‌‌‌ ۷٫ مواردى از علل و انگیزه مسلمانان به مسأله تاریخ و تاریخ‌نگارى را ذکر نماید.

‌‌‌ ۸‌. ویژگى‌هاى یک مورخ، معیارها و ضوابط تاریخ‌نگارى را بازگو و به نقد آن بپردازد.

‌‌‌ ۹٫ گره‌خوردن جریان شرق‌شناسى با اهداف سیاسى و استعمارى در پژوهش تاریخ اسلام را تحلیل نماید.


۲۴


۲۵
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ با برخى از مباحث بنیادى تاریخ و ضرورت درس تاریخ اسلام آشنا گردد.

‌‌‌ ۲٫ اصول، شیوه‌ها و شعبه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى و مورخان مسلمان قدیم و معاصر را بشناسد.

‌‌‌ ۳٫ اهداف و انگیزه‌هاى شرق‌شناسى را دریابد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ ضمن ارایه چند تعریف از تاریخ، به تقسیم‌بندى این علم بپردازد.

‌‌‌ ۲٫ ضرورت مطالعه تاریخ را از دیدگاه‌هاى گوناگون بازگو نماید.

‌‌‌ ۳٫ ضرورت تدریس تاریخ اسلام را شرح دهد، و نقش علمى ـ کاربردى آن‌را تبیین نماید.

‌‌‌ ۴٫ اعتبار و ارزش داده‌هاى تاریخ را تبیین و نقد نماید.

‌‌‌ ۵‌. برخى از اصول و سنن حاکم بر تاریخ را برشمارد.

‌‌‌ ۶‌. مهم‌ترین دیدگاه‌هاى موجود درباره عوامل محرک تاریخ را ارزیابى کند.

‌‌‌ ۷٫ مواردى از علل و انگیزه مسلمانان به مسأله تاریخ و تاریخ‌نگارى را ذکر نماید.

‌‌‌ ۸‌. ویژگى‌هاى یک مورخ، معیارها و ضوابط تاریخ‌نگارى را بازگو و به نقد آن بپردازد.

‌‌‌ ۹٫ گره‌خوردن جریان شرق‌شناسى با اهداف سیاسى و استعمارى در پژوهش تاریخ اسلام را تحلیل نماید.


۲۴


۲۵
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ ضمن ارایه چند تعریف از تاریخ، به تقسیم‌بندى این علم بپردازد.

‌‌‌ ۲٫ ضرورت مطالعه تاریخ را از دیدگاه‌هاى گوناگون بازگو نماید.

‌‌‌ ۳٫ ضرورت تدریس تاریخ اسلام را شرح دهد، و نقش علمى ـ کاربردى آن‌را تبیین نماید.

‌‌‌ ۴٫ اعتبار و ارزش داده‌هاى تاریخ را تبیین و نقد نماید.

‌‌‌ ۵‌. برخى از اصول و سنن حاکم بر تاریخ را برشمارد.

‌‌‌ ۶‌. مهم‌ترین دیدگاه‌هاى موجود درباره عوامل محرک تاریخ را ارزیابى کند.

‌‌‌ ۷٫ مواردى از علل و انگیزه مسلمانان به مسأله تاریخ و تاریخ‌نگارى را ذکر نماید.

‌‌‌ ۸‌. ویژگى‌هاى یک مورخ، معیارها و ضوابط تاریخ‌نگارى را بازگو و به نقد آن بپردازد.

‌‌‌ ۹٫ گره‌خوردن جریان شرق‌شناسى با اهداف سیاسى و استعمارى در پژوهش تاریخ اسلام را تحلیل نماید.


۲۴


۲۵
واژه تاریخ و تعریف آن

واژه ‌تاریخ‌ ( History ) از زبان یونانى گرفته شده و هرودوت (هرودوتوس Herodotus ) مُبدع و ‌پدر تاریخ‌ شناخته شده است. تاریخ، از نظر هرودوت، به معناى مطالعه و یا بررسى روزگاران گذشته است. (۱) البته چیستى تاریخ از پرسش‌هایى است که تاکنون پاسخى جامع، دقیق و مورد اتفاق نداشته، همه تعریف‌هاى آن با ایراد یا انتقادهایى رو به رو بوده است; زیرا گروهى معناى تاریخ را بس گسترده دانسته، احوال گذشته جهان و حتى پدیده‌هایى که انسان در آن مؤثر نیست، موضوع آن به شمار مى‌آورند; (۲) دسته‌اى آن را به وقایع مشهور و حوادث روزگار پادشاهان و دولت‌ها محدود مى‌کنند (۳) و جمعى مشخص ساختن احوال انبیا، ائمه (علیهم السلام) ، فرمانروایان، وزیران و حوادث بزرگى مانند جنگ‌ها و فتوحات بر حسب زمان را معناى اصطلاحى تاریخ مى‌دانند. (۴) ابن‌خلدون، مورخ بزرگ، تاریخ را دانشى سرچشمه گرفته از حکمت و بیان‌گر سرگذشت ملت‌ها، سیرت پیامبران و سیاست پادشاهان مى‌داند. (۵)

‌‌‌ با در نظر گرفتن دو عنصر موضوعى تاریخ یعنى ‌انسان‌ و ‌زمان‌، مى‌توان گفت: تاریخ مجموعه‌اى از اطلاعات خام یا تحلیل شده درباره گذشته انسان‌ها است که امورى چون نقل و تحلیل هدایت، گمراهى، تکامل، انحطاط، پیروزى، شکست، خوشبختى یا بدبختى ملت‌ها را در بر دارد.

‌‌‌ از آن‌جا که هر یک از تعریف‌هاى یادشده بُعد خاصى از تاریخ را بیان مى‌کند و از جهتى با اشکال جامع یا مانع نبودن رو به رو است و نیز به دلیل گسترده شدن مسائل مربوط به تاریخ،

۱٫ تاریخ تمدن ، هنرى لوکاس، ج اول، ص ۷٫

۲٫ زبدة‌التواریخ ، حافظ ابرو، ج اول، ص ۲۶٫

۳٫ براى اطّلاع بیشتر ر.ک: تاریخ نگارى در اسلام ، سید صادق سجادى و هادى عالم زاده ص ۹ و ۱۰٫

۴٫ المختصرفى علم‌التاریخ ، کافیجى، چاپ‌شده در کتاب تاریخ‌نگارى دراسلام ، ج دوم، روزنتال، صص ۶۰ ـ ۵۹٫

۵٫ مقدمه ابن‌خلدون (جلد اول العبر …)، ص ۴ و ۹٫


۲۶

برخى از اندیش‌مندان، علوم مربوط به تاریخ را تقسیم کرده، براى هر قسم تعریفى خاص ارائه کرده‌اند. فیلسوف شهید مطهرى(ره) تاریخ را یکى از منابع معرفت انسانى دانسته، علم تاریخ را به دو بخش نقلى و علمى تقسیم مى‌کند و قواعد استنباطى تاریخ علمى را به حال و آینده قابل تعمیم مى‌داند. (۱)

واژه تاریخ و تعریف آن

واژه ‌تاریخ‌ ( History ) از زبان یونانى گرفته شده و هرودوت (هرودوتوس Herodotus ) مُبدع و ‌پدر تاریخ‌ شناخته شده است. تاریخ، از نظر هرودوت، به معناى مطالعه و یا بررسى روزگاران گذشته است. (۱) البته چیستى تاریخ از پرسش‌هایى است که تاکنون پاسخى جامع، دقیق و مورد اتفاق نداشته، همه تعریف‌هاى آن با ایراد یا انتقادهایى رو به رو بوده است; زیرا گروهى معناى تاریخ را بس گسترده دانسته، احوال گذشته جهان و حتى پدیده‌هایى که انسان در آن مؤثر نیست، موضوع آن به شمار مى‌آورند; (۲) دسته‌اى آن را به وقایع مشهور و حوادث روزگار پادشاهان و دولت‌ها محدود مى‌کنند (۳) و جمعى مشخص ساختن احوال انبیا، ائمه (علیهم السلام) ، فرمانروایان، وزیران و حوادث بزرگى مانند جنگ‌ها و فتوحات بر حسب زمان را معناى اصطلاحى تاریخ مى‌دانند. (۴) ابن‌خلدون، مورخ بزرگ، تاریخ را دانشى سرچشمه گرفته از حکمت و بیان‌گر سرگذشت ملت‌ها، سیرت پیامبران و سیاست پادشاهان مى‌داند. (۵)

‌‌‌ با در نظر گرفتن دو عنصر موضوعى تاریخ یعنى ‌انسان‌ و ‌زمان‌، مى‌توان گفت: تاریخ مجموعه‌اى از اطلاعات خام یا تحلیل شده درباره گذشته انسان‌ها است که امورى چون نقل و تحلیل هدایت، گمراهى، تکامل، انحطاط، پیروزى، شکست، خوشبختى یا بدبختى ملت‌ها را در بر دارد.

‌‌‌ از آن‌جا که هر یک از تعریف‌هاى یادشده بُعد خاصى از تاریخ را بیان مى‌کند و از جهتى با اشکال جامع یا مانع نبودن رو به رو است و نیز به دلیل گسترده شدن مسائل مربوط به تاریخ،

۱٫ تاریخ تمدن ، هنرى لوکاس، ج اول، ص ۷٫

۲٫ زبدة‌التواریخ ، حافظ ابرو، ج اول، ص ۲۶٫

۳٫ براى اطّلاع بیشتر ر.ک: تاریخ نگارى در اسلام ، سید صادق سجادى و هادى عالم زاده ص ۹ و ۱۰٫

۴٫ المختصرفى علم‌التاریخ ، کافیجى، چاپ‌شده در کتاب تاریخ‌نگارى دراسلام ، ج دوم، روزنتال، صص ۶۰ ـ ۵۹٫

۵٫ مقدمه ابن‌خلدون (جلد اول العبر …)، ص ۴ و ۹٫


۲۶

برخى از اندیش‌مندان، علوم مربوط به تاریخ را تقسیم کرده، براى هر قسم تعریفى خاص ارائه کرده‌اند. فیلسوف شهید مطهرى(ره) تاریخ را یکى از منابع معرفت انسانى دانسته، علم تاریخ را به دو بخش نقلى و علمى تقسیم مى‌کند و قواعد استنباطى تاریخ علمى را به حال و آینده قابل تعمیم مى‌داند. (۱)

تاریخ نقلى

تاریخ نقلى علم به وقایع و حوادث سپرى شده و آگاهى از اوضاع و احوال گذشتگان مى‌باشد. زندگینامه‌ها، فتحنامه‌ها و سیره‌ها، از این مقوله است. علم تاریخ در این معنا، به یک سلسله امور جزئى و فردى مربوط است; و در واقع علم به ‌بودن‌هاست; چرا که به گذشته تعلق دارد. (۲)

تاریخ علمى

تاریخ علمى یعنى مطالعه، بررسى و تحلیل وقایع گذشته و استنباط قواعد و سنت‌هاى حاکم بر زندگى گذشتگان. در واقع محتواى تاریخ نقلى ـ حوادث و وقایع گذشته ـ ‌مبادى‌ و مقدمات این علم شمرده مى‌شود و براى استنباط قوانین کلى و عمومى و کشف طبیعت حوادث تاریخى و روابط علّى و معلولى آن‌ها سودمند است. (۳)

فایده تاریخ

شاید از خود پرسیده باشید آشنایى با انبوه نام‌ها، حوادث، فراز و نشیب‌ها، طلوع و افول‌ها و عملکرد نیاکان و دیگر انسان‌ها در زندگى روزمره و شکل‌گیرى زندگى آینده ما چه نقشى دارد؟

‌‌‌ اگر بپذیریم هر حادثه‌اى مولود علت یا علت‌هاى پیش از خویش و نیز دست کم انگیزه سلسله حوادث بعدى است، بدین نتیجه مى‌رسیم که زندگى ملت‌ها چون رشته‌اى دراز است و مجموع انسان‌هاى یک عصر تنها یکى از مهره‌هاى آویخته بدین رشته به‌شمار مى‌آید. استوارى و نااستوارى هر مهره به چگونگى پیوند آن به مهره پیشین و پسین وابسته است. پس زندگى مردم یک عصر در هر کشور از زندگانى گذشتگان و آیندگان جدا نیست و براى یافتن

۱٫ جامعه و تاریخ ، مرتضى مطهرى، صص ۳۵۲ ـ ۳۵۱٫

۲٫ همان .

۳٫ همان ، ص ۳۵۳٫


۲۷

علت حوادث نامطلوب و راه رویارویى با آن‌ها، باید به تحقیق در گذشته ملت‌ها پرداخت. (۱)

تاریخ نه مایه سرگرمى بلکه نوعى پل ارتباطى میان نسل‌هاى متوالى بشر براى دستیابى به تجربه‌ها و اندوخته‌هاى پیشینیان است. مطالعه تطبیقى و تحلیلى تمدن‌هاى گوناگون، کوشش براى یافتن رابطه‌اى علّى میان حوادث زنجیره‌اى تاریخ و دقت در آنچه براى انسان‌ها رفته است، سرمایه مناسبى است که مى‌تواند انسان را در پى‌ریزى یک زندگى سالم و خردمندانه یارى دهد. (۲)

‌‌‌ افزون بر این، بررسى تاریخ پاسخى مثبت به آرزوهاى همیشگى انسان است که اصرار دارد از خود و دیگران آگاهى حاصل کند، (۳) علل و انگیزه ظهور و سقوط تمدن‌ها را بشناسد، حق را از باطل تمیز دهد و با راه تکامل و سعادت دنیوى و اخروى خود آشنا شود. (۴)

‌‌‌ بنابراین، مصلحان بزرگ و انسان‌هاى متعالى در تجربه‌هاى انسانى تاریخ دقت مى‌کنند و در بهره‌گیرى از آن مى‌کوشند. امام على (علیه السلام) به فرزندش امام‌حسن (علیه السلام) و همه انسان‌ها مى‌فرماید: فرزندم، هر چند من عمر همه کسانى را که پیش از من زیسته‌اند، سپرى نکرده‌ام; ولى در اعمال همه آن‌ها نگریسته، در اخبارشان اندیشیده‌ام. براى شناخت تاریخ آنان چنان در آثارشان به تفکر پرداخته‌ام که چون یکى از آنان شده‌ام. به سبب آگاهى از سرگذشت آنان، گویا با همه آن‌ها، از اولین فرد تا آخرین‌شان زندگى کرده، زلال و پاکى زندگانى آنان را از تیرگى‌هاى آن و نفع و سودمندى‌اش را از زیان آن بازشناخته‌ام. (۵)

‌‌‌ خداوند متعال در بیش‌تر سوره‌هاى قرآن به بیان سرگذشت انبیا و ملت‌هاى پیشین پرداخته است. در مکتب اسلام، (۶) تجربه پیشینیان چنان اهمیت دارد که خداوند به پیامبرش فرمان مى‌دهد در راه اعتلاى کلمه توحید و رستگارى و هدایت بندگان از تاریخ استفاده کند

۱٫ سید جعفر شهیدى، کیهان اندیشه ، ش ۱۱، صص ۹۳ ـ ۹۰٫

۲٫ ر.ک: الاعلان بالتوبیخ لمن ذم التاریخ ، شمس الدین محمد بن عبدالرحمن السخاوى، صص ۸۶ ـ ۱۴٫

۳٫ ر.ک: تاریخ در ترازو ، عبدالحسین زرین‌کوب، صص ۲۶ ـ ۹ و آغاز و انجام تاریخ ، کارل یاسپرس، صص ۳۲۸ ـ ۳۰۹٫

۴٫ الکامل فى التاریخ ، ابن‌اثیر، ج اول، صص ۱۱ ـ ۹٫

۵‌. نهج البلاغه ، نامه ۳۱٫

۶‌. سوره بقره، آیات ۲۵۲ ـ ۲۴۶; سوره کهف، آیات ۱۲ ـ ۸ و ۷۷ ـ ۵۸ و سوره بروج، آیات ۲۰ ـ ۱۶ و ر.ک: قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، مرتضى مطهرى.


۲۸

و روزهاى مقدس خداوند (ایام الله) را به یادشان آورد. (۱)

تاریخ علمى

تاریخ علمى یعنى مطالعه، بررسى و تحلیل وقایع گذشته و استنباط قواعد و سنت‌هاى حاکم بر زندگى گذشتگان. در واقع محتواى تاریخ نقلى ـ حوادث و وقایع گذشته ـ ‌مبادى‌ و مقدمات این علم شمرده مى‌شود و براى استنباط قوانین کلى و عمومى و کشف طبیعت حوادث تاریخى و روابط علّى و معلولى آن‌ها سودمند است. (۳)

فایده تاریخ

شاید از خود پرسیده باشید آشنایى با انبوه نام‌ها، حوادث، فراز و نشیب‌ها، طلوع و افول‌ها و عملکرد نیاکان و دیگر انسان‌ها در زندگى روزمره و شکل‌گیرى زندگى آینده ما چه نقشى دارد؟

‌‌‌ اگر بپذیریم هر حادثه‌اى مولود علت یا علت‌هاى پیش از خویش و نیز دست کم انگیزه سلسله حوادث بعدى است، بدین نتیجه مى‌رسیم که زندگى ملت‌ها چون رشته‌اى دراز است و مجموع انسان‌هاى یک عصر تنها یکى از مهره‌هاى آویخته بدین رشته به‌شمار مى‌آید. استوارى و نااستوارى هر مهره به چگونگى پیوند آن به مهره پیشین و پسین وابسته است. پس زندگى مردم یک عصر در هر کشور از زندگانى گذشتگان و آیندگان جدا نیست و براى یافتن

۱٫ جامعه و تاریخ ، مرتضى مطهرى، صص ۳۵۲ ـ ۳۵۱٫

۲٫ همان .

۳٫ همان ، ص ۳۵۳٫


۲۷

علت حوادث نامطلوب و راه رویارویى با آن‌ها، باید به تحقیق در گذشته ملت‌ها پرداخت. (۱)

تاریخ نه مایه سرگرمى بلکه نوعى پل ارتباطى میان نسل‌هاى متوالى بشر براى دستیابى به تجربه‌ها و اندوخته‌هاى پیشینیان است. مطالعه تطبیقى و تحلیلى تمدن‌هاى گوناگون، کوشش براى یافتن رابطه‌اى علّى میان حوادث زنجیره‌اى تاریخ و دقت در آنچه براى انسان‌ها رفته است، سرمایه مناسبى است که مى‌تواند انسان را در پى‌ریزى یک زندگى سالم و خردمندانه یارى دهد. (۲)

‌‌‌ افزون بر این، بررسى تاریخ پاسخى مثبت به آرزوهاى همیشگى انسان است که اصرار دارد از خود و دیگران آگاهى حاصل کند، (۳) علل و انگیزه ظهور و سقوط تمدن‌ها را بشناسد، حق را از باطل تمیز دهد و با راه تکامل و سعادت دنیوى و اخروى خود آشنا شود. (۴)

‌‌‌ بنابراین، مصلحان بزرگ و انسان‌هاى متعالى در تجربه‌هاى انسانى تاریخ دقت مى‌کنند و در بهره‌گیرى از آن مى‌کوشند. امام على (علیه السلام) به فرزندش امام‌حسن (علیه السلام) و همه انسان‌ها مى‌فرماید: فرزندم، هر چند من عمر همه کسانى را که پیش از من زیسته‌اند، سپرى نکرده‌ام; ولى در اعمال همه آن‌ها نگریسته، در اخبارشان اندیشیده‌ام. براى شناخت تاریخ آنان چنان در آثارشان به تفکر پرداخته‌ام که چون یکى از آنان شده‌ام. به سبب آگاهى از سرگذشت آنان، گویا با همه آن‌ها، از اولین فرد تا آخرین‌شان زندگى کرده، زلال و پاکى زندگانى آنان را از تیرگى‌هاى آن و نفع و سودمندى‌اش را از زیان آن بازشناخته‌ام. (۵)

‌‌‌ خداوند متعال در بیش‌تر سوره‌هاى قرآن به بیان سرگذشت انبیا و ملت‌هاى پیشین پرداخته است. در مکتب اسلام، (۶) تجربه پیشینیان چنان اهمیت دارد که خداوند به پیامبرش فرمان مى‌دهد در راه اعتلاى کلمه توحید و رستگارى و هدایت بندگان از تاریخ استفاده کند

۱٫ سید جعفر شهیدى، کیهان اندیشه ، ش ۱۱، صص ۹۳ ـ ۹۰٫

۲٫ ر.ک: الاعلان بالتوبیخ لمن ذم التاریخ ، شمس الدین محمد بن عبدالرحمن السخاوى، صص ۸۶ ـ ۱۴٫

۳٫ ر.ک: تاریخ در ترازو ، عبدالحسین زرین‌کوب، صص ۲۶ ـ ۹ و آغاز و انجام تاریخ ، کارل یاسپرس، صص ۳۲۸ ـ ۳۰۹٫

۴٫ الکامل فى التاریخ ، ابن‌اثیر، ج اول، صص ۱۱ ـ ۹٫

۵‌. نهج البلاغه ، نامه ۳۱٫

۶‌. سوره بقره، آیات ۲۵۲ ـ ۲۴۶; سوره کهف، آیات ۱۲ ـ ۸ و ۷۷ ـ ۵۸ و سوره بروج، آیات ۲۰ ـ ۱۶ و ر.ک: قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، مرتضى مطهرى.


۲۸

و روزهاى مقدس خداوند (ایام الله) را به یادشان آورد. (۱)

فایده تاریخ

شاید از خود پرسیده باشید آشنایى با انبوه نام‌ها، حوادث، فراز و نشیب‌ها، طلوع و افول‌ها و عملکرد نیاکان و دیگر انسان‌ها در زندگى روزمره و شکل‌گیرى زندگى آینده ما چه نقشى دارد؟

‌‌‌ اگر بپذیریم هر حادثه‌اى مولود علت یا علت‌هاى پیش از خویش و نیز دست کم انگیزه سلسله حوادث بعدى است، بدین نتیجه مى‌رسیم که زندگى ملت‌ها چون رشته‌اى دراز است و مجموع انسان‌هاى یک عصر تنها یکى از مهره‌هاى آویخته بدین رشته به‌شمار مى‌آید. استوارى و نااستوارى هر مهره به چگونگى پیوند آن به مهره پیشین و پسین وابسته است. پس زندگى مردم یک عصر در هر کشور از زندگانى گذشتگان و آیندگان جدا نیست و براى یافتن

۱٫ جامعه و تاریخ ، مرتضى مطهرى، صص ۳۵۲ ـ ۳۵۱٫

۲٫ همان .

۳٫ همان ، ص ۳۵۳٫


۲۷

علت حوادث نامطلوب و راه رویارویى با آن‌ها، باید به تحقیق در گذشته ملت‌ها پرداخت. (۱)

تاریخ نه مایه سرگرمى بلکه نوعى پل ارتباطى میان نسل‌هاى متوالى بشر براى دستیابى به تجربه‌ها و اندوخته‌هاى پیشینیان است. مطالعه تطبیقى و تحلیلى تمدن‌هاى گوناگون، کوشش براى یافتن رابطه‌اى علّى میان حوادث زنجیره‌اى تاریخ و دقت در آنچه براى انسان‌ها رفته است، سرمایه مناسبى است که مى‌تواند انسان را در پى‌ریزى یک زندگى سالم و خردمندانه یارى دهد. (۲)

‌‌‌ افزون بر این، بررسى تاریخ پاسخى مثبت به آرزوهاى همیشگى انسان است که اصرار دارد از خود و دیگران آگاهى حاصل کند، (۳) علل و انگیزه ظهور و سقوط تمدن‌ها را بشناسد، حق را از باطل تمیز دهد و با راه تکامل و سعادت دنیوى و اخروى خود آشنا شود. (۴)

‌‌‌ بنابراین، مصلحان بزرگ و انسان‌هاى متعالى در تجربه‌هاى انسانى تاریخ دقت مى‌کنند و در بهره‌گیرى از آن مى‌کوشند. امام على (علیه السلام) به فرزندش امام‌حسن (علیه السلام) و همه انسان‌ها مى‌فرماید: فرزندم، هر چند من عمر همه کسانى را که پیش از من زیسته‌اند، سپرى نکرده‌ام; ولى در اعمال همه آن‌ها نگریسته، در اخبارشان اندیشیده‌ام. براى شناخت تاریخ آنان چنان در آثارشان به تفکر پرداخته‌ام که چون یکى از آنان شده‌ام. به سبب آگاهى از سرگذشت آنان، گویا با همه آن‌ها، از اولین فرد تا آخرین‌شان زندگى کرده، زلال و پاکى زندگانى آنان را از تیرگى‌هاى آن و نفع و سودمندى‌اش را از زیان آن بازشناخته‌ام. (۵)

‌‌‌ خداوند متعال در بیش‌تر سوره‌هاى قرآن به بیان سرگذشت انبیا و ملت‌هاى پیشین پرداخته است. در مکتب اسلام، (۶) تجربه پیشینیان چنان اهمیت دارد که خداوند به پیامبرش فرمان مى‌دهد در راه اعتلاى کلمه توحید و رستگارى و هدایت بندگان از تاریخ استفاده کند

۱٫ سید جعفر شهیدى، کیهان اندیشه ، ش ۱۱، صص ۹۳ ـ ۹۰٫

۲٫ ر.ک: الاعلان بالتوبیخ لمن ذم التاریخ ، شمس الدین محمد بن عبدالرحمن السخاوى، صص ۸۶ ـ ۱۴٫

۳٫ ر.ک: تاریخ در ترازو ، عبدالحسین زرین‌کوب، صص ۲۶ ـ ۹ و آغاز و انجام تاریخ ، کارل یاسپرس، صص ۳۲۸ ـ ۳۰۹٫

۴٫ الکامل فى التاریخ ، ابن‌اثیر، ج اول، صص ۱۱ ـ ۹٫

۵‌. نهج البلاغه ، نامه ۳۱٫

۶‌. سوره بقره، آیات ۲۵۲ ـ ۲۴۶; سوره کهف، آیات ۱۲ ـ ۸ و ۷۷ ـ ۵۸ و سوره بروج، آیات ۲۰ ـ ۱۶ و ر.ک: قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، مرتضى مطهرى.


۲۸

و روزهاى مقدس خداوند (ایام الله) را به یادشان آورد. (۱)

اعتبار و ارزش داده‌هاى تاریخ

گروهى به علم تاریخ و داده‌هاى آن بسیار بدبین و بى‌اعتمادند. اینان علم تاریخ را نورى ضعیف مى‌دانند که در مسیر ناهموار زندگى کم‌تر مى‌توان بدان اعتماد کرد. (۲) دشوارى ارزیابى دقیق علل رفتارها، روابط علّى و معلولى آن‌ها (در تاریخ علمى)، هم‌چنین مشکل تاثیر بسیار غرض‌ها، تعصب‌ها، منافع و اهتمام خودکامگان و سیاستمداران به تدوین تاریخ، این بدبینى را دو چندان کرده است.

‌‌‌ به عقیده بیش‌تر محققان، نگاهى چنین بدبینانه نسبت به شناسنامه تمدن‌ها واقع بینانه نیست; (۳) زیرا اولا ماهیت برخى از وقایع به‌گونه‌اى است که امکان تحریف و دروغ در آن‌ها راه ندارد; و ثانیاً نمى‌شود همه افراد بشر را متهم کرد که ‌همیشه‌، مطابق منافع و خواسته‌هاى خود، حوادث را ثبت و نقل کرده‌اند. (۴) نگاه عبرت‌آموز و مثبت امام على (علیه السلام) به تاریخ بر درستى این دیدگاه گواهى مى‌دهد.

امام على (علیه السلام) مى‌فرماید: پیمان و شخصیت خود را در گرو آنچه مى‌گویم قرار مى‌دهم و ضمانت آن را به عهده مى‌گیرم، بى‌گمان هرکس به روشنى از پیش‌آمدهاى تاریخى و فرجام بد امت‌ها در گذشته عبرت گیرد، پیوسته آن‌ها را در نظر داشته باشد، ژرف در آن‌ها بنگرد و قوانین و نوامیس حرکت جوامع را از آن حوادث دریابد، واقع‌بینى و پروادارى او را از غلتیدن در جایگاه‌هاى شبهه‌ناک و هلاکت‌بار باز مى‌دارد. (۵)

فلسفه تاریخ

در بحث از فلسفه تاریخ بشر، حقیقت و علت وجودى و نتایج رویدادها و تحولات تاریخ

۱٫ سوره ابراهیم، آیه ۵‌.

۲٫ ر.ک: مقالات رشید یاسمى، به کوشش ایرج افشار و تاریخ‌نگارى ، احمد تاجبخش.

۳٫ ر.ک: الاعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل التاریخ و حق و باطل به ضمیمه احیاى تفکر اسلامى ، مرتضى‌مطهرى، ص‌۳۱ به‌بعد.

۴٫ ر.ک: فلسفه تاریخ ، ج ۱، مرتضى مطهرى.

۵٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۶٫


۲۹

بررسى مى‌گردد و گذشته بشر چراغ راه آینده‌اش قرار مى‌گیرد. (۱) مقصد و شیوه حرکت تاریخ، محرک و منازل برجسته مسیر حرکت آن (فلسفه نظرى تاریخ)، نقاط ضعف و قوت علم تاریخ، قانون‌مندى تاریخ، اصول حاکم بر آن و روش‌هاى پژوهش تاریخ (فلسفه علم تاریخ) بخشى از مسائلى است که در فلسفه تاریخ مورد بحث و بررسى قرار مى‌گیرد. (۲)

‌‌‌ هرچند اندیشه حرکت تاریخ و بحث درباره روح، اراده، قانون، مبدأ و مقصد آن و… پیشینه‌اى دیرین دارد و به افلاطون (۴۲۸ ـ ۳۴۷ ق. م) و ‌اگوستین‌ قدیس، متکلم و مجتهد کلیسا (۴۳۰ ـ ۳۵۴ م) منسوب است; ولى بیش‌تر محققان، دانشمندِ معروف مسلمان عبدالرحمن‌بن‌خلدون را پایه‌گذار تاریخ نگارى تحلیلى و فلسفه تاریخ مى‌دانند. (۳)

اصول و سنن حاکم بر تاریخ

یکى از معانى کلمه ‌سنت‌، (۴) راه، روش و رفتارى است که استمرار داشته باشد. این واژه به

همین معنا در زبان عربى و قرآن کریم در مورد خداوند و انسان به‌کار رفته است. (۵) ناگفته پیداست یک سنت واحد مى‌تواند، از لحاظ نسبتش با ‌فاعل‌ به خداى متعال و از لحاظ نسبتش با ‌قابل‌ به انسان‌ها اضافه شود. البته الهى بودن یک سنت به معناى صدور مستقیم و بىواسطه افعال خاص از خداوند نیست; بلکه ممکن است اسباب طبیعى، عادى و یا غیبى در کار باشد.

‌‌‌ بنابراین، سنن یعنى روش‌هایى که امور جهان و انسان بر پایه آن‌ها تدبیر و اداره مى‌شود. (۶) این سنت‌ها اقسام بسیار دارد; بخشى از آن‌ها عبارت است از:

۱٫ ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، محمدتقى جعفرى، ج ۱۶، ص ۱۱۲ و ۱۱۳ و فى فلسفة‌التاریخ ، احمد محمود صبحى، ص۱۲۳ به بعد.

۲٫ فلسفه تاریخ ، عبدالکریم سروش و ر.ک: سبک‌هاى تاریخى و نظریه‌هاى نژادى تاریخ ، عزت‌الله رادمنش، صص‌۲۰۰‌ـ‌۱۷۷٫

۳٫ دانش مسلمین ، محمّدرضا حکیمى، ص ۶۶‌، ۲۷۹ و ۲۸۰; جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، محمدتقى مصباح یزدى، ص ۱۵۲ به بعد و فلسفه تاریخ و نیروهاى محرک آن ، جعفر سبحانى، ص ۵‌.

۴‌. کلمه سنت از نظر فقهى به گفتار، کردار، تأیید و تقریر معصوم (علیه السلام) گفته مى‌شود. سنت در این معنا در کنار قرآن، عقل و اجماع یکى از منابع فقه شیعه محسوب مى‌شود.

۵‌. سوره انفال، آیه ۳۸; سوره حجر، آیه ۱۳; سوره اسراء، آیه ۷۷; سوره احزاب، آیات ۳۸ و ۶۲ و سوره فاطر، آیه ۴۳٫

۶‌. ر.ک: جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، محمدتقى مصباح یزدى، ص ۴۲۶ و ۴۳۵٫


۳۰

‌‌‌ ۱٫‌اختیار انسان در شؤون اجتماعى و تعیین سرنوشت خویش;

هر انسان عاقل و هر جامعه بیدار وقتى که شایستگى موقعیتى را احساس کرده و قدرت حرکت و تکاپو براى وصول به آن موقعیت را در خود دیده است با کمال جدیت حرکت کرده و آن موقعیت را به‌دست آورده است. بر این اساس، جزئى‌ترین حرکت‌ها تا پیچیده‌ترین پدیده‌ها ناشى از اختیار انسان و عوامل معین است. (۱)

‌‌‌ ۲٫ سیر صعودى و تکاملى داشتن کاروان بشریت;

‌‌‌ با همه اختلاف‌نظرهایى که در تفسیر تکامل، آثار و لوازم آن وجود دارد، امورى چون فلسفه قابل قبول زندگى و آغاز و انجام داشتن و هدف‌دار بودن نظام آفرینش و مسؤولیت انسان، که هرگز با اختیار منافات ندارد، روند تکاملى زندگى بشر را تأیید مى‌کند. (۲)

‌‌‌ ۳٫ قرار داشتن اساس شخصیت انسان در متن خلقت او و تکامل و به فعلیت رسیدن تدریجى آن;

‌‌‌ ۴٫ ارتباط و تأثیر متقابل فرد و جامعه;

‌‌‌ ۵‌. حاکمیت اصل علیت بر تحولات تاریخى;

‌‌‌ ۶‌. سنت هدایت انسان‌ها به وسیله انبیا;

‌‌‌ ۷٫ امداد الهى به همه انسان‌هاى مؤمن و غیرمؤمن. (۳)

‌‌‌ البته امداد اهل باطل محدود به حدودى است، ولى امداد اهل حق مرز ندارد.

عوامل محرک تاریخ

هرچند نمى‌توان همه تغییرات جوامع مختلف در طول تاریخ را تکامل و پیش‌برنده نامید، ولى سیر متعالى جوامع و زندگانى انسان در مجموع، امرى انکارناپذیر است. (۴) عامل پیش‌برنده تاریخ از مباحث مهم فلسفه تاریخ شمرده مى‌شود و نظریه‌هاى گوناگونى درباره

۱٫ ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، ج ۱۶، ص ۱۱۶٫

۲٫ مجموعه مقالات ، مرتضى مطهرى، صص ۴۴ ـ ۳۱; جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، محمدتقى مصباح یزدى، صص‌۱۷۰ ـ ۱۶۱ و فلسفه تاریخ و نیروهاى محرک آن ، جعفر سبحانى، صص ۲۲ ـ ۲۰٫

۳٫ براى آگاهى از سنن دیگر ر.ک: جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، مصباح یزدى، صص ۱۱۴ و ۴۵۸ ـ ۴۲۷; جامعه و تاریخ ، مرتضى مطهرى، صص ۴۷۰ ـ ۴۴۸ و بینش تاریخى قرآن ، یعقوب جعفرى، ص ۳۲ به بعد.

۴٫ جامعه و تاریخ ، ص ۴۷۴ و فلسفه تاریخ ، صص ۲۸۰ ـ ۲۲۹٫


۳۱

آن ارائه شده است. علامه محمدتقى جعفرى افزون بر ۲۰ نظریه در این خصوص مى‌شمارد. (۱) برخى از مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از:

۱٫ تاریخ بر پایه نژاد

طبق این نظریه، تنها بعضى از نژادها استعداد تمدن و فرهنگ آفرینى دارند. فقط برخى مى‌توانند علم، فلسفه، صنعت، هنر، اخلاق و غیره تولید کنند و دیگران صرفاً مصرف کننده‌اند. کنت گوبینو; فیلسوف معروف فرانسوى، معتقد است نژاد معناى تاریخ را روشن مى‌کند و براى پیشوایى، خون اصیل است نه هوش. (۲)

۲٫ تاریخ بر پایه جغرافیا

طبق این نظریه، عامل سازنده تمدن، فرهنگ و صنعت، اقلیم خاص و محیط طبیعى است. محیط‌هاى معتدل مغزهاى نیرومند و مزاج‌هاى معتدل بهوجود مى‌آورد. منتسکیو، جامعه‌شناس فرانسوى، معتقد است دلیل مغلوب شدن متعدد اقوام جنوب به‌دست اقوام شمال، اختلاف آب و هواى این دو منطقه است.

۳٫ تاریخ بر پایه قهرمانان

بر اساس این نظریه، منشأ تحولات تاریخ در ابعاد مختلف علمى، سیاسى، اقتصادى، اخلاقى و غیره نوابغ‌اند. تنها نوابغ که افرادى استثنایى‌اند و از هوش، عقل، ذوق، اراده و ابتکار خارق‌العاده بهره مى‌برند، در حرکت چرخ‌هاى تاریخ تأثیر مى‌گذارند. سایر مردم مصرف کننده اندیشه آنانند و در پى آن‌ها حرکت مى‌کنند. کارلایل، فیلسوف معروف انگلیسى مى‌گوید: اگر در وجود بشر سودى هست، همانا وجود مردان بزرگ است. (۳)

۲٫ تاریخ بر پایه جغرافیا

طبق این نظریه، عامل سازنده تمدن، فرهنگ و صنعت، اقلیم خاص و محیط طبیعى است. محیط‌هاى معتدل مغزهاى نیرومند و مزاج‌هاى معتدل بهوجود مى‌آورد. منتسکیو، جامعه‌شناس فرانسوى، معتقد است دلیل مغلوب شدن متعدد اقوام جنوب به‌دست اقوام شمال، اختلاف آب و هواى این دو منطقه است.

۳٫ تاریخ بر پایه قهرمانان

بر اساس این نظریه، منشأ تحولات تاریخ در ابعاد مختلف علمى، سیاسى، اقتصادى، اخلاقى و غیره نوابغ‌اند. تنها نوابغ که افرادى استثنایى‌اند و از هوش، عقل، ذوق، اراده و ابتکار خارق‌العاده بهره مى‌برند، در حرکت چرخ‌هاى تاریخ تأثیر مى‌گذارند. سایر مردم مصرف کننده اندیشه آنانند و در پى آن‌ها حرکت مى‌کنند. کارلایل، فیلسوف معروف انگلیسى مى‌گوید: اگر در وجود بشر سودى هست، همانا وجود مردان بزرگ است. (۳)

۴٫ نظریه اقتصادى تاریخ

بر اساس این نظریه، عامل اساسى تاریخ در هر عصرى اقتصاد است; زیرا مجموع روابط تولیدى بناى اقتصادى اجتماع را مى‌سازد و بناى اقتصادى، پایه واقعى روبناهاى قانونى،

۱٫ ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، صص ۲۳۰ ـ ۱۴۱٫

۲٫ ر.ک: لذات فلسفه ، ویل دورانت، ص ۲۴۳ به بعد و فلسفه تاریخ ، صص ۷۳ ـ ۶۰‌.

۳٫ لذات فلسفه ، ص ۲۴۰ به بعد.


۳۲

سیاسى و غیره است. به اعتقاد کارل مارکس، عوامل اقتصادى در کمین هر حادثه بزرگى نشسته است و غایات و جمله‌بندى‌هاى اخلاقى و دینى پوششى بر آن است. (۱)

۳٫ تاریخ بر پایه قهرمانان

بر اساس این نظریه، منشأ تحولات تاریخ در ابعاد مختلف علمى، سیاسى، اقتصادى، اخلاقى و غیره نوابغ‌اند. تنها نوابغ که افرادى استثنایى‌اند و از هوش، عقل، ذوق، اراده و ابتکار خارق‌العاده بهره مى‌برند، در حرکت چرخ‌هاى تاریخ تأثیر مى‌گذارند. سایر مردم مصرف کننده اندیشه آنانند و در پى آن‌ها حرکت مى‌کنند. کارلایل، فیلسوف معروف انگلیسى مى‌گوید: اگر در وجود بشر سودى هست، همانا وجود مردان بزرگ است. (۳)

۴٫ نظریه اقتصادى تاریخ

بر اساس این نظریه، عامل اساسى تاریخ در هر عصرى اقتصاد است; زیرا مجموع روابط تولیدى بناى اقتصادى اجتماع را مى‌سازد و بناى اقتصادى، پایه واقعى روبناهاى قانونى،

۱٫ ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، صص ۲۳۰ ـ ۱۴۱٫

۲٫ ر.ک: لذات فلسفه ، ویل دورانت، ص ۲۴۳ به بعد و فلسفه تاریخ ، صص ۷۳ ـ ۶۰‌.

۳٫ لذات فلسفه ، ص ۲۴۰ به بعد.


۳۲

سیاسى و غیره است. به اعتقاد کارل مارکس، عوامل اقتصادى در کمین هر حادثه بزرگى نشسته است و غایات و جمله‌بندى‌هاى اخلاقى و دینى پوششى بر آن است. (۱)

۴٫ نظریه اقتصادى تاریخ

بر اساس این نظریه، عامل اساسى تاریخ در هر عصرى اقتصاد است; زیرا مجموع روابط تولیدى بناى اقتصادى اجتماع را مى‌سازد و بناى اقتصادى، پایه واقعى روبناهاى قانونى،

۱٫ ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، صص ۲۳۰ ـ ۱۴۱٫

۲٫ ر.ک: لذات فلسفه ، ویل دورانت، ص ۲۴۳ به بعد و فلسفه تاریخ ، صص ۷۳ ـ ۶۰‌.

۳٫ لذات فلسفه ، ص ۲۴۰ به بعد.


۳۲

سیاسى و غیره است. به اعتقاد کارل مارکس، عوامل اقتصادى در کمین هر حادثه بزرگى نشسته است و غایات و جمله‌بندى‌هاى اخلاقى و دینى پوششى بر آن است. (۱)

۵‌. گردش چرخ‌هاى تاریخ بر پایه مشیت الهى

طبق این نظریه، تاریخ جلوه‌گاه مشیت حکیمانه و حکمت بالغه الهى است. بوسوئه، مورخ و اسقف معروف، معتقد است تاریخ، گستره بازى اراده مقدس الهى است و هر حادثه‌اى درس عبرتى است که آسمان به زمینیان مى‌دهد. با توجه به این‌که نسبت مشیت الهى به همه اسباب و علل متحول و ثابت جهان یکسان است، بحث در این است که مشیت الهى زندگى انسان را با چه نظامى و رازى آفریده که متحول شده است; در صورتى که زندگى جانداران دیگر فاقد آن ‌راز‌ است. بنابراین، این نظریه بى‌ربط است. (۲)

۶‌. نظریه جریان هستى براساس حق وگرایش ذاتى انسان به آن

براساس این نظریه، هرچند باطل نفى نمى‌شود ولى نسبى و تبعى شمرده مى‌شود. لذا انسان در عین برخوردارى از آزادى و اختیار، بالفطره گرایش به صداقت، امانت، عدالت و… دارد. حنیف و حق‌گرا است. لذا در جریان هستى و ‌سرنوشت نهایى تاریخ‌ حق پیش‌برنده و پیروز است. (۳)

۷٫ تفسیر تاریخ بر اساس ابعاد چهارگانه روح انسان (حس کنجکاوى، نیکى، زیبایى و مذهبى);

۸‌. تکامل تاریخ بر پایه عامل درونى و غرایز;

۹٫ تبیین حرکت تاریخ بر اساس اصطکاک تمدن‌ها و تلاقى امت‌ها;

۱۰٫ نقش ناسیونالیسم و قوم گرایى در تحول و پیش‌برد تاریخ;

۱۱٫ نظریه سنخى و یا تیپ‌شناسى در حرکت تاریخ;

۱۲٫ نظریه افزایش جمعیت;

۱۳٫ نظریه حوادث غیرمترقبه جوى و زمینى و عوامل مخفى;

۱٫ ر.ک: فلسفه تاریخ ، صص ۷۴ ـ ۱۰; درس‌هایى از مارکسیسم ، جلال‌الدین فارسى; مارکسیسم و نیروى محرک تاریخ ، جعفر سبحانى، صص ۸۱ ـ ۳۳ و نقدى بر مارکسیسم ، مرتضى مطهرى.

۲٫ جامعه و تاریخ ، مرتضى‌مطهرى، صص ۴۷۸‌ـ‌۴۷۳ و ر.ک: بینش‌تاریخى نهج‌البلاغه ،یعقوب‌جعفرى،صص۱۰۹ـ‌۱۰۸٫

۳٫ مجموعه آثار ، مرتضى مطهرى، ج ۳، مقاله حق و باطل، صص ۴۴۸ ـ ۴۰۹ و بحث فطرت، صص ۶۱۵ ـ ۴۵۲ و جامعه و تاریخ ، صص ۴۸۰ ـ ۴۷۹٫


۳۳

۱۴٫ نظریه محرکیت فکر و اندیشه;

۱۵٫ تکامل و پیشرفت تاریخ بر پایه نیازهاى مادى و معنوى انسان. (۱)

‌‌‌ نکته قابل توجه در همه یا بیش‌تر این نظریه‌ها تفاوت ننهادن میان شرایط و زمینه‌هاى مساعد در شکوفایى تمدن و پیشرفت تاریخ و علل سازنده و نیروهاى محرک واقعى تاریخ است.

پاى فشارى بر عامل واحد در ساختارهاى اجتماعى و فلسفه تاریخ از آموزه‌هاى اسلام دور مى‌نماید. بر اساس این آموزه‌ها، مى‌توان مجموعه‌اى از عوامل درونى (گرایش‌هاى فطرى بشر چون حق‌جویى، کمال‌طلبى) و عوامل بیرونى (نیازهاى اجتماعى و…) را عامل حرکت تاریخ و شکل‌گیرى فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به‌شمار آورد.

‌‌‌ البته این بیان منافاتى با پیروزى حق در سرنوشت نهایى تاریخ ندارد. چون از نظر قرآن و سایر آموزه‌هاى اسلامى، تأثیر غلبه ظاهرى و موقت باطل حتى تشکیل حکومت اهل کفر و ظلم در تمدن بشر پذیرفته است، امّا پیروزى نهایى از آنِ حق و طرفداران آن است و آخرین حلقه کمال و سرنوشت نهایى بشر با غلبه حق رقم مى‌خورد. (۲)

۵‌. گردش چرخ‌هاى تاریخ بر پایه مشیت الهى

طبق این نظریه، تاریخ جلوه‌گاه مشیت حکیمانه و حکمت بالغه الهى است. بوسوئه، مورخ و اسقف معروف، معتقد است تاریخ، گستره بازى اراده مقدس الهى است و هر حادثه‌اى درس عبرتى است که آسمان به زمینیان مى‌دهد. با توجه به این‌که نسبت مشیت الهى به همه اسباب و علل متحول و ثابت جهان یکسان است، بحث در این است که مشیت الهى زندگى انسان را با چه نظامى و رازى آفریده که متحول شده است; در صورتى که زندگى جانداران دیگر فاقد آن ‌راز‌ است. بنابراین، این نظریه بى‌ربط است. (۲)

۶‌. نظریه جریان هستى براساس حق وگرایش ذاتى انسان به آن

براساس این نظریه، هرچند باطل نفى نمى‌شود ولى نسبى و تبعى شمرده مى‌شود. لذا انسان در عین برخوردارى از آزادى و اختیار، بالفطره گرایش به صداقت، امانت، عدالت و… دارد. حنیف و حق‌گرا است. لذا در جریان هستى و ‌سرنوشت نهایى تاریخ‌ حق پیش‌برنده و پیروز است. (۳)

۷٫ تفسیر تاریخ بر اساس ابعاد چهارگانه روح انسان (حس کنجکاوى، نیکى، زیبایى و مذهبى);

۸‌. تکامل تاریخ بر پایه عامل درونى و غرایز;

۹٫ تبیین حرکت تاریخ بر اساس اصطکاک تمدن‌ها و تلاقى امت‌ها;

۱۰٫ نقش ناسیونالیسم و قوم گرایى در تحول و پیش‌برد تاریخ;

۱۱٫ نظریه سنخى و یا تیپ‌شناسى در حرکت تاریخ;

۱۲٫ نظریه افزایش جمعیت;

۱۳٫ نظریه حوادث غیرمترقبه جوى و زمینى و عوامل مخفى;

۱٫ ر.ک: فلسفه تاریخ ، صص ۷۴ ـ ۱۰; درس‌هایى از مارکسیسم ، جلال‌الدین فارسى; مارکسیسم و نیروى محرک تاریخ ، جعفر سبحانى، صص ۸۱ ـ ۳۳ و نقدى بر مارکسیسم ، مرتضى مطهرى.

۲٫ جامعه و تاریخ ، مرتضى‌مطهرى، صص ۴۷۸‌ـ‌۴۷۳ و ر.ک: بینش‌تاریخى نهج‌البلاغه ،یعقوب‌جعفرى،صص۱۰۹ـ‌۱۰۸٫

۳٫ مجموعه آثار ، مرتضى مطهرى، ج ۳، مقاله حق و باطل، صص ۴۴۸ ـ ۴۰۹ و بحث فطرت، صص ۶۱۵ ـ ۴۵۲ و جامعه و تاریخ ، صص ۴۸۰ ـ ۴۷۹٫


۳۳

۱۴٫ نظریه محرکیت فکر و اندیشه;

۱۵٫ تکامل و پیشرفت تاریخ بر پایه نیازهاى مادى و معنوى انسان. (۱)

‌‌‌ نکته قابل توجه در همه یا بیش‌تر این نظریه‌ها تفاوت ننهادن میان شرایط و زمینه‌هاى مساعد در شکوفایى تمدن و پیشرفت تاریخ و علل سازنده و نیروهاى محرک واقعى تاریخ است.

پاى فشارى بر عامل واحد در ساختارهاى اجتماعى و فلسفه تاریخ از آموزه‌هاى اسلام دور مى‌نماید. بر اساس این آموزه‌ها، مى‌توان مجموعه‌اى از عوامل درونى (گرایش‌هاى فطرى بشر چون حق‌جویى، کمال‌طلبى) و عوامل بیرونى (نیازهاى اجتماعى و…) را عامل حرکت تاریخ و شکل‌گیرى فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به‌شمار آورد.

‌‌‌ البته این بیان منافاتى با پیروزى حق در سرنوشت نهایى تاریخ ندارد. چون از نظر قرآن و سایر آموزه‌هاى اسلامى، تأثیر غلبه ظاهرى و موقت باطل حتى تشکیل حکومت اهل کفر و ظلم در تمدن بشر پذیرفته است، امّا پیروزى نهایى از آنِ حق و طرفداران آن است و آخرین حلقه کمال و سرنوشت نهایى بشر با غلبه حق رقم مى‌خورد. (۲)

اهمیّت و ارزش تاریخ اسلام

جوامع چون موجودى زنده‌اند; هر یک هویتى مشخص دارند و در حرکت خویش از سمت‌گیرى و کارمایه‌هاى ویژه خود بهره مى‌برند. شناسنامه هر ملتى بر اساس ‌میراث‌هاى تاریخى‌اش شکل مى‌گیرد. میراث‌هاى تاریخى و فرهنگى جهان اسلام در واقع حافظه تاریخى ملت‌هاى مسلمان را شکل مى‌دهد; پیکر جامعه اسلامى را نیرو و نشاط مى‌بخشد و سبب پایدارى، استوارى و وحدت جهانى مسلمانان مى‌شود.

‌‌‌ بى‌تردید آگاهى از تاریخ اسلام و بارور نگاه داشتن این میراث فرهنگى در پیروزى انقلاب جهانى اسلام، اثرى بنیادین دارد. تلاش دولت‌هاى استکبارى در جهت تغییر خط،

۱٫ براى آگاهى بیشتر درباره نظریات فوق ر.ک: مارکسیسم و نیروهاى محرک تاریخ ، جعفر سبحانى، ص ۱۱۱ به بعد; علم تحولات جامعه ، حمید حمیدى، ص ۳۱ به بعد و مجموعه آثار ، مرتضى مطهرى، ج ۳، صص ۴۲۶ ـ ۴۱۲٫

۲٫ ر.ک: سوره قصص، آیه ۸۸; سوره الرحمن، آیه ۲۷; سوره توبه، آیه ۳۳; سوره صافات، آیات ۱۷۳ ـ ۱۷۱; سوره نوح، آیه ۱۴; سوره علق، آیه ۶ و ۷; سوره انبیاء، آیه ۱۸; سوره نور، آیه ۵۵; سوره رعد، آیه ۱۷ و نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۰۸، ۱۵۷ و ۲۲۶٫


۳۴

زبان، آداب و رسوم ملل مسلمان براى از بین بردن همین حافظه تاریخى و خود آگاهى مسلمانان بوده است، زیرا یادآورى روزهاى عظمت و قدرت، مسلمانان زیر سلطه و تحقیر شده را از نیرو و امید برخوردار مى‌سازد و مکتب شعب ابوطالب و مقاومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) در آغاز نهضت، به حرکت‌هاى اصلاحى و رهایى‌بخش، درس ایستادگى و نهراسیدن از توطئه‌ها و محاصره‌ها مى‌دهد. افزون بر این:

‌‌‌ ۱٫ اثبات مسأله وحى و پیوستگى پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) به منبع لایزال الهى و معجزه جاویدان وى از طریق برخى از بررسى‌هاى تاریخى قابل تبیین و ارائه است.

‌‌‌ ۲٫ آگاهى از رازهاى توفیق بسیار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) در دگرگون ساختن بنیاد نظام قبیله‌اى جاهلیت و تبدیل آن به یک حکومت منسجم، پویا و زنده، در پرتو تحقیق در زوایاى پیدا و پنهان گذشته تاریخ اسلام ممکن است.

‌‌‌ ۳٫ دستیابى به بخش گسترده‌اى از مبانى نظرى و سنت عملى پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) و ائمه‌اطهار (علیهم السلام) در عرصه‌هاى اجتماعى، سیاسى، اقتصادى و… تنها با ژرف نگرى در آینه حوادث تاریخ و دقت در گفتار و کردار آنان در برخورد با آن حادثه ممکن است.

‌‌‌ ۴٫ از آن‌جا که سرنوشت مردم مسلمان ایران با سرنوشت و فرهنگ این آب و خاک گره خورده و اسلام و ارزش‌هاى دینى مبنا و رمز ماندگارى این فرهنگ شمرده مى‌شود، وظیفه ملى ماست که از پیشینه آنچه سرنوشت ملى و میهنى ما بر آن استوار است، آگاهى یابیم.

تاریخ‌نگارى در اسلام

بذر افکار تاریخى که در قرآن و احادیث پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) جوانه زده بود، از همان آغاز ظهور اسلام روییدن آغاز کرد. تاریخ‌نگارى در اسلام با جستوجو، گردآورى و نقل اخبار و روایاتى درباره رویدادهاى خاص، که تا آن زمان سینه به سینه نقل مى‌شد، آغاز گردید. این تلاش در مدتى کوتاه به‌بار نشست و با تنوع و ژرفاى ویژه‌اش در میان سایر دانش‌هاى اسلامى جایگاهى والا و برجسته یافت. به‌تدریج دانشى مدون شکل گرفت که نه تنها شاخه‌هاى جداگانه و مستقل داشت; بلکه از ادبیات متنوع و ‌روش‌هاى خبریابى‌ و ‌پژوهشى‌ ممتازى برخوردار بود. مورخ مسلمان مى‌کوشید تا اخبار را با نقد و ارزیابى و تحقق صلاحیت راویان آن بپذیرد; به‌طورى که بعدها ‌علم رجال‌ و ‌فن جرح و تعدیل‌ در شمار ابزارهاى اصلى او قرار گرفت.


۳۵

‌‌‌ از آن‌جا که شخصیت پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) و زندگى پربار آن حضرت (صلى الله علیه وآله) الگوى همه مسلمانان بود، تاریخ نگاران مؤمن کار خود را با ثبت سیره نبوى و امور مربوط به نبردهاى وى آغاز کردند; سپس تاریخ عمومى نگارش یافت و به تدریج در علم تاریخ و فلسفه آن کتاب‌هایى نوشته شد.

‌‌‌ هرچند تاثیر فعالیت‌ها و منابع پیش از اسلام، مانند قصه‌هاى ایام، انساب و… در روش‌هاى تاریخ نگارى اسلامى قابل انکار نیست; ولى گروهى بر این باورند که این فعالیت‌ها به پیدایش عقیده تاریخ نگارى خاصى نینجامید و تنها شاخه‌هاى متنوع تاریخ‌نگارى اسلامى را شکوفا ساخت. (۱)

شعبه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى

در باور بسیارى از پژوهشگران، تاریخ‌نگارى، بخش عظیمى از فرهنگ مکتوب عصر اسلامى را به خود اختصاص داده و با تکامل عمومى نهضت فکرى و علمى در اسلام همداستانى داشته است. تاریخ از معدود دانش‌هاى هماره زنده تمدن اسلامى به‌شمار مى‌آید; زیرا گروهى از دانشوران، تدوین تاریخ را از مصادیق واجب کفایى دانسته‌اند. (۲)

‌‌‌ برخى معاصران در طبقه‌بندى گونه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى، اسامى کتب نوشته شده را ملاک قرار داده و بر این اساس، نوشته‌هاى تاریخى مسلمانان و شعب تاریخ‌نگارى را به هفت گروه عمده تقسیم کرده‌اند که عبارتند از: (۳) سیره‌نگارى و شرح‌حال نویسى; تک‌نگارى در

۱٫ در رابطه با این بحث ر.ک: تاریخ الطبرى ، محمدبن‌جریر طبرى، ج اول، ص ۷; فلسفه تاریخ ، ابن‌خلدون، ترجمه مجید مسعودى، صص ۱۷۲ ـ ۱۷۰; تاریخ‌نگارى در اسلام (مجموعه مقالات)، صص ۴۴ ـ ۱۱ و ۸۹ و تاریخ و تاریخ‌نگارى ، ص ۱۳۳ به بعد.

۲٫ المختصر فى علم‌التاریخ ، کافیجى، ص ۶۲‌.

۳٫ سیره‌نگارى: بیشتر به زندگى فردى و اجتماعى مردم و افراد شاخص اجتماع مى‌پردازد، منابع شرح حال و سیره خود به چند دسته تقسیم مى‌شوند و زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، صحابه، محدثان، فلاسفه و… را شامل بوده است.

‌‌‌ تک‌نگارى‌ها: بیش‌تر به وقایع مهم تاریخى مى‌پردازد که شامل موضوعات سیاسى، نظامى، اجتماعى و روزهاى پرحادثه و… است.

‌‌‌ تاریخ‌نویسى عمومى و تقویمى: در این روش بهره‌گیرى از عنصر زمان و ملاک قرار دادن آن مورد توجه است. ‌‌‌ تاریخ‌نگارى براساس نسب‌شناسى: منابع این روش در بردارنده تاریخ مفصل خاندان‌هاى حاکم بر جامعه اسلامى و نیز قبایل قدرتمند عرب است. دانش انساب، منشأ در ساختار قبیله‌اى عرب داشته است و اهمیت نسب در جامعه اسلامى، سبب پیوند مسأله انساب و قبایل با جریان‌هاى تاریخى شده است.

‌‌‌ سبک خبرى و پیوسته: در این روش، حدیث که در حکم اصل براى بسیارى رشته‌هاى علوم اسلامى دانسته مى‌شود. به‌صورت خبر و منقطع امّا با ذکر سند ارائه مى‌شود و البته ذکر سند مى‌تواند ارتباط منابع مختلف تاریخى را با یکدیگر نشان دهد و این امر در ارزیابى نقل‌هاى تاریخى بسیار مهم است. ‌‌‌ تاریخ‌نگارى محلى: ساختار این سبک و منابع آن به‌طور عمده بر سه پایه اطلاعات جغرافى، تاریخى و رجالى مبتنى است و شامل چگونگى احداث شهرها، تحولات سرنوشت‌ساز رخ داده در شهرها، حکام و رجال معروف آن و حتى محصولات و اماکن مهم شهر مى‌شود.

‌‌‌ تاریخ‌نگارى فرهنگى و اجتماعى: منابعى که در تاریخ شعر و شاعرى و نیز به هدف بیان موضوعات مهم انسانى و اجتماعى تدوین شده است، حاوى بخش مهمى از مواد فرهنگى است که مى‌تواند در تحقیق سیر تحولات فرهنگى مسلمانان مفید باشد. براى اطّلاعات بیشتر در مورد این تقسیم‌بندى ر.ک: منابع تاریخ اسلام ، رسول جعفریان، ص ۲۷ به بعد.


۳۶

مسائل و وقایع مهم; تاریخ‌نویسى عمومى و تقویمى; تاریخ‌نگارى براساس نسب‌شناسى; سبک خبرى و پیوسته; تاریخ‌نگارى محلى و تاریخ‌نگارى فرهنگى و اجتماعى.

‌‌‌ برخى دیگر عنصر زمان، مکان و موضوع را لحاظ کرده و براى تاریخ‌نگارى اسلامى شش روش عمده معرفى کرده‌اند که بسیارى با تقسیم بالا مشترک است. (۱) باید توجه داشت که اولا برخى شیوه‌هاى فوق جداى از هم نبوده و متداخل‌اند و در ثانى، منابع موجود نیز مى‌تواند در ذیل یک یا چند روش و شیوه قرار گیرد. درعین‌حال برخى منابع تاریخى، رأساً در تحت عناوین فوق قرار نمى‌گیرند.

‌‌‌ از آن‌جا که برخى دیگر از مورخان از وجود بیش از ۴۰ شاخه تاریخ نگارى اسلامى خبر داده‌اند که در هر شاخه آن صدها کتاب نوشته شده است. (۲) به‌منظور تبیین نقش اساسى مسلمانان در سیر تکاملى این دانش، به برخى از مهم‌ترین شاخه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى اشاره مى‌شود:

‌‌‌ ۱٫ سیره‌نگارى‌ها و شرح‌حال‌نویسى (زیست‌نامه‌ها)، مانند سیره ابن‌اسحاق و سیره حلبى;

‌‌‌ ۲٫ تاریخ‌نویسى عمومى و تقویمى، مانند تاریخ طبرى، تاریخ یعقوبى، العبر ابن‌خلدون و اخبارالطوال دینورى;

‌‌‌ ۳٫ تبارنامه نویسى (نسب‌نامه نویسى)، مانند الانساب سمعانى، جَمهرة‌النسب کلبى و انساب‌الاشراف بلاذرى;

‌‌‌ ۴٫ گاه‌شمارى‌ها، مانند الایام واللیالى والشهور یحیى بن‌زیاد فراء، الشماریخ فى علم‌التاریخ سیوطى;

۱٫ ر.ک: تاریخ‌نگارى در اسلام ، سیدصادق سجادى و هادى عالم‌زاده، صص ۸۱ ـ ۷۱ و صص ۱۴۸ ـ ۱۰۹٫

۲٫ ر.ک: الاعلان بالتوبیخ لمن ذم اهل التاریخ ، ص ۳۱۷ به بعد و تاریخ تاریخ‌نگارى در اسلام ، ص ۲۰۷ به بعد.


۳۷

‌‌‌ ۵‌. رزمنامه‌نویسى‌ها، مانند مغازى واقدى و الدّرر ابن‌عبدالبر;

‌‌‌ ۶‌. تراجم و طبقات مانند طبقات ابن سعد;

‌‌‌ ۷٫ رجال‌نویسى مانند رجال شیخ طوسى، رجال نجاشى و رجال برقى;

‌‌‌ ۸‌. مقاتل‌نویسى و تک‌نگارى در مسائل و وقایع مهم، مانند مقتل‌الحسین ابى‌مخنف، وقعة صفین نصربن مزاحم و مقاتل‌الطالبیین ، ابوالفرج اصفهانى;

‌‌‌ ۹٫ خراج‌نامه‌ها (تاریخ اقتصادى)، مانند کتاب الخراج قاضى ابویوسف یعقوب بن ابراهیم;

‌‌‌ ۱۰٫ تاریخ مذاهب و فرق، مانند الفرق بین الفرق ، و فرق الشیعه نوبختى و المللوالنحل شهرستانى;

‌‌‌ ۱۱٫ تاریخ فتوحات، مانند فتوحات بلاذرى;

‌‌‌ ۱۲٫ مسائل نظرى تاریخ، مانند تجارب الامم ابن مسکویه و مقدمه ابن‌خلدون;

‌‌‌ ۱۳٫ خاطره‌نویسى و سفرنامه‌ها، مانند سفرنامه ابن‌بطوطه و ابن‌جبیر;

‌‌‌ ۱۴٫ سبک خبرى و پیوسته;

‌‌‌ ۱۵٫ تاریخ‌نگارى محلى;

‌‌‌ ۱۶٫ فرهنگى و اجتماعى;

‌‌‌ ۱۷٫ تاریخ علوم، مانند فهرست شیخ طوسى و ابن ندیم;

‌‌‌ ۱۸٫ کتب و تواریخ خطط، مانند خطط مقریزى که به بناها و آثار شهرها مى‌پردازد;

‌‌‌ ۱۹٫ تاریخ و قصه‌هاى پیامبران، مانند قصص انبیاى بشر نعمت الله جزائرى و ابواسحاق نیشابورى;

‌‌‌ ۲۰٫ تاریخ سیاسى و شیوه زندگى حاکمان. (۱)

‌‌‌ مؤلف کتاب کشف الظنون ، درباره کتاب‌هاى تاریخى مسلمانان تا قرن یازدهم مى‌نویسد: ‌در پژوهشى که انجام دادم به بیش از ۱۳۰۰۰ عنوان کتاب تاریخى دست یافتم که برخى از عناوین آن بیش از ۸۰ مجلد است‌. (۲)

۱٫ تاریخ تمدن اسلام و عرب ، گوستاولوبون، ترجمه سید هاشم حسینى، ص ۵۶۶; تاریخ تمدن اسلام ، جرجى زیدان، ترجمه على جواهرکلام، صص ۵۰۳ ـ ۴۹۶ و تاریخ‌نگارى در اسلام ، ص ۱۰۹ به بعد.

۲٫ کشف الظنون عن اسامى‌الکتب والفنون ، حاجى خلیفه، ج اول، ص ۲۷۱٫


۳۸
انگیزه‌هاى گرایش و اهتمام مسلمانان به تاریخ نگارى

انبوه آثار تاریخى به‌جاى مانده از مورخان مسلمان، شعبه‌هاى متنوع تاریخ نگارى در حوزه علوم اسلامى و گستردگى محتواى مسائل مرتبط با تاریخ، هریک به تنهایى براى اثبات وسعت قلمرو و اهتمام مسلمانان به مسأله تاریخ‌نگارى، به‌عنوان یکى از ابعاد و مظاهر فرهنگ اسلامى، کافى است.

‌‌‌ افزون بر آنچه در بحث اهمیت تاریخ اسلامى ذکر شد، بخشى از علل و انگیزه‌هاى توجه کم نظیر مسلمانان به مسأله تاریخ و تاریخ‌نگارى عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ قداست مطلق دانش و ارزش والاى آن در اسلام; (۱)

‌‌‌ ۲٫ تلقى خوش‌بینانه از آینده زمین و بشر ساکن در آن در قالب مسأله انتظار فرج و ظهور مهدى موعود عجل‌الله تعالى فرجه الشریف; (۲)

‌‌‌ ۳٫ موضع تصدیقى قرآن در برابر انبیاى پیشین و اصول و مبانى تعلیماتى آنان; (۳)

‌‌‌ ۴٫ ترغیب و تشویق‌هاى قرآن درباره سیر و مطالعه در زمین و کشف فلسفه تاریخ و عبرت‌گیرى از سرنوشت منکران، تکذیب‌کنندگان، باطل‌گرایان و…; (۴)

‌‌‌ ۵‌. لزوم بهره‌گیرى از سیره و سنت معصومان، به‌عنوان اسوه حسنه و الگوهاى کامل دین، و گسترش فرهنگ جاویدان اسلام; (۵)

‌‌‌ ۶‌. اهتمام فرمانروایان به ماندگارى حکومت خویش و ارائه تصویرى مناسب از خود;

‌‌‌ ۷٫ ورود ملت‌هاى گوناگون جهان به آیین اسلام و داد و ستد فرهنگى با دیگر اقوام و ملل. (۶)

اصول و قواعد عام تاریخ نگارى با تکیه بر ارزش‌هاى اسلامى

برخى از مورخان، برخوردارى از دانش‌هاى گوناگون، بهویژه آگاهى از متون دینى و منابع اولیه اسلام ـ قرآن و سنت صحیح ـ در اختیار داشتن منابع متعدد، حسن نظر و پاى فشارى بر

۱٫ سوره زمر، آیه ۹; سوره انبیاء، آیه ۷; سوره نحل، آیه۴۳; سوره‌نساء، آیه۱۱۳; سوره‌بقره، آیه۱۲۹ و سوره جمعه،آیه۲٫

۲٫ سوره زمر، آیات ۷۵ ـ ۷۲; سوره نور، آیه ۵۵ و سوره قصص، آیه ۵‌.

۳‌. سوره بقره، آیه ۲۸۵٫

۴٫ سوره روم، آیات ۱۰ ـ ۸‌.

۵‌. سوره احزاب، آیه ۲۱ و سوره ممتحنه، آیات ۴ و ۶‌.

۶‌. بحث فى نشأة علم التاریخ عندالعرب ، عبدالعزیز الدورى، ص ۱۷ و ص ۱۳۱ به بعد و منابع تاریخ اسلام ، رسول جعفریان، صص ۲۵ ـ ۱۷٫


۳۹

درستى اسناد و چگونگى راویان را از ویژگى‌هاى ضرورى مورخ مى‌دانند و سنجش اخبار و حکایات نقل شده با اصول و معیار حکمت، مقایسه آن‌ها با نظایر هریک و در نظر گرفتن طبایع کاینات را از قواعد تاریخ‌نگارى به‌شمار مى‌آورند. (۱)

‌‌‌ بر این اساس، برخى از معیارها و ضوابط تاریخ‌نگارى که سبب توجه و اعتماد بیش‌تر به اسناد و داده‌هاى تاریخى مى‌شود، عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ توجه به همه علل و عوامل پیشرفت یا انحطاط یک سلسله یا ملت و اعتماد بر اسناد و مدارک معتبر از بدو شکل‌گیرى و پیدایش آن سلسله;

‌‌‌ ۲٫ پرهیز از اظهارنظر درباره موضوعى قبل از بررسى و تحقیق کامل;

‌‌‌ ۳٫ رعایت عینیت و واقعیت در تحقیق، حفظ امانت و درستى، عدم تعصب در حقایق علمى و ثبت و نقل وقایعْ آن‌گونه که هست;

‌‌‌ ۴٫ در نظر گرفتن امکانات زمان وقوع حادثه و توجه به آداب، رسوم و سنن جامعه مورد نظر;

‌‌‌ ۵‌. پرهیز از اعتماد همه جانبه و بدون بررسى و تحقیق به نظر نویسندگان گذشته، به ویژه در موضوعاتى که به طور مستقیم با منافع افراد مرتبط است;

‌‌‌ ۶‌. اهتمام و توجه فوق‌العاده به نقش مردم، زیرا تاریخ شناسنامه ملت‌ها است نه پادشاهان و درباریان;

‌‌‌ ۷٫ جستوجوى روح حوادث تاریخى، نفوذ به عمق و سیرت تاریخ، یافتن روابط و پیوستگى اسناد و مدارک و پرهیز از انتقام جویى و تصفیه حساب‌هاى شخصى و گروهى;

‌‌‌ ۸‌. ارائه نظریه، قانون و قاعده‌اى سازنده در جهت شناخت و ارزیابى هرچه بهتر زمان حال و پیش‌بینى و برنامه‌ریزى بهتر آینده. (۲)

پژوهش در تاریخ اسلام آنگاه علمى و کاشف از حقیقت است که واجد شاخص‌هایى چون، امکان عقلى، استناد معتبر، هماهنگى محتوا و سازگارى با وقایع قطعى تاریخ و قرائن خارجى بوده و مخالف قرآن و روایات صحیح نباشد.

۱٫ ر.ک: مقدمه ابن‌خلدون، صص ۸ ـ ۵ و ۱۳٫

۲٫ براى اطّلاع بیشتر ر.ک: صحیفه نور ، امام‌خمینى، نامه به آقاى سید حمید روحانى; الصحیح من سیرة النّبى الاعظم (صلى الله علیه وآله) ، ج۱، صص ۲۷۹ ـ ۲۵۵; تاریخ و تاریخ‌نگارى ، احمد تاجبخش، صص ۱۸۴ ـ ۳۹; تاریخ‌نگاران ، جعفر حمیدى، صص ۶۳ ـ ۴۵ و عقل در تاریخ ، گ. و هگل، ترجمه حمید عنایت، صص ۳۳ ـ ۳٫


۴۰
برخى از مشهورترین مورخان مسلمان

بزرگ‌ترین و بیش‌ترین نویسندگان تاریخ و مسائل آن، مسلمان بوده‌اند. میراث بزرگ تاریخى آنان، در ابعاد مختلف، بر درستى این سخن گواهى مى‌دهد. بررسى این گنجینه معنوى نشان‌دهنده آن است که در جاى‌جاى سرزمین پهناور اسلامى از اندلس تا مصر، دمشق، عراق، تونس و… همواره گروهى به این امر اهتمام ورزیده‌اند. (۱) جرجى زیدان مى‌گوید:

مسلمانان بیش از هر ملت دیگر (به استثناى ملل جدید) در تاریخ پیشرفت کرده، کتاب نوشتند. (۲)

‌‌‌ ناگفته پیداست که پرداختن به مکاتب تاریخ‌نگارى این مورخان (۳) و بیان ویژگى‌هاى نگارشى آنان از حوصله این نوشتار بیرون است; بنابر این، تنها به معرفى برخى از چهره‌هاى شاخص این فن و مهم‌ترین آثار آن‌ها بسنده مى‌کنیم:

۱٫ محمد بن اسحاق

هرچند از سیره‌نویسان و مغازى‌نویسانى چون ابان‌بن‌عثمان‌بن‌عفان (۴) و عروة‌بن‌زبیر و محمدبن‌شهاب‌زهرى (۱۲۴ ـ ۵۱) (۵) در رتبه پیش از ابن‌اسحاق نام برده مى‌شود; ولى بزرگ‌ترین و اصلى‌ترین مورخ اسلام، که امروزه کتابش ( سیرة الرسول ) در دسترس قرار دارد، محمدبن‌اسحاق (۸۱ یا ۸۵ ‌ـ ۱۵۰ یا ۱۵۱ هـ . ق) است. ابن‌اسحاق در مدینه پرورش یافت. هرچند مهاجرتش به عراق سبب انتقال دانش سیره از زادگاهش به عراق شد; ولى عمده نقل‌هاى وى مدنى است. کتاب او سه بخش دارد: آغاز خلقت تا پیدایش نسل عرب و فرزندان اسماعیل تا بعثت رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) ; از بعثت تا تشکیل دولت مدینه و مغازى و غزوات پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، سقیفه بنى‌ساعده و…‌.

‌‌‌ البته بیش‌تر مطالب ابن‌اسحاق از طریق ابن‌هشام و کتاب مشهور چهار جلدى وى

۱٫ خدمات متقابل اسلام و ایران ، مرتضى مطهرى، ج ۲، ص ۵۱۴ و ۵۱۵‌.

۲٫ تاریخ تمدن اسلام ، جرجى زیدان، ترجمه على جواهرکلام، ص ۵۰۳‌.

۳٫ مهم‌ترین مکاتب تاریخ نگارى عبارت است از: مکتب مدینه، مکتب عراق، مکتب شام، مکتب اندلس، مکتب الازهر و…‌.

۴٫ تذکرة الحفاظ ، ج ۱، ص ۱۷۳٫

۵‌. ر.ک: منابع تاریخ اسلام ، صص ۵۵ ـ ۵۱‌.


۴۱

( سیره ابن‌هشام) که تهذیب کتاب ابن اسحاق است، در دسترس قرار دارد.

‌‌‌ ابن هشام در تنقیح کتاب ابن اسحاق، احیاناً به خاطر برخى تعصب‌ها، در بخش‌هایى از آن تصرف کرده، به حذف یا افزایش مطالبى دست یازیده است. (۱)

۱٫ محمد بن اسحاق

هرچند از سیره‌نویسان و مغازى‌نویسانى چون ابان‌بن‌عثمان‌بن‌عفان (۴) و عروة‌بن‌زبیر و محمدبن‌شهاب‌زهرى (۱۲۴ ـ ۵۱) (۵) در رتبه پیش از ابن‌اسحاق نام برده مى‌شود; ولى بزرگ‌ترین و اصلى‌ترین مورخ اسلام، که امروزه کتابش ( سیرة الرسول ) در دسترس قرار دارد، محمدبن‌اسحاق (۸۱ یا ۸۵ ‌ـ ۱۵۰ یا ۱۵۱ هـ . ق) است. ابن‌اسحاق در مدینه پرورش یافت. هرچند مهاجرتش به عراق سبب انتقال دانش سیره از زادگاهش به عراق شد; ولى عمده نقل‌هاى وى مدنى است. کتاب او سه بخش دارد: آغاز خلقت تا پیدایش نسل عرب و فرزندان اسماعیل تا بعثت رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) ; از بعثت تا تشکیل دولت مدینه و مغازى و غزوات پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، سقیفه بنى‌ساعده و…‌.

‌‌‌ البته بیش‌تر مطالب ابن‌اسحاق از طریق ابن‌هشام و کتاب مشهور چهار جلدى وى

۱٫ خدمات متقابل اسلام و ایران ، مرتضى مطهرى، ج ۲، ص ۵۱۴ و ۵۱۵‌.

۲٫ تاریخ تمدن اسلام ، جرجى زیدان، ترجمه على جواهرکلام، ص ۵۰۳‌.

۳٫ مهم‌ترین مکاتب تاریخ نگارى عبارت است از: مکتب مدینه، مکتب عراق، مکتب شام، مکتب اندلس، مکتب الازهر و…‌.

۴٫ تذکرة الحفاظ ، ج ۱، ص ۱۷۳٫

۵‌. ر.ک: منابع تاریخ اسلام ، صص ۵۵ ـ ۵۱‌.


۴۱

( سیره ابن‌هشام) که تهذیب کتاب ابن اسحاق است، در دسترس قرار دارد.

‌‌‌ ابن هشام در تنقیح کتاب ابن اسحاق، احیاناً به خاطر برخى تعصب‌ها، در بخش‌هایى از آن تصرف کرده، به حذف یا افزایش مطالبى دست یازیده است. (۱)

۲٫ ابومخنف

لوط بن یحیى بن‌سعید بن‌مخنف (۱۵۷ ـ ۹۰ هـ . ق)، از مورخان بنام قرن دوم هجرى و رهبر مکتب مورخان عراق است. او با آن‌که شیعه بود با سعه صدر و عدم تعصب، چهره واقعى بنى‌امیه را نشان داد. به‌طورى که اهل‌سنت نیز روایاتش را نقل کرده‌اند; و شاید به همین دلیل ابن‌ابى‌الحدید تشیع او را انکار کرده است. (۲)

‌‌‌ از طریق طبرى، که بیش از ۵۸۶ روایت از ابومخنف نقل کرده، مى‌توان به خوبى با روایت‌هاى ابومخنف آشنا شد. مقتل الحسین (علیه السلام) (۳) از ارزشمندترین کارهاى او شمرده مى‌شود.

۳٫ بلاذرى

احمد بن‌یحیى بلاذرى (۱۷۰ تا ۱۸۰ ـ ۲۷۹ هـ .ق) از دانشوران نیمه دوم قرن سوم هجرى از نسب‌شناسان معروف است که تدوین تاریخ اسلامى را با تحول روبه‌رو ساخت. از بلاذرى دو کتاب ارزش‌مند فتوح‌البلدان و انساب‌الاشراف بر جاى مانده است. (۴)

۴٫ یعقوبى

احمد بن ابى‌یعقوب اسحاق بن‌جعفر بنوهب بنواضح (وفات ۲۸۴ هـ . ق)، کاتب و به اخبارى شهرت دارد. تاریخ یعقوبى مهم‌ترین کتاب وى در تاریخ است که مى‌توان آن را یک دوره تاریخ عمومى دانست. این کتاب شکل تاریخ‌نگارى و انحصار آن در تاریخ اسلام و سیره‌نویسى را دگرگون ساخت و رویدادهاى آغاز خلقت تا قرن سوم هجرى را در قلمرو تاریخ جاى داد. تاریخ یعقوبى، مضبوط‌ترین و دقیق‌ترین دائرة‌المعارف گونه فرهنگ اسلامى تا عصر نویسنده است. (۵)

۱٫ تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام ، سیدحسن صدر، ص ۲۳۳ به بعد و المدخل الى التاریخ الاسلامى ، محمد فتحى عثمان، صص ۲۲۰ ـ ۱۹۳٫

۲٫ شرح نهج البلاغه ، ابن ابى‌الحدید، ج ۱، ص ۱۴۷٫

۳٫ منابع تاریخ اسلام ، ص ۱۱۲٫

۴٫ المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص ۲۶۶ ـ ۲۵۵٫

۵‌. تاریخ‌الیعقوبى ، ج۲، صص۶ـ۵‌و۱۵۸ـ۱۲۷; منابع‌تاریخ‌اسلام ، صص۱۵۹ـ۱۵۴ و تاریخ‌نگارى‌دراسلام ، ص‌۱۱۷و۱۱۸٫


۴۲
۳٫ بلاذرى

احمد بن‌یحیى بلاذرى (۱۷۰ تا ۱۸۰ ـ ۲۷۹ هـ .ق) از دانشوران نیمه دوم قرن سوم هجرى از نسب‌شناسان معروف است که تدوین تاریخ اسلامى را با تحول روبه‌رو ساخت. از بلاذرى دو کتاب ارزش‌مند فتوح‌البلدان و انساب‌الاشراف بر جاى مانده است. (۴)

۴٫ یعقوبى

احمد بن ابى‌یعقوب اسحاق بن‌جعفر بنوهب بنواضح (وفات ۲۸۴ هـ . ق)، کاتب و به اخبارى شهرت دارد. تاریخ یعقوبى مهم‌ترین کتاب وى در تاریخ است که مى‌توان آن را یک دوره تاریخ عمومى دانست. این کتاب شکل تاریخ‌نگارى و انحصار آن در تاریخ اسلام و سیره‌نویسى را دگرگون ساخت و رویدادهاى آغاز خلقت تا قرن سوم هجرى را در قلمرو تاریخ جاى داد. تاریخ یعقوبى، مضبوط‌ترین و دقیق‌ترین دائرة‌المعارف گونه فرهنگ اسلامى تا عصر نویسنده است. (۵)

۱٫ تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام ، سیدحسن صدر، ص ۲۳۳ به بعد و المدخل الى التاریخ الاسلامى ، محمد فتحى عثمان، صص ۲۲۰ ـ ۱۹۳٫

۲٫ شرح نهج البلاغه ، ابن ابى‌الحدید، ج ۱، ص ۱۴۷٫

۳٫ منابع تاریخ اسلام ، ص ۱۱۲٫

۴٫ المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص ۲۶۶ ـ ۲۵۵٫

۵‌. تاریخ‌الیعقوبى ، ج۲، صص۶ـ۵‌و۱۵۸ـ۱۲۷; منابع‌تاریخ‌اسلام ، صص۱۵۹ـ۱۵۴ و تاریخ‌نگارى‌دراسلام ، ص‌۱۱۷و۱۱۸٫


۴۲
۴٫ یعقوبى

احمد بن ابى‌یعقوب اسحاق بن‌جعفر بنوهب بنواضح (وفات ۲۸۴ هـ . ق)، کاتب و به اخبارى شهرت دارد. تاریخ یعقوبى مهم‌ترین کتاب وى در تاریخ است که مى‌توان آن را یک دوره تاریخ عمومى دانست. این کتاب شکل تاریخ‌نگارى و انحصار آن در تاریخ اسلام و سیره‌نویسى را دگرگون ساخت و رویدادهاى آغاز خلقت تا قرن سوم هجرى را در قلمرو تاریخ جاى داد. تاریخ یعقوبى، مضبوط‌ترین و دقیق‌ترین دائرة‌المعارف گونه فرهنگ اسلامى تا عصر نویسنده است. (۵)

۱٫ تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام ، سیدحسن صدر، ص ۲۳۳ به بعد و المدخل الى التاریخ الاسلامى ، محمد فتحى عثمان، صص ۲۲۰ ـ ۱۹۳٫

۲٫ شرح نهج البلاغه ، ابن ابى‌الحدید، ج ۱، ص ۱۴۷٫

۳٫ منابع تاریخ اسلام ، ص ۱۱۲٫

۴٫ المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص ۲۶۶ ـ ۲۵۵٫

۵‌. تاریخ‌الیعقوبى ، ج۲، صص۶ـ۵‌و۱۵۸ـ۱۲۷; منابع‌تاریخ‌اسلام ، صص۱۵۹ـ۱۵۴ و تاریخ‌نگارى‌دراسلام ، ص‌۱۱۷و۱۱۸٫


۴۲
۵‌. طبرى

ابوجعفر محمدبن‌جریربن‌یزید طبرى (۲۲۴ یا ۲۲۵ ـ ۳۱۰ هـ . ق) از مورخان نامى دوران اسلامى است. کار عمده او در فقه بود; اما دو اثر او جامع البیان در تفسیر و تاریخ الرسل و الامم و الملوک در تاریخ، شهرت بسزایى برایش به ارمغان آورد. کتاب تاریخ او، تاریخ عمومى است و حوادث آغاز خلقت تا زمان خود وى به تفصیل در آن نوشته شده است. بیش‌تر پژوهش‌گران نگاشتن افسانه‌ها، خرافات و اسرائیلیات را عیب بزرگ این اثر مى‌شمارند و نقل اخبـار بدون اشاره به درستى و نادرستى آن را در شأن دانشمنـدى چون طبـرى نمى‌دانند. (۱)

۶‌. مسعودى

على بن الحسین المسعودى (۳۴۶ ـ ۲۸۷ هـ . ق) از نوادگان صحابى بزرگ عبدالله بن‌مسعود است. مسعودى کتاب‌هاى متعددى نگاشته و نام شمارى از آن را در مروج الذهب ، که یکى از مهم‌ترین آثار تاریخى وى شمرده مى‌شود; آورده است. نگاه مسعودى در این کتاب تنها تاریخى نیست; بلکه از هر جهت به گذشته مى‌نگرد و مجموعه‌اى از اطلاعات تاریخى، جغرافیایى، تقویم‌ها، ادیان و… را در اختیار خوانندگان مى‌نهد. کتاب او با داستان آفرینش آغاز مى‌شود و با مسائل تاریخى امت‌هاى گوناگون ادامه مى‌یابد. (۲)

‌‌‌ سفرهاى طولانى به خارج از مرزهاى کشور اسلامى براى گردآورى اخبار سایر ملل (۳) از مهم‌ترین اقدام‌هاى او در تدوین تاریخ است.

۶‌. مسعودى

على بن الحسین المسعودى (۳۴۶ ـ ۲۸۷ هـ . ق) از نوادگان صحابى بزرگ عبدالله بن‌مسعود است. مسعودى کتاب‌هاى متعددى نگاشته و نام شمارى از آن را در مروج الذهب ، که یکى از مهم‌ترین آثار تاریخى وى شمرده مى‌شود; آورده است. نگاه مسعودى در این کتاب تنها تاریخى نیست; بلکه از هر جهت به گذشته مى‌نگرد و مجموعه‌اى از اطلاعات تاریخى، جغرافیایى، تقویم‌ها، ادیان و… را در اختیار خوانندگان مى‌نهد. کتاب او با داستان آفرینش آغاز مى‌شود و با مسائل تاریخى امت‌هاى گوناگون ادامه مى‌یابد. (۲)

‌‌‌ سفرهاى طولانى به خارج از مرزهاى کشور اسلامى براى گردآورى اخبار سایر ملل (۳) از مهم‌ترین اقدام‌هاى او در تدوین تاریخ است.

۷٫ ابن‌خلدون

عبدالرحمن‌بن‌خلدون (۸۰۸ ـ ۷۳۲ هـ . ق) (۴) از اندیش‌مندان بلند پایه جهان اسلام و پایه‌گذار فلسفه تاریخ است. او، پس از روى آوردن به کارهاى علمى و مطالعه تاریخ‌هاى گذشته، نظریه دو لایه بودن تاریخ را ارائه داد. لایه بالایى همان حوادث و رخدادهاى تاریخى است و لایه زیرین، که به نظر وى تا آن زمان مورخان پیشین به آن توجه نکرده بودند، علل و عوامل پشت پرده رخدادهاى تاریخى است.

۱٫ تاریخ‌الطبرى ، ج ۱، ص ۷٫

۲٫ مروج الذهب (مقدمه)، ج ۱، ص ۹۰ و منابع تاریخ اسلام ، صص ۱۸۰ ـ ۱۷۴٫

۳٫ المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص ۲۹۹ ـ ۲۹۵٫

۴٫ ر.ک: دانش مسلمین ، محمدرضا حکیمى، صص ۲۸۱ ـ ۲۷۹ و المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص‌۳۳۱ ـ ۳۲۲٫


۴۳

‌‌‌ مشهورترین اثر او مقدمه کتاب‌العبر و دیوان المبتدأ والخبر فى تاریخ‌العرب و العجم والبربر و من عاصرهم من ذوى‌السلطان‌الاکبر است.

۷٫ ابن‌خلدون

عبدالرحمن‌بن‌خلدون (۸۰۸ ـ ۷۳۲ هـ . ق) (۴) از اندیش‌مندان بلند پایه جهان اسلام و پایه‌گذار فلسفه تاریخ است. او، پس از روى آوردن به کارهاى علمى و مطالعه تاریخ‌هاى گذشته، نظریه دو لایه بودن تاریخ را ارائه داد. لایه بالایى همان حوادث و رخدادهاى تاریخى است و لایه زیرین، که به نظر وى تا آن زمان مورخان پیشین به آن توجه نکرده بودند، علل و عوامل پشت پرده رخدادهاى تاریخى است.

۱٫ تاریخ‌الطبرى ، ج ۱، ص ۷٫

۲٫ مروج الذهب (مقدمه)، ج ۱، ص ۹۰ و منابع تاریخ اسلام ، صص ۱۸۰ ـ ۱۷۴٫

۳٫ المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص ۲۹۹ ـ ۲۹۵٫

۴٫ ر.ک: دانش مسلمین ، محمدرضا حکیمى، صص ۲۸۱ ـ ۲۷۹ و المدخل الى‌التاریخ‌الاسلامى ، صص‌۳۳۱ ـ ۳۲۲٫


۴۳

‌‌‌ مشهورترین اثر او مقدمه کتاب‌العبر و دیوان المبتدأ والخبر فى تاریخ‌العرب و العجم والبربر و من عاصرهم من ذوى‌السلطان‌الاکبر است.

۸‌. سخاوى

محمد بن‌عبدالرحمن‌سخاوى (۹۰۲ ـ ۸۳۱ هـ .ق) در حدیث و تاریخ سرآمد بود. او، با نگارش کتاب الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ اهل التاریخ ، از تاریخ به‌عنوان منبع و موضوعى کمک آموزشى براى مطالعات دینى دفاع کرد. (۱)

مورخان معاصر

امروزه اندیش‌مندان وارسته بسیار در عرصه تاریخ نگارى اسلامى فعالیت مى‌کنند. بى‌تردید، بررسى زندگى علمى، شیوه تاریخ‌نگارى و معرفى آثار همه آنان رساله‌اى ویژه مى‌جوید. با آن که آشنایى نسل حاضر با فرهیختگان معاصر این فن بسیار اهمیت دارد، ناگزیر تنها به معرفى چند تن از آنان مى‌پردازیم:

۱٫ استاد شهید مرتضى مطهرى(ره)

استاد مطهرى که بیشتر به‌عنوان فیلسوف تاریخ شناخته شده است نظریه فطرت در حرکت تاریخ را ارائه داد و کتاب‌هایى چون فلسفه تاریخ ، جامعه و تاریخ ، قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، نقدى بر مارکسیسم و… از خویش به یادگار نهاد. شهید مطهرى در این آثار به مباحثى چون فلسفه تاریخ و انواع آن پرداخته و آراى فلاسفه غرب را مورد بررسى قرار داده است. در تاریخ تحلیلى از آثارى چون، سیرى در سیره نبوى ، سیرى در سیره ائمه اطهار (علیهم السلام) ، حماسه حسینى ، خدمات متقابل اسلام و ایران را مى‌توان یاد کرد.

مورخان معاصر

امروزه اندیش‌مندان وارسته بسیار در عرصه تاریخ نگارى اسلامى فعالیت مى‌کنند. بى‌تردید، بررسى زندگى علمى، شیوه تاریخ‌نگارى و معرفى آثار همه آنان رساله‌اى ویژه مى‌جوید. با آن که آشنایى نسل حاضر با فرهیختگان معاصر این فن بسیار اهمیت دارد، ناگزیر تنها به معرفى چند تن از آنان مى‌پردازیم:

۱٫ استاد شهید مرتضى مطهرى(ره)

استاد مطهرى که بیشتر به‌عنوان فیلسوف تاریخ شناخته شده است نظریه فطرت در حرکت تاریخ را ارائه داد و کتاب‌هایى چون فلسفه تاریخ ، جامعه و تاریخ ، قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، نقدى بر مارکسیسم و… از خویش به یادگار نهاد. شهید مطهرى در این آثار به مباحثى چون فلسفه تاریخ و انواع آن پرداخته و آراى فلاسفه غرب را مورد بررسى قرار داده است. در تاریخ تحلیلى از آثارى چون، سیرى در سیره نبوى ، سیرى در سیره ائمه اطهار (علیهم السلام) ، حماسه حسینى ، خدمات متقابل اسلام و ایران را مى‌توان یاد کرد.

۱٫ استاد شهید مرتضى مطهرى(ره)

استاد مطهرى که بیشتر به‌عنوان فیلسوف تاریخ شناخته شده است نظریه فطرت در حرکت تاریخ را ارائه داد و کتاب‌هایى چون فلسفه تاریخ ، جامعه و تاریخ ، قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، نقدى بر مارکسیسم و… از خویش به یادگار نهاد. شهید مطهرى در این آثار به مباحثى چون فلسفه تاریخ و انواع آن پرداخته و آراى فلاسفه غرب را مورد بررسى قرار داده است. در تاریخ تحلیلى از آثارى چون، سیرى در سیره نبوى ، سیرى در سیره ائمه اطهار (علیهم السلام) ، حماسه حسینى ، خدمات متقابل اسلام و ایران را مى‌توان یاد کرد.

۲٫ استاد مصباح یزدى

جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، نقدى فشرده بر مارکسیسم و پاسدارى از سنگرهاى ایدئولوژیک بخشى از آثار وى به شمار مى‌آید. ایشان به طرح مباحث مفهومى تاریخ پرداخته و برخى از نظریه‌ها درباره حرکت تاریخ را مورد بررسى و نقد قرار مى‌دهد. آیت‌اللّه مصباح یزدى از فیلسوفان تاریخ به‌شمار مى‌آیند.

۱٫ تاریخ تاریخ‌نگارى در اسلام ، فرانتس روزنتال، ترجمه اسداللّه آزاد، ص ۷۳ به بعد.


۴۴
۲٫ استاد مصباح یزدى

جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، نقدى فشرده بر مارکسیسم و پاسدارى از سنگرهاى ایدئولوژیک بخشى از آثار وى به شمار مى‌آید. ایشان به طرح مباحث مفهومى تاریخ پرداخته و برخى از نظریه‌ها درباره حرکت تاریخ را مورد بررسى و نقد قرار مى‌دهد. آیت‌اللّه مصباح یزدى از فیلسوفان تاریخ به‌شمار مى‌آیند.

۱٫ تاریخ تاریخ‌نگارى در اسلام ، فرانتس روزنتال، ترجمه اسداللّه آزاد، ص ۷۳ به بعد.


۴۴
۳٫ دکتر سید جعفر شهیدى

کتاب‌هاى تاریخ‌تحلیلى‌اسلام ، قیام‌حسین (علیه السلام) ، زندگانى فاطمه‌زهرا و زندگانى على‌بن‌الحسین (علیهما السلام) شمارى از آثار اوست. تحلیل تاریخ اسلام بر اساس شکاف میان قبایل و بررسى و تحلیل زندگانى خاندان رسالت را مى‌توان از ویژگى‌هاى آثار وى دانست.

۴٫ علامه سید مرتضى عسگرى

این دانشمند کتاب‌هایى چون معالم المدرستین ، مائة و خمسون صحابى مختلف ، عبدالله بن سبأ و اساطیر اخرى و احادیث‌عایشه نگاشته و در مسیر روشن‌ساختن زوایاى تاریک تاریخ‌اسلام، گام‌هاى بلندى برداشته است.

۳٫ دکتر سید جعفر شهیدى

کتاب‌هاى تاریخ‌تحلیلى‌اسلام ، قیام‌حسین (علیه السلام) ، زندگانى فاطمه‌زهرا و زندگانى على‌بن‌الحسین (علیهما السلام) شمارى از آثار اوست. تحلیل تاریخ اسلام بر اساس شکاف میان قبایل و بررسى و تحلیل زندگانى خاندان رسالت را مى‌توان از ویژگى‌هاى آثار وى دانست.

۴٫ علامه سید مرتضى عسگرى

این دانشمند کتاب‌هایى چون معالم المدرستین ، مائة و خمسون صحابى مختلف ، عبدالله بن سبأ و اساطیر اخرى و احادیث‌عایشه نگاشته و در مسیر روشن‌ساختن زوایاى تاریک تاریخ‌اسلام، گام‌هاى بلندى برداشته است.

۵‌. علامه سید جعفر مرتضى عاملى

الصحیح‌من‌سیرة‌النبى‌الاعظم (صلى الله علیه وآله) ، الحیاة‌السیاسیة‌للامام‌الرضا (علیه السلام) ، الحیاة‌السیاسیة‌للامام‌الجواد (علیه السلام) ، و الحیاة‌السیاسیة للامام‌الحسن (علیه السلام) ، بخشى از کتاب‌هاى او شمرده مى‌شود که به بررسى تاریخ سیاسى ائمه اطهار (علیهم السلام) و تبیین زندگى و سیره پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) مى‌پردازد.

۴٫ علامه سید مرتضى عسگرى

این دانشمند کتاب‌هایى چون معالم المدرستین ، مائة و خمسون صحابى مختلف ، عبدالله بن سبأ و اساطیر اخرى و احادیث‌عایشه نگاشته و در مسیر روشن‌ساختن زوایاى تاریک تاریخ‌اسلام، گام‌هاى بلندى برداشته است.

۵‌. علامه سید جعفر مرتضى عاملى

الصحیح‌من‌سیرة‌النبى‌الاعظم (صلى الله علیه وآله) ، الحیاة‌السیاسیة‌للامام‌الرضا (علیه السلام) ، الحیاة‌السیاسیة‌للامام‌الجواد (علیه السلام) ، و الحیاة‌السیاسیة للامام‌الحسن (علیه السلام) ، بخشى از کتاب‌هاى او شمرده مى‌شود که به بررسى تاریخ سیاسى ائمه اطهار (علیهم السلام) و تبیین زندگى و سیره پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) مى‌پردازد.

۶‌. دکتر محمد ابراهیم آیتى

او با نگارش کتاب‌هاى تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ، شهداء الاسلام فى عصرالرسالة ، اندلس یا تاریخ حکومت مسلمین بر اروپا و ترجمه کتابهایى از عربى و انگلیسى به فارسى و… خدمتى ارزنده به دانش‌پژوهان فارسى زبان ارائه کرده است.

‌‌‌ کتاب‌هاى انقلاب تکاملى اسلام ، پیامبرى و انقلاب ، پیامبرى و حکومت و پیامبرى و جهاد از جلال‌الدین فارسى است که استاد در این کتب زوایاى مهمى از تاریخ اسلام را بیان کرده است. دکتر جواد على با آثارى چون المفصل فى‌التاریخ‌العرب قبل‌الاسلام و تاریخ العرب فى‌الاسلام ; آیت‌اللّه جعفر سبحانى با فروغ ابدیت ، فروغ ولایت ، بحوث فى‌الملل والنحل ، مارکسیسم و نیروهاى محرک تاریخ و فلسفه تاریخ ; دکتر شاکر مصطفى با التاریخ‌العربى و المورخون ; رسول جعفریان با کتاب‌هاى تاریخ سیاسى اسلام ، سیره رسول‌خدا و تاریخ خلفا و حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه (علیهم السلام) ; دکتر عائشه عبدالرحمن بنت‌الشاطى با آثارى چون مع‌المصطفى (صلى الله علیه وآله) ، بنات‌النبى (صلى الله علیه وآله) و نساءالنبى (صلى الله علیه وآله) و دکتر سمیره مختاراللیثى با کتاب جهادالشیعه فى‌العصرالعباسى شمارى دیگر از پژوهش‌گران این گستره‌اند.


۴۵
۵‌. علامه سید جعفر مرتضى عاملى

الصحیح‌من‌سیرة‌النبى‌الاعظم (صلى الله علیه وآله) ، الحیاة‌السیاسیة‌للامام‌الرضا (علیه السلام) ، الحیاة‌السیاسیة‌للامام‌الجواد (علیه السلام) ، و الحیاة‌السیاسیة للامام‌الحسن (علیه السلام) ، بخشى از کتاب‌هاى او شمرده مى‌شود که به بررسى تاریخ سیاسى ائمه اطهار (علیهم السلام) و تبیین زندگى و سیره پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) مى‌پردازد.

۶‌. دکتر محمد ابراهیم آیتى

او با نگارش کتاب‌هاى تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ، شهداء الاسلام فى عصرالرسالة ، اندلس یا تاریخ حکومت مسلمین بر اروپا و ترجمه کتابهایى از عربى و انگلیسى به فارسى و… خدمتى ارزنده به دانش‌پژوهان فارسى زبان ارائه کرده است.

‌‌‌ کتاب‌هاى انقلاب تکاملى اسلام ، پیامبرى و انقلاب ، پیامبرى و حکومت و پیامبرى و جهاد از جلال‌الدین فارسى است که استاد در این کتب زوایاى مهمى از تاریخ اسلام را بیان کرده است. دکتر جواد على با آثارى چون المفصل فى‌التاریخ‌العرب قبل‌الاسلام و تاریخ العرب فى‌الاسلام ; آیت‌اللّه جعفر سبحانى با فروغ ابدیت ، فروغ ولایت ، بحوث فى‌الملل والنحل ، مارکسیسم و نیروهاى محرک تاریخ و فلسفه تاریخ ; دکتر شاکر مصطفى با التاریخ‌العربى و المورخون ; رسول جعفریان با کتاب‌هاى تاریخ سیاسى اسلام ، سیره رسول‌خدا و تاریخ خلفا و حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه (علیهم السلام) ; دکتر عائشه عبدالرحمن بنت‌الشاطى با آثارى چون مع‌المصطفى (صلى الله علیه وآله) ، بنات‌النبى (صلى الله علیه وآله) و نساءالنبى (صلى الله علیه وآله) و دکتر سمیره مختاراللیثى با کتاب جهادالشیعه فى‌العصرالعباسى شمارى دیگر از پژوهش‌گران این گستره‌اند.


۴۵
۶‌. دکتر محمد ابراهیم آیتى

او با نگارش کتاب‌هاى تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ، شهداء الاسلام فى عصرالرسالة ، اندلس یا تاریخ حکومت مسلمین بر اروپا و ترجمه کتابهایى از عربى و انگلیسى به فارسى و… خدمتى ارزنده به دانش‌پژوهان فارسى زبان ارائه کرده است.

‌‌‌ کتاب‌هاى انقلاب تکاملى اسلام ، پیامبرى و انقلاب ، پیامبرى و حکومت و پیامبرى و جهاد از جلال‌الدین فارسى است که استاد در این کتب زوایاى مهمى از تاریخ اسلام را بیان کرده است. دکتر جواد على با آثارى چون المفصل فى‌التاریخ‌العرب قبل‌الاسلام و تاریخ العرب فى‌الاسلام ; آیت‌اللّه جعفر سبحانى با فروغ ابدیت ، فروغ ولایت ، بحوث فى‌الملل والنحل ، مارکسیسم و نیروهاى محرک تاریخ و فلسفه تاریخ ; دکتر شاکر مصطفى با التاریخ‌العربى و المورخون ; رسول جعفریان با کتاب‌هاى تاریخ سیاسى اسلام ، سیره رسول‌خدا و تاریخ خلفا و حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه (علیهم السلام) ; دکتر عائشه عبدالرحمن بنت‌الشاطى با آثارى چون مع‌المصطفى (صلى الله علیه وآله) ، بنات‌النبى (صلى الله علیه وآله) و نساءالنبى (صلى الله علیه وآله) و دکتر سمیره مختاراللیثى با کتاب جهادالشیعه فى‌العصرالعباسى شمارى دیگر از پژوهش‌گران این گستره‌اند.


۴۵
معنا و پیشینه شرق‌شناسى

پژوهش‌هاى علمى دانشمندان غربى درباره ملل، تمدن، مذاهب، ادبیات و تاریخ مشرق‌زمین را شرق‌شناسى مى‌گویند. (۱) البته نباید غربیان را پیش‌گامان این عرصه دانست. قرن‌ها پیش از پدیدآمدن تمدن غربى، دانشمندانى چون هرودوت، یعقوبى، مسعودى، ابوریحان بیرونى، ابن بطوطه و از این‌ها پیش‌تر فردوسى به مطالعه و بررسى فرهنگ جوامع دیگر پرداخته‌اند. این دانشمندان بر آن بودند فرهنگ سرزمین‌هاى دیگر را به هموطنان خود بشناسانند و از این رهگذر در گسترش دانش و فرهنگ گام برداشتند.

‌‌‌ گروهى ۱۳۱۲ م. را سال تولد شرق‌شناسى در غرب مى‌دانند و مبتکر آن را ‌ریمون لول‌ به‌شمار مى‌آورند. ‌لول‌ بر این باور بود که براى مطالعه بهتر فرهنگ و معتقدات عرب‌ها و مسلمانان نخست باید زبان آنان را آموخت و آن‌گاه به‌راحتى میان آن‌ها نفوذ کرد. (۲) جمعى پطروس آلفوسى یهودى مسیحى شده را پایه‌گذار این رشته مى‌دانند و آغاز آن را زمان فرمانروایى مسلمانان بر اندلس ذکر مى‌کنند. (۳)

‌‌‌ در اواخر سده نوزدهم، مسأله تربیتِ آموزش‌یافتگانى که در مسائل شرق تخصص داشته باشند، ضرورى تشخیص داده شد و کرسى درس تربیت اسلام‌شناس، ایران‌شناس و… در دانشگاه‌هاى اروپا رسمیت یافت.

‌‌‌ رشد نهضت‌هاى اسلامى در جهان اسلام، به ویژه مصر، تحولات پاکستان، رویدادهاى افغانستان و به ویژه پیروزى امیدبخش انقلاب اسلامى ایران چشم‌اندازى نوین در برابر اروپا و امریکا گشود و سبب رویکرد جدى و روزافزون آن‌ها به پژوهش‌هاى اسلامى شد. (۴)

خاستگاه خاورشناسى

این‌که بخشى از این پژوهش‌ها بر پایه شناخت شرق، به‌عنوان فرهنگ و جامعه‌اى دیگر و با هدف روشنگرى و شناخت معارف تاریخى بشر انجام گرفته، امرى انکارناپذیر مى‌نماید. یگانه دانستن نیاى ساکنان زمین، نیاز انسان‌ها به شناخت متقابل و فطرى بودن کنجکاوى در

۱٫ لغتنامه دهخدا ، ج ۹، ۱۲۵۴۸٫

۲٫ شرق‌شناسى ، ادوارد سعید، ترجمه عبدالرحیم گواهى، ص ۹۵٫

۳٫ فرهنگ اسلام شناسان خارجى ، حسین عبداللهى خوروش، ج ۱، ص ۶۴‌.

۴٫ ر.ک: فرهنگ کامل خاورشناسان ، عبدالرحمن بدوى، ترجمه شکرالله خاکرند.


۴۶

انسان منشأ این تلقى به‌شمار مى‌رود.

سیاست‌هاى جهان‌گشایانه، نژادپرستى و قوم‌گرایى بر تار و پود بسیارى از این تلاش‌ها و تحقیقات خاورشناسانه سایه افکنده، غبار بدبینى بر بسیارى از این فعالیت‌ها نشانده است تا آن‌جا که بسیارى، خاورشناسى را بخشى از استراتژى سیاسى قدرت‌هاى غربى شمرده، ادعاى دانش و بى‌طرفى را غیرقابل پذیرش دانسته‌اند.

‌‌‌ سیاست‌هاى استعمارى غربیان سبب شده است تا شرقیان، شرق‌شناسى را ابزارى براى پایمال کردن میراث فرهنگى، ارزشى و دینى خود به‌شمار آورند. (۱) گره‌خوردن آشکار و پنهان شرق‌شناسى علمى با اهداف‌سیاسى تا آن‌جا پیش رفته است که حتى برخى از شرق‌شناسان درشمار منتقدان جدى آن قرارگرفته‌اند. یکى‌از پژوهش‌گران مى‌نویسد:

اگر مستشرقى گفت: ماست سفید است، همیشه جاى این احتمال را در ذهن خود نگاه دارید که یا ماست اصلا سفید نیست، یا اثبات سفیدى ماست مقدمه‌اى است براى نفى سیاهى از ذغال. (۲)

‌‌‌ خانم ‌آن مارى شیمل‌، ضمن اشاره به انگیزه‌هاى استعمارى پژوهش گران انگلیسى و فرانسوى، چنان معتقد است که نگرش‌هاى شرق شناسان در طول دهه‌هاى اخیر پیوسته مورد انتقاد قرار گرفته است. (۳)

‌‌‌ یکى از خاورشناسانى که تحقیقات بسیارى درباره تاریخ اسلام انجام داده و سخت مورد نقد و اعتراض حتى غیرمسلمان‌ها قرار گرفته ‌هنرى لامنس‌ است. دانشمند منصف مسیحى جورج جورداق در نقد عالمانه‌اى از غرضورزى این کشیش بلژیکى اظهار تأسّف کرده و این‌گونه آثار را خلاف روحیه و روش علمى مى‌داند. (۴)

‌‌‌ ‌تاریخ اسلام دانشگاه کمبریج‌ یکى از آثار جدید شرق‌شناسان درباره تاریخ اسلام است که به‌عنوان دریافتى نوین و به هدف گسترش فهم و ادراک اسلام ارائه شده است. ادوارد سعید ـ پژوهش‌گر مشهور مسیحى فلسطینى مقیم امریکا ـ درباره این اثر مى‌نویسد: ‌… نه

۱٫ صحیفه نور ، امام خمینى، ج ۱، ص ۱۵۲٫

۲٫ تصوف اسلامى در رابطه انسان و خدا ، رینولد. ا. نیکلسون، ترجمه محمد رضا شفیعى کدکنى، ص ۲۰٫

۳٫ درآمدى بر اسلام به همراه یکى از آخرین تحقیقات درباره اعجاز عددى قرآن، ترجمه عبدالرحیم گواهى، ص ۱۸٫

۴٫ ر.ک: الامام على (علیه السلام) صوت العدالة الانسانیة ، جورج جورداق، ج ۵‌، صص ۲۴۷ ـ ۲۳۸٫


۴۷

تنها کتاب تاریخ اسلام دانشگاه کمبریج، اسلام را به‌عنوان یک دین، بسیار بد مى‌فهمد و عرضه مى‌کند، بلکه هیچ ایده واحدى هم به‌منزله یک تاریخ از خود ندارد… در صدها صفحه‌اى که جلد اول این تاریخ را به خود اختصاص داده است، معنا و مفهومى که از اسلام مستفاد مى‌شود عبارت از یک سلسله جنگ‌هاى بى‌پایان، سلطنت‌ها، مرگ و میرها، ظهور و خوشى‌ها، آمدنورفتن‌هاست که بخش عمده آن با یک‌نواختى هولناکى نوشته‌شده‌است‌. (۱)

‌‌‌ بدین ترتیب درباره گره‌خوردن شرق‌شناسى با انگیزه‌هاى استعمارى به امور زیر که ریشه در تاریخ اسلام دارد مى‌توان اشاره کرد:

‌‌‌ تأویل نصوص اسلامى براساس پیش‌داورى‌ها و صدور احکام خودسرانه در مورد آن‌ها; تحریف عمدى نصوص اسلامى در موارد بسیار و برداشت نادرست در موارد غیر قابل تحریف; ایجاد احساس حقارت در مردم شرق و کوشش در راه شیفتگى مسلمانان به تمدن مصرفى غرب; (۲) معرفى اسلام به‌عنوان فراورده ادیان پیشین; (۳) تلاش در نفى مبانى کلامى و فقهى تشیع و اثبات تأثیرپذیرى آن از آیین زرتشت و منشأ ایرانى دادن به مذهب شیعه; (۴) ارائه چهره‌اى دیکتاتور و جنگ‌جو از پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) ; تقویت عواطف ملى‌گرایانه و جدایى‌طلبانه در میان مسلمانان; زشت نمایاندن حجاب، تحقیر زن مسلمان و جایگاه او در ارزش‌هاى اسلامى; تحریف نظر اسلام درباره شخصیت انسان، مقوله اندیشه، آزادى، اختیار انسان و صدها مسأله دیگر. (۵)

‌‌‌ بى‌تردید برخى از خاورشناسان پژوهش‌هاى دقیق خود را با خبرگى به فرجام رسانده‌اند، به‌گونه‌اى که حتى آثار مغرضانه نیز اگر به درستى مورد بهره‌بردارى، ارزیابى و نقد قرار گیرد، نتیجه مطلوب پدید مى‌آورد.

۱٫ شرق شناسى ، ادوارد سعید، ترجمه عبدالرحیم گواهى، صص ۵۳۹ ـ ۵۳۸‌.

۲٫ حماسه غدیر ، محمدرضا حکیمى، ص ۲۳۸ و ۲۳۹٫

۳٫ ر.ک: ادیان زنده جهان ، رابرت ا. هیوم، ترجمه عبدالرحیم گواهى، صص ۲۴۰، ۲۴۱، ۲۶۵ و ۲۹۵٫

۴٫ همان ، ص ۳۲۵٫

۵‌. ر.ک: نقد آثار خاورشناسان ، مصطفى‌حسینى‌طباطبایى; تاریخ العرب فى‌الاسلام ، جواد على; اندیشه‌هاى کلامى شیخ مفید ، مارتین مکدرموت، ترجمه احمد آرام; محمد پیغمبر شناخته شده ، محمدعلى انصارى; الغدیر ، ج ۳، صص۲۶ـ۱۰ و ۳۲۳ ـ ۳۲۰; المدخل‌الى‌التاریخ‌الاسلامى ، محمد فتحى عثمان، ص ۲۸۳ به بعد و زندگانى فاطمه‌زهرا ، سید جعفر شهیدى.


۴۸
خلاصه مطالب

تاریخ مجموعه‌اى از اطلاعات نقلى یا تحلیلى درباره گذشته انسان‌هاست و محتواى تاریخ نقلى مبادى و مقدمه تاریخ علمى و تحلیلى است و براى استنباط قوانین کلى و کشف طبیعت حوادث تاریخى به‌کار مى‌رود.

‌‌‌ تاریخ نه مایه سرگرمى بلکه نوعى پل ارتباطى میان نسل‌هاى متوالى بشر براى دستیابى به تجربه‌ها، انگیزه‌ها و علل و عوامل انحطاط یا پیشرفت تمدن‌هاست و از آن‌جا که نمى‌شود همه افراد بشر را متهم کرد که همیشه مطابق منافع خود، حوادث را ثبت و نقل مى‌کنند. نگاه بدبینانه نسبت به همه داده‌هاى تاریخى، واقع‌بینانه نیست.

‌‌‌ فلسفه نظرى تاریخ از مقصد و شیوه حرکت تاریخ، محرک و منازل برجسته مسیر حرکت آن بحث مى‌کند و فلسفه علم تاریخ از قانونمندى، اصول حاکم و روش‌هاى پژوهش در تاریخ گفتگو مى‌کند.

‌‌‌ آزادى و اختیار انسان در تعیین سرنوشت; سیر صعودى و تکاملى کاروان‌بشریت،تأثیرمتقابل فرد و جامعه، حاکمیت اصل علیت بر تحولات تاریخى و…بخشى از سنن حاکم بر تاریخ‌است.

‌‌‌ هرچند در میان بیش از بیست نظریه درباره عوامل محرک تاریخ، برخى هم‌چون فرهنگ و باور مردم و نظریه سرشت حق‌جوى انسان‌ها از اعتبار و وزن بیشترى برخوردارند امّا پاى‌فشارى بر تأثیر یکسان عامل واحد در همه پدیده‌هاى اجتماعى و… پسندیده نیست.

‌‌‌ اثبات مسأله وحى، آگاهى از راز و رمزهاى توفیق پیامبر (صلى الله علیه وآله) در دگرگونى بنیاد نظام جاهلیت، دستیابى به ذخایر گرانبهاى دانش رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و ائمه‌اطهار (علیهم السلام) در عرصه‌هاى مختلف و گره خوردن سرنوشت ملى ما با اسلام و ارزش‌هاى ماندگار آن، برخى از دلایل ضرورت تدریس تاریخ اسلام است.

‌‌‌ تاریخ‌نگارى در اسلام با ثبت اخبار و روایات درباره زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و رویدادهاى خاصى که تا مدتى به صورت سینه به سینه نقل مى‌شد آغاز شد و به‌تدریج از روش خبریابى و پژوهشى ممتازى برخوردار شد و تا آنجا پیش رفت که علم رجال و فن جرح و تعدیل در شمار ابزار این علم قرار گرفت.

‌‌‌ مورخان، بیش از چهل شعبه تاریخ‌نگارى اسلامى برمى‌شمارند که در هر شعبه چندین کتاب نگاشته شده است. اهتمام اسلام به علم و ارزش والاى دانش، ترغیب قرآن و تشویق سنت به سیر و مطالعه در طبیعت و عبرت‌گیرى از احوال گذشتگان و… را دلیل این پیشرفت و گسترش مى‌توان دانست.

‌‌‌ سیره‌نگارى، تاریخ‌عمومى‌نویسى، رزمنامه‌نویسى، مقاتل‌نویسى، تبارنامه‌نویسى برخى از شاخه‌هاى تاریخ‌نگارى اسلامى است.

‌‌‌ اعتماد بر اسناد و مدارک معتبر، پرهیز از اظهارنظر قبل از تحقیق‌کامل،رعایت‌عینیتوواقعیت درتحقیق، پرهیز از انتقام‌جویى و تعصب، بخشى از اصول عام تاریخ‌نگارى به‌شمار مى‌آید.

‌‌‌ بدون تردید بزرگترین و بیش‌ترین نویسندگان تاریخ و حوادث آن مسلمانان بوده‌اند. از محمدبن‌اسحاق، ابومخنف، بلاذرى، یعقوبى، طبرى، مسعودى و ابن‌خلدون به‌عنوان چهره‌هاى شاخص این فن مى‌توان یاد کرد. و در میان اندیشمندان معاصر، شهید مرتضى مطهرى و استاد محمدتقى مصباح یزدى به‌دلیل پرداختن به مباحث مفهومى تاریخ، عوامل محرک آن و… به فیلسوف تاریخ شناخته‌اند. از دکتر سیدجعفر شهیدى، علامه سید مرتضى عسگرى، علامه سید جعفر مرتضى عاملى، دکتر جواد على، استاد رسول جعفریان و دکتر سمیره مختاراللیثى که هر یک پژوهش‌هاى ارزشمند تاریخى انجام داده و کتابهاى سودمندى نوشته‌اند به‌عنوان مورخ مى‌توان نام برد.

‌‌‌ پژوهش‌هاى علمى دانشمندان غربى درباره مشرق زمین را شرق‌شناسى گویند. این‌که بخشى از این پژوهش‌هاى علمى و عظیم، بر پایه شناخت شرق به‌عنوان فرهنگ و جامعه‌اى دیگر و با هدف روشنگرى انسان انجام گرفته انکارناپذیر است. امّا گره‌خوردن پیدا و پنهان بسیارى از این تحقیقات با سیاست‌هاى استعمارى غربیان تا آن‌جا پیش‌رفته که حتى برخى از شرق‌شناسان در شمار منتقدان جدّى آن قرار گرفته‌اند.

‌‌‌ معرفى اسلام به‌عنوان فراورده ادیان پیشین، تحریف نصوص اسلامى، ارائه چهره‌اى جنگ‌جو و خشونت‌طلب از اسلام، تلاش در نفى مبانى کلامى و فقهى شیعه، ترویج عواطف جدایى‌طلبانه و ملى‌گرایانه در میان مسلمانان، تحریف نظر اسلام نسبت به مقوله اندیشه و آزادى، تحقیر زن مسلمان و… برخى از انگیزه‌هاى استعمارى غربیان در رویکرد به خاورزمین تلقى شده است.

پرسش‌ها

۱٫ منظور از سیرت تاریخ چیست؟

‌‌‌ ۲٫ فرق نظریه ناسیونالیسم و نژادى در حرکت تاریخ چیست؟

‌‌‌ ۳٫ بینش فطرى حرکت تاریخ را بررسى و با نظریه نیازهاى مادى و معنوى مقایسه کنید؟

‌‌‌ ۴٫ آیا حکمفرمایى سنت‌هاى الهى به معناى جبر تاریخ است؟ چرا؟

‌‌‌ ۵‌. آیا براى شرقیان رویکرد به غرب لازم است؟ چرا؟

‌‌‌ ۶‌. آثار مستشرقان را چگونه ارزیابى مى‌کنید؟

‌‌‌ ۷٫ ضرورت تدریس تاریخ اسلام چیست؟

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ هر یک از کتابهاى زیر را در مقاله‌اى خلاصه یا معرفى کنید.

‌‌‌ الف. قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ب. جامعه و تاریخ ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ج. جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، مصباح یزدى;

‌‌‌ د. تاریخ تحلیلى اسلام ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۲٫ در مقاله‌اى بحث ‌اصول و قواعد عام تاریخ‌نگارى با تکیه برارزش‌هاى اسلامى‌ از همین کتاب را نقد کنید.

‌‌‌ ۳٫ در مقاله‌اى نظریه حق و باطل در حرکت تاریخ را تحقیق کنید.

‌‌‌ ۴٫ در کنفرانسى اعتبار داده‌هاى تاریخى را ارزیابى کنید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ هر یک از کتابهاى زیر را در مقاله‌اى خلاصه یا معرفى کنید.

‌‌‌ الف. قیام و انقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ب. جامعه و تاریخ ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ج. جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن ، مصباح یزدى;

‌‌‌ د. تاریخ تحلیلى اسلام ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۲٫ در مقاله‌اى بحث ‌اصول و قواعد عام تاریخ‌نگارى با تکیه برارزش‌هاى اسلامى‌ از همین کتاب را نقد کنید.

‌‌‌ ۳٫ در مقاله‌اى نظریه حق و باطل در حرکت تاریخ را تحقیق کنید.

‌‌‌ ۴٫ در کنفرانسى اعتبار داده‌هاى تاریخى را ارزیابى کنید.

منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ آغاز و انجام تاریخ ، کارل یاسپرس، ترجمه محمد حسن لطفى;

‌‌‌ ۲٫ از تاریخ بیاموزیم ، محمود حکیمى;

‌‌‌ ۳٫ بینش تاریخ قرآن ، یعقوب جعفرى;

‌‌‌ ۴٫ بینش تاریخى نهج‌البلاغه ، یعقوب جعفرى;

‌‌‌ ۵‌. تاریخ‌ایران‌بعدازاسلام ،عبدالحسین‌زرین‌کوب;

‌‌‌ ۶‌. تاریخ تاریخ‌نگارى در اسلام ، فرانتس روزنتال، ترجمه اسدالله آزاد;

‌‌‌ ۷٫ تاریخ تمدن اسلام و عرب ، گوستاولوبون، ترجمه سید هاشم حسینى;

‌‌‌ ۸‌. تاریخ تمدن ، هنرى لوکاس، ترجمه عبدالحسین آذرنگ;

‌‌‌ ۹٫ تاریخ در ترازو ، عبدالحسین زرین‌کوب;

‌‌‌ ۱۰٫ تاریخ‌نگارى در اسلام ، سید صادق سجادى و هادى عالم‌زاده;

‌‌‌ ۱۱٫ تاریخ‌نگارى در اسلام (مجموعه مقالات)، ترجمه یعقوب آژنگ;

‌‌‌ ۱۲٫ تاریخ و تاریخ‌نگارى ، احمد تاجبخش;

‌‌‌ ۱۳٫ تصوف اسلامى در رابطه انسان و خدا ، رینولد. ا. نیکلسون، ترجمه محمدرضا شفیعى;

‌‌‌ ۱۴٫ حماسه غدیر ، محمدرضا حکیمى;

‌‌‌ ۱۵٫ خدمات متقابل اسلام و ایران ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۱۶٫ دانش مسلمین ، محمدرضا حکیمى;

‌‌‌ ۱۷٫ درآمدى بر اسلام به همراه یکى از آخرین تحقیقات درباره اعجاز عددى قرآن، آن مارى شیمل، ترجمه عبدالرحیم گواهى;

‌‌‌ ۱۸٫ زندگانى فاطمه زهرا (علیها السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۱۹٫ سبک‌هاى تاریخى و نظریه‌هاى نژادى تاریخ ، عزت الله رادمنش;

‌‌‌ ۲۰٫ عقل در تاریخ ، گ. و. هگل، ترجمه حمید عنایت;

‌‌‌ ۲۱٫ علم تاریخ در اسلام ، صادق آیینهوند;

‌‌‌ ۲۲٫ علم تحولات جامعه ، حمید حمیدى;

‌‌‌ ۲۳٫ کیهان اندیشه ، ش ۱۱;

‌‌‌ ۲۴٫ لذات فلسفه ، ویل دورانت، ترجمه عباس زریاب;

‌‌‌ ۲۵٫ مارکسیسم و نیروى محرک تاریخ ، جعفر سبحانى;

‌‌‌ ۲۶٫ مجموعه مقالات ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۲۷٫ محمد پیغمبر شناخته شده ، محمدعلى انصارى;

‌‌‌ ۲۸٫ مقالات رشید یاسمى به کوشش ایرج افشار;

‌‌‌ ۲۹٫ مقدمه ابن‌خلدون ، ترجمه محمد پروین گنابادى;

‌‌‌ ۳۰٫ مورخ و تاریخ ، آرنولد توین بى، ترجمه حسن کامشاد;

‌‌‌ ۳۱٫ نهضت امام‌خمینى ، ج ۳، سید حمید روحانى.


۵۳
منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ آغاز و انجام تاریخ ، کارل یاسپرس، ترجمه محمد حسن لطفى;

‌‌‌ ۲٫ از تاریخ بیاموزیم ، محمود حکیمى;

‌‌‌ ۳٫ بینش تاریخ قرآن ، یعقوب جعفرى;

‌‌‌ ۴٫ بینش تاریخى نهج‌البلاغه ، یعقوب جعفرى;

‌‌‌ ۵‌. تاریخ‌ایران‌بعدازاسلام ،عبدالحسین‌زرین‌کوب;

‌‌‌ ۶‌. تاریخ تاریخ‌نگارى در اسلام ، فرانتس روزنتال، ترجمه اسدالله آزاد;

‌‌‌ ۷٫ تاریخ تمدن اسلام و عرب ، گوستاولوبون، ترجمه سید هاشم حسینى;

‌‌‌ ۸‌. تاریخ تمدن ، هنرى لوکاس، ترجمه عبدالحسین آذرنگ;

‌‌‌ ۹٫ تاریخ در ترازو ، عبدالحسین زرین‌کوب;

‌‌‌ ۱۰٫ تاریخ‌نگارى در اسلام ، سید صادق سجادى و هادى عالم‌زاده;

‌‌‌ ۱۱٫ تاریخ‌نگارى در اسلام (مجموعه مقالات)، ترجمه یعقوب آژنگ;

‌‌‌ ۱۲٫ تاریخ و تاریخ‌نگارى ، احمد تاجبخش;

‌‌‌ ۱۳٫ تصوف اسلامى در رابطه انسان و خدا ، رینولد. ا. نیکلسون، ترجمه محمدرضا شفیعى;

‌‌‌ ۱۴٫ حماسه غدیر ، محمدرضا حکیمى;

‌‌‌ ۱۵٫ خدمات متقابل اسلام و ایران ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۱۶٫ دانش مسلمین ، محمدرضا حکیمى;

‌‌‌ ۱۷٫ درآمدى بر اسلام به همراه یکى از آخرین تحقیقات درباره اعجاز عددى قرآن، آن مارى شیمل، ترجمه عبدالرحیم گواهى;

‌‌‌ ۱۸٫ زندگانى فاطمه زهرا (علیها السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۱۹٫ سبک‌هاى تاریخى و نظریه‌هاى نژادى تاریخ ، عزت الله رادمنش;

‌‌‌ ۲۰٫ عقل در تاریخ ، گ. و. هگل، ترجمه حمید عنایت;

‌‌‌ ۲۱٫ علم تاریخ در اسلام ، صادق آیینهوند;

‌‌‌ ۲۲٫ علم تحولات جامعه ، حمید حمیدى;

‌‌‌ ۲۳٫ کیهان اندیشه ، ش ۱۱;

‌‌‌ ۲۴٫ لذات فلسفه ، ویل دورانت، ترجمه عباس زریاب;

‌‌‌ ۲۵٫ مارکسیسم و نیروى محرک تاریخ ، جعفر سبحانى;

‌‌‌ ۲۶٫ مجموعه مقالات ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۲۷٫ محمد پیغمبر شناخته شده ، محمدعلى انصارى;

‌‌‌ ۲۸٫ مقالات رشید یاسمى به کوشش ایرج افشار;

‌‌‌ ۲۹٫ مقدمه ابن‌خلدون ، ترجمه محمد پروین گنابادى;

‌‌‌ ۳۰٫ مورخ و تاریخ ، آرنولد توین بى، ترجمه حسن کامشاد;

‌‌‌ ۳۱٫ نهضت امام‌خمینى ، ج ۳، سید حمید روحانى.


۵۳
فصل دوم : محیط پیدایش اسلام


۵۴


۵۵
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ وضعیت جغرافیایى، نوع حکومت، موقعیت حقوقى زن و مذهب را در عصر ساسانیان در آستانه بعثت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ از وضعیت حکومت، دین و نظام طبقاتى در امپراطورى روم شرقى آگاهى پیدا کند.

‌‌‌ ۳٫ موقعیت جغرافیایى، سیاسى، اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى و دینى را در جزیرة‌العرب بداند.

‌‌‌ ۴٫ به مفهوم جاهلیت از ابعاد گوناگون پى ببرد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ وضعیت جغرافیایى و نوع حکومت در عصر ساسانیان را شرح دهد.

‌‌‌ ۲٫ وضعیت حقوقى زن و مذهب را در عصر ساسانیان بیان کند.

‌‌‌ ۳٫ علل و عوامل انحطاط، نارضایتى و نابسامانى در عصر ساسانیان را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ وضعیت حکومت و دین را در امپراطورى روم شرقى، در عصر بعثت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. مفهوم جاهلیت را از لحاظ لغوى و اصطلاحى و از دیدگاه قرآن مجید و حضرت على (علیه السلام) توضیح دهد.

‌‌‌ ۶‌. ضمن برشمردن معیارها و نشانه‌هاى فرهنگ جامعه جاهلى، به تطبیق آنها با جامعه دوران قبل از اسلام بپردازد.


۵۶

‌‌‌ ۷٫ فقدان امنیت و عدالت اجتماعى را، به‌عنوان پایه‌هاى اساسى تمدن بشرى، در دوران جاهلیت تحلیل نماید.

‌‌‌ ۸‌. ویژگى‌هاى مشترک امپراطورى‌هاى ایران و روم را، از نقطه نظر انحراف و انحطاط مقایسه و بیان نماید.

‌‌‌ ۹٫ ویژگى‌هاى فرهنگ، آداب و رسوم مردم جزیرة‌العرب را معرفى و شیوه‌هاى بهره‌کشى ظالمانه از زن را تبیین نماید.

‌‌‌ ۱۰٫ وضعیت اقتصادى مردم جزیرة‌العرب را از نقطه‌نظر اقتصادى، تجارى، وضعیت معاش و… توصیف نماید.

‌‌‌ ۱۱٫ اوضاع دینى مردم جزیرة‌العرب را از نقطه‌نظر پایه‌هاى اعتقادى، اعمال و مناسک دینى و میزان گسترش ادیان الهى و غیرالهى تشریح و مورد تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۱۲٫ با جمع‌بندى اوضاع نابسامان جهان در عصر بعثت، زمینه‌هاى بروز و ظهور انقلاب بزرگ و اصیل فکرى و فرهنگى اسلام را تحلیل نماید.


۵۷
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ وضعیت جغرافیایى، نوع حکومت، موقعیت حقوقى زن و مذهب را در عصر ساسانیان در آستانه بعثت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ از وضعیت حکومت، دین و نظام طبقاتى در امپراطورى روم شرقى آگاهى پیدا کند.

‌‌‌ ۳٫ موقعیت جغرافیایى، سیاسى، اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى و دینى را در جزیرة‌العرب بداند.

‌‌‌ ۴٫ به مفهوم جاهلیت از ابعاد گوناگون پى ببرد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ وضعیت جغرافیایى و نوع حکومت در عصر ساسانیان را شرح دهد.

‌‌‌ ۲٫ وضعیت حقوقى زن و مذهب را در عصر ساسانیان بیان کند.

‌‌‌ ۳٫ علل و عوامل انحطاط، نارضایتى و نابسامانى در عصر ساسانیان را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ وضعیت حکومت و دین را در امپراطورى روم شرقى، در عصر بعثت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. مفهوم جاهلیت را از لحاظ لغوى و اصطلاحى و از دیدگاه قرآن مجید و حضرت على (علیه السلام) توضیح دهد.

‌‌‌ ۶‌. ضمن برشمردن معیارها و نشانه‌هاى فرهنگ جامعه جاهلى، به تطبیق آنها با جامعه دوران قبل از اسلام بپردازد.


۵۶

‌‌‌ ۷٫ فقدان امنیت و عدالت اجتماعى را، به‌عنوان پایه‌هاى اساسى تمدن بشرى، در دوران جاهلیت تحلیل نماید.

‌‌‌ ۸‌. ویژگى‌هاى مشترک امپراطورى‌هاى ایران و روم را، از نقطه نظر انحراف و انحطاط مقایسه و بیان نماید.

‌‌‌ ۹٫ ویژگى‌هاى فرهنگ، آداب و رسوم مردم جزیرة‌العرب را معرفى و شیوه‌هاى بهره‌کشى ظالمانه از زن را تبیین نماید.

‌‌‌ ۱۰٫ وضعیت اقتصادى مردم جزیرة‌العرب را از نقطه‌نظر اقتصادى، تجارى، وضعیت معاش و… توصیف نماید.

‌‌‌ ۱۱٫ اوضاع دینى مردم جزیرة‌العرب را از نقطه‌نظر پایه‌هاى اعتقادى، اعمال و مناسک دینى و میزان گسترش ادیان الهى و غیرالهى تشریح و مورد تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۱۲٫ با جمع‌بندى اوضاع نابسامان جهان در عصر بعثت، زمینه‌هاى بروز و ظهور انقلاب بزرگ و اصیل فکرى و فرهنگى اسلام را تحلیل نماید.


۵۷
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ وضعیت جغرافیایى و نوع حکومت در عصر ساسانیان را شرح دهد.

‌‌‌ ۲٫ وضعیت حقوقى زن و مذهب را در عصر ساسانیان بیان کند.

‌‌‌ ۳٫ علل و عوامل انحطاط، نارضایتى و نابسامانى در عصر ساسانیان را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ وضعیت حکومت و دین را در امپراطورى روم شرقى، در عصر بعثت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. مفهوم جاهلیت را از لحاظ لغوى و اصطلاحى و از دیدگاه قرآن مجید و حضرت على (علیه السلام) توضیح دهد.

‌‌‌ ۶‌. ضمن برشمردن معیارها و نشانه‌هاى فرهنگ جامعه جاهلى، به تطبیق آنها با جامعه دوران قبل از اسلام بپردازد.


۵۶

‌‌‌ ۷٫ فقدان امنیت و عدالت اجتماعى را، به‌عنوان پایه‌هاى اساسى تمدن بشرى، در دوران جاهلیت تحلیل نماید.

‌‌‌ ۸‌. ویژگى‌هاى مشترک امپراطورى‌هاى ایران و روم را، از نقطه نظر انحراف و انحطاط مقایسه و بیان نماید.

‌‌‌ ۹٫ ویژگى‌هاى فرهنگ، آداب و رسوم مردم جزیرة‌العرب را معرفى و شیوه‌هاى بهره‌کشى ظالمانه از زن را تبیین نماید.

‌‌‌ ۱۰٫ وضعیت اقتصادى مردم جزیرة‌العرب را از نقطه‌نظر اقتصادى، تجارى، وضعیت معاش و… توصیف نماید.

‌‌‌ ۱۱٫ اوضاع دینى مردم جزیرة‌العرب را از نقطه‌نظر پایه‌هاى اعتقادى، اعمال و مناسک دینى و میزان گسترش ادیان الهى و غیرالهى تشریح و مورد تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۱۲٫ با جمع‌بندى اوضاع نابسامان جهان در عصر بعثت، زمینه‌هاى بروز و ظهور انقلاب بزرگ و اصیل فکرى و فرهنگى اسلام را تحلیل نماید.


۵۷
ضرورت بحث

اسلام با رخداد عظیم بعثت پیامبرخدا حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) متولد شد. با این تولد، تاریخ پرماجراى انسان در بسترى نو، به راه خویش ادامه داد. اختصاص حجم وسیعى از اندیشه و تحقیق دانشمندان به شناخت ماهیت اسلام و آثار این موهبت الهى نشان دهنده اهمیت بسیار این رستاخیز بزرگ در تغییر بنیادین باورهاى جوامع بشرى است.

بى‌تردید ارزیابى کمى و کیفى تحول جوامع پس از بعثت، بدون شناسایى جوامع جاهلى ممکن نیست; زیرا تا باورها، فرهنگ و تمدن، آداب و سنن جوامع کهن شناخته نشود، میزان تاثیر آیین نو آشکار نمى‌گردد.

‌‌‌ بر این اساس، بررسى اوضاع جزیرة‌العرب و دو تمدن بزرگ آن روزگار، ایران و روم ضرورى به نظر مى‌رسد.

ایران در عصر ساسانیان

ایران یکى از دو همسایه بزرگ شبه جزیره عربستان بود و با جمعیتى بیش از ۱۴۰ میلیون نفر بخش‌هاى مهمى از عراق ـ حاشیه دجله و فرات و شط‌العرب ـ قفقاز، بخارا، سمرقند، خوارزم و غزنه را نیز شامل مى‌شد. (۱)

‌‌‌ این همسایه پهناور شرقى دست‌کم یازده قرن پیش از ظهوراسلام از حکومت ـ دولت ماد ـ برخوردار شده بود و سابقه تمدنى دیرپا داشت. این سرزمین یکى از دو قطب مقتدر آن روزگار و وارث تمدن و موقعیتى خاص بود که به دلایل متعدد از نارضایتى عمومى رنج مى‌برد. (۲)

۱٫ ر.ک: مروج الذّهب ، ج ۱، صص ۱۷۶، ۲۳۶ و ۲۸۴ ـ ۲۴۳ و تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادى ، ایلیاپاولویچ، پطروشفسکى، ترجمه کریم کشاورز، ص ۷۱٫

۲٫ ر.ک: مروج‌الذّهب ، ص ۲۸۰ و تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادى ، ص ۷۸٫


۵۸
ایران در عصر ساسانیان

ایران یکى از دو همسایه بزرگ شبه جزیره عربستان بود و با جمعیتى بیش از ۱۴۰ میلیون نفر بخش‌هاى مهمى از عراق ـ حاشیه دجله و فرات و شط‌العرب ـ قفقاز، بخارا، سمرقند، خوارزم و غزنه را نیز شامل مى‌شد. (۱)

‌‌‌ این همسایه پهناور شرقى دست‌کم یازده قرن پیش از ظهوراسلام از حکومت ـ دولت ماد ـ برخوردار شده بود و سابقه تمدنى دیرپا داشت. این سرزمین یکى از دو قطب مقتدر آن روزگار و وارث تمدن و موقعیتى خاص بود که به دلایل متعدد از نارضایتى عمومى رنج مى‌برد. (۲)

۱٫ ر.ک: مروج الذّهب ، ج ۱، صص ۱۷۶، ۲۳۶ و ۲۸۴ ـ ۲۴۳ و تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادى ، ایلیاپاولویچ، پطروشفسکى، ترجمه کریم کشاورز، ص ۷۱٫

۲٫ ر.ک: مروج‌الذّهب ، ص ۲۸۰ و تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادى ، ص ۷۸٫


۵۸
الف. حکومت و سازمان جامعه

نوع حکومت ایران، سلطنتى و استبدادى بود، پادشاهان ساسانى خود را موجوداتى برتر از بشر، فرزندان خدا و داراى شخصیت ربانى مى‌دانستند.

‌‌‌ خسروپرویز، که در سال ۵۹۱ م. به سلطنت رسید و هنگام طلوع خورشید اسلام فرمانرواى ایران بود، درباره خود مى‌گوید:

آدمى فناناپذیر از میان خدایان و خداى بسیار جلیل در میان مردمان و صاحب شهرتى بسیار و کسى که در طلوع با آفتاب قرین است. (۱)

‌‌‌ هرچند حکومت امرى موروثى بود و دیگران هواى آن را در سر نمى‌پروراندند، ولى اعضاى همان خاندان در تصاحب این مقام به جان یکدیگر مى‌افتادند، گاه پدرى پسرش را نابینا مى‌ساخت و مى‌کشت، زمانى پسرى شکم پدر خویش مى‌درید و گاه کودتاهاى پیاپى مملکت را چنان به هرجومرج مى‌کشاند که در فاصله چهارسال ده پادشاه زن و مرد به سلطنت مى‌رسیدند. (۲)

‌‌‌ دربار ساسانى، بهویژه خسروپرویز، در خوشگذرانى افراط و زراندوزى بیش از حدّى داشت. حقوق اجتماعى و روابط انسانى بر اساس تقسیمات طبقاتى به‌گونه‌اى طراحى شده بود که هر فرد تنها مى‌توانست استعدادهاى خود را در درون طبقه خویش بیازماید و فقط در حد طبقه خود از مواهب طبیعت بهره‌مند شود. در امپراطورى ساسانى اقلیتى در حدود یک و نیم میلیون نفر، یعنى چیزى حدود یک درصد کل جمعیت، همه چیز را در اختیار داشتند و بیش از ۹۸ درصد چون بردگان از حقوق اساسى محروم بودند. (۳) عامه مردم و حتى طبقات متوسط حق مالکیت، دانش اندوزى و… نداشتند. (۴)

الف. حکومت و سازمان جامعه

نوع حکومت ایران، سلطنتى و استبدادى بود، پادشاهان ساسانى خود را موجوداتى برتر از بشر، فرزندان خدا و داراى شخصیت ربانى مى‌دانستند.

‌‌‌ خسروپرویز، که در سال ۵۹۱ م. به سلطنت رسید و هنگام طلوع خورشید اسلام فرمانرواى ایران بود، درباره خود مى‌گوید:

آدمى فناناپذیر از میان خدایان و خداى بسیار جلیل در میان مردمان و صاحب شهرتى بسیار و کسى که در طلوع با آفتاب قرین است. (۱)

‌‌‌ هرچند حکومت امرى موروثى بود و دیگران هواى آن را در سر نمى‌پروراندند، ولى اعضاى همان خاندان در تصاحب این مقام به جان یکدیگر مى‌افتادند، گاه پدرى پسرش را نابینا مى‌ساخت و مى‌کشت، زمانى پسرى شکم پدر خویش مى‌درید و گاه کودتاهاى پیاپى مملکت را چنان به هرجومرج مى‌کشاند که در فاصله چهارسال ده پادشاه زن و مرد به سلطنت مى‌رسیدند. (۲)

‌‌‌ دربار ساسانى، بهویژه خسروپرویز، در خوشگذرانى افراط و زراندوزى بیش از حدّى داشت. حقوق اجتماعى و روابط انسانى بر اساس تقسیمات طبقاتى به‌گونه‌اى طراحى شده بود که هر فرد تنها مى‌توانست استعدادهاى خود را در درون طبقه خویش بیازماید و فقط در حد طبقه خود از مواهب طبیعت بهره‌مند شود. در امپراطورى ساسانى اقلیتى در حدود یک و نیم میلیون نفر، یعنى چیزى حدود یک درصد کل جمعیت، همه چیز را در اختیار داشتند و بیش از ۹۸ درصد چون بردگان از حقوق اساسى محروم بودند. (۳) عامه مردم و حتى طبقات متوسط حق مالکیت، دانش اندوزى و… نداشتند. (۴)

ب. نظام خانوادگى و حقوق زن

در خانواده ایران دوره ساسانى، مرد ریاست مطلق داشت، از نظر تعداد همسرانش با

۱٫ ایرانیان در زمان ساسانیان، کریستن‌سن، ترجمه رشید یاسمى، ص ۶۴۸ و ر.ک: تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۲، ص ۳۱۴ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، صص ۲۱۵ ـ ۱۲۸٫

۲٫ تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم ، ص۷۸ و ایران در زمان ساسانیان ، ص ۶۴۸‌.

۳٫ ر.ک: تاریخ اجتماعى ایران ، مرتضى راوندى، ج ۲، صص ۱۱ ـ ۱۰٫

۴٫ داستان تقاضاى مرد کفش‌گر و موافقت نکردن پادشاه ساسانى ـ خسرو انوشیروان ـ با تحصیل فرزندش مشهور است. ر.ک: فروغ ابدیت ، ج ۱، صص ۵۱ ـ ۵۰ و شاهنامه فردوسى ، ج ۶‌، صص ۲۶۰ ـ ۲۵۷٫


۵۹

محدودیتى رو به رو نبود. ازدواج با محارم، به دلیل تشویق برخى از منابع زرتشتى، تا اندازه‌اى رواج داشت. (۱)

‌‌‌ زن از شخصیت حقوقى بى‌بهره بود و به‌عنوان ‌شى‌ از آنِ دیگران به‌شمار مى‌آمد. پدر تا آن‌جا اختیار داشت که مى‌توانست کودکانش را از خود براند یا چون برده و شى به دیگران بفروشد. شوهر مى‌توانست همسر یا یکى از همسرانش را، بى آن‌که در انجام دادن وظایفش کوتاهى کرده باشد به مردى دیگر بسپارد تا از خدماتش بهره گیرد. (۲)

ج. وضعیت مذهب

هنگام ظهور اسلام، ادیانى مانند زرتشتى، یهودى، مسیحى، مانوى، صابئى و مزدکى در ایران رواج داشت. دین رسمى، که از سوى شاهان ساسانى مورد حمایت قرار مى‌گرفت، آیین زرتشت بود. (۳) با آن‌که این آیین در موضوعاتى چون معاد، بهشت، دوزخ و… از ادیان آن روز آسیا به دین‌هاى آسمانى نزدیک‌تر است و همه کسانى که زرتشت را یک شخصیت حقیقى و تاریخى مى‌دانند اعتراف دارند که زرتشت در جامعه خود اصلاحات اقتصادى، اعتقادى و اجتماعى پدید آورد; (۴) اما آنچه هنگام ظهور اسلام، به‌عنوان آیین زرتشت، در ایران رواج داشت چنان با خرافات آمیخته بود که هرگز نمى‌شد آن را آیین آسمانى خواند. حتى روحانیان ـ حامیان اصلى دین زرتشت ـ نگران بودند و از اجراى شعائر آن سرپیچى مى‌کردند. (۵)

‌‌‌ ویژگى اصلى و بدون تردید این دین در زمان ساسانیان اعتقاد به یک ثنویت جهانى (اهورامزدا و اهریمن) بود. نخستین فصل از اولین کتاب اوستا مردم را راهنمایى مى‌کند که پرستش خود را در مرحله نخست به موافقت اهورامزدا و سپس مطابق با فهرستى طولانى و نامنظم از اشیا انجام دهند; براى مثال خورشید، ماه، ستارگان، آتش، باد، آب‌ها، کوه‌ها، ارواح

۱٫ ایران در زمان ساسانیان ، ص ۵۶۹‌.

۲٫ زن در حقوق ساسانى ، ص ۱۲٫

۳٫ ر.ک: الملل و النحل ، شهرستانى، ج ۱، ص ۳۲۴ ـ ۲۹۸ و تاریخ جامع ادیان ، صص ۳۲۴ ـ ۲۹۲٫

۴٫ در این‌که زرتشت شخصیتى افسانه‌اى است یا واقعى; و بر فرض واقعى و تاریخى بودن، در چه زمانى مى‌زیسته اختلاف است. افزون بر این، در مکان تولد (آذربایجان، بلخ، فارس، رى، خوارزم، مرو، هرات، فلسطین)، منطقه ظهور، پادشاه معاصر زرتشت نیز از نظر تاریخى مورد اختلاف است. (ر.ک: خدمات متقابل اسلام و ایران ، ج ۱، ص‌۲۰۵ به بعد).

۵‌. ر.ک: خدمات متقابل اسلام و ایران ، ج ۱، ص ۲۱۳ به بعد.


۶۰

مقدسان درگذشته و… . (۱)

‌‌‌ در میان این عناصر، آفتاب که در تعلیمات زرتشت موجودى مقدس بود، فرزند اهورامزدا شناخته شد و مقام الوهیت یافت و مورد پرستش قرار گرفت. (۲)

‌‌‌ در آن زمان، ایران در نارضایتى عمومى به‌سر مى‌برد. زیرا انحصار آموختن دانش به اشراف و درباریان، انحراف‌هاى اخلاقى، به زنجیر کشیده شدن اندیشه‌ها، اختلاف‌هاى طبقاتى، ورشکستگى افکار دینى، سست شدن نظام خانواده و… مردم را به ستوه آورده، آماده تحولى همه‌جانبه ساخته بود.

امپراطورى روم شرقى

همسایه مقتدر شمالى جزیرة‌العرب، امپراطورى بیزانس بود که آسیاى صغیر، شامات، مصر و بخش‌هاى عمده‌اى از اروپاى کنونى و آفریقا را در بر مى‌گرفت و قسطنطنیه پایتخت آن شمرده مى‌شد. امپراطور معروف بیزانس در قرن ششم میلادى (۵۶۵ ـ ۵۲۷) یوستینیانوس بود که حدود ۴۰ سال از دوران فرمانروایى او عصر رویدادهاى بزرگ به‌شمار مى‌آید. در این مدت، بیش از ۵۰ جنگ در گرفت. بلواى ‌نیکا‌ (۳) در سال ۵۳۲ م. از رسواکننده‌ترین حوادث سال‌هاى فرمانروایى وى شمرده مى‌شود. (۴)

‌‌‌ روم با استبداد و سلطنت اداره مى‌شد و تشکیلات ادارى بسیار پیچیده و گسترده‌اى داشت. مالیات روز به روز سنگین‌تر مى‌شد; میزان مالیات به هوس امپراطور بستگى داشت، ثروت‌مندان به یارى رشوه از پرداخت آن شانه خالى مى‌کردند و همه سنگینى‌اش را به دوش تهى‌دستان مى‌افکندند، مأموران، هنگام گرفتن مالیات، محرومان را مى‌آزردند و زندان و شکنجه مى‌کردند. خودکامگى، بوروکراسى، تبعیضات نژادى، انحطاط اخلاقى و جنگ‌هاى

۱٫ ادیان زنده جهان ، ص ۲۸۲ و خدمات متقابل اسلام و ایران ، ج ۱، ص ۲۲۸٫

۲٫ ایران در زمان ساسانیان ، صص ۲۱۴ ـ ۲۱۱٫

۳٫ بلواى نیکا; در جریان یکى از مسابقات که در قالب دو گروه آبى‌پوش ـ کبودپوش ـ و سبزپوش انجام شد، به دلیل حمایت پادشاه از دسته آبى‌پوش، درگیرى پیش‌آمد و هواداران دو دسته به ضرب و شتم همدیگر پرداختند پادشاه به حمایت از گروه موردعلاقه خود دستور محاصره محل برگزارى مسابقه را داد و جمعیتى حدود ۳۰۰۰۰ نفر کشته شدند. ر.ک: علل عظمت و انحطاط رومیان ، منتسکیو، ترجمه مهتدى، صص ۲۳۹ ـ ۲۳۷; جهان در عصر بعثت ، محمدجواد باهنر و على‌اکبر هاشمى رفسنجانى، ص ۷۲ و تاریخ قرون وسطى ، آلبر ماله، ترجمه هژیر، ص ۴۳ به بعد.

۴٫ تاریخ تمدن ، ویل دورانت، ج ۱۰، ص ۱۷۵ و جهان در عصر بعثت ، ص ۷۲ به بعد.


۶۱

توان‌فرسا بخشى از عوامل نارضایتى مردم بود. (۱)

الف. وضعیت دینى

مسیحیت از آغاز قرن چهارم میلادى دین رسمى امپراطور اعلام شد. در سال ۳۱۳ م. قسطنطین به سبب رؤیایى فرمان آزادى مسیحیت را اعلام کرد و از این پس مشکلات داخلى و درون فرقه‌اى مسیحیت خود را نشان داد. نزاع فکرى ‌آریوس‌ و ‌آتاناسیوس‌ چنان بالا گرفت که امپراطور ناگزیر شوراى ۳۰۰ نفره اسقفان نیقیّه را مأمور رسیدگى آن ساخت. این شورا پس از ماه‌ها بحث و بررسى، ضمن صدور اعتقادنامه‌اى، روح‌القدس را وارد مسیحیت ساخت، تثلیث را رسمیت بخشید; افکار واقعى مسیح را نابود کرد و غرب و مسیحیت را به خوابى عمیق فرو برد.

‌‌‌ دین‌ستیزى، دین‌گریزى و همه بى‌مهرى‌هاى دیروز و امروز غرب به مذهب، بر امورى که از این تاریخ به بعد وارد مسیحیت شد، استوار است. (۲) ماتریالیسم وحشت زا، انسان‌گرایى، سکولاریسم و کنارزدن دین از جامعه و تجربه‌زدگى افراطى و نامعقول در عملکرد کلیساى قرون وسطا ریشه دارد که اساس آن در قرن چهارم میلادى نهاده شد.

‌‌‌ از این زمان، شکل دین در بسیارى از ابعاد تغییر کرد. به‌گونه‌اى که جز شعائر هفت‌گانه (۳) چیزى از دین باقى نماند; مردم حق مراجعه مستقیم به انجیل‌ها را از دست دادند و در بسیارى کارها به کشیش نیازمند شدند. (۴) ویل دورانت در این زمینه مى‌نویسد:

بزرگ‌ترین مورخان عقیده دارند که علت اصلى سقوط روم، مسیحیت بود; به دلیل این‌که این مذهب کیش قدیم را، که به روح رومى خصلت اخلاقى و به دولت روم ثبات بخشیده بود، از میان برد. مسیحیت به فرهنگ، علم، فلسفه، ادبیات و هنر اعلام جنگ داده بود. فکر

۱٫ تاریخ تمدن ، ج ۳، ص ۱۱۷، ۳۱۶ و ۷۷۸ و تاریخ رم ، ترجمه میرزا غلامحسین زیرک زاهد، ج ۲، ص۳۴۳ به بعد.

۲٫ این اندیشه‌هاى انحطاطى در محدوده‌اى خاص از قرن اول میلادى و توسط ‌پولس‌ مطرح بود. ر.ک: بحارالانوار ، ج ۸‌، ص ۳۱۳ به بعد.

۳٫ شعائر یا آیین‌هاى هفت‌گانه عبارتند از: تعمید، تأیید یا تثبیت ایمان، ازدواج مسیحى، دستگذارى یا درجات مقدس روحانیت، اعتراف، تدهین یا مالیدن روغن مقدس به بیماران و عشاى ربانى. ر.ک: کلام مسیحى . نوشته توماس میشل، ترجمه حسین توفیقى.

۴٫ ر.ک: علل گرایش به مادیگرى ، مرتضى مطهرى، صص ۷۲ ـ ۵۵ و علل عظمت و انحطاط رومیان ، منتسکیو، ص۲۵۹ به‌بعد.


۶۲

افراد را از وظایف این جهانى معطوف آمادگى تسلیم‌طلبانه براى یک حادثه کیهانى ساخته بود و آنان را واداشته بود تا به‌جاى آن‌که در جستوجوى سعادت دسته‌جمعى از طریق فداکارى در راه کشور باشند، به دنبال سعادت فردى از طریق زهد و انزواطلبى بروند. (۱)

ب. نظام طبقاتى

امپراطورى روم نیز، مانند رقیب نیرومندش در نظام طبقاتى به‌سر مى‌برد. در این امپراطورى شایستگى ذاتى ملاک شخصیت نبود و هرکس، در هر درجه از شایستگى یا بى‌لیاقتى، از مزایاى مخصوص طبقه خود بهره‌مند مى‌شد. مردم به چهار طبقه اشراف، شوالیه‌ها، بردگان و طبقه متوسط تقسیم مى‌شدند.

امام على (علیه السلام) در ترسیم وضعیت جهان در عصر بعثت مى‌فرماید: خداوند پیامبرش را زمانى مبعوث ساخت که مردم در غرقاب گناه و نادانى فرورفته بودند و در سرگردانى به‌سر مى‌بردند. افسار هلاکت آن‌ها را مى‌کشید; و پرده‌هاى گمراهى چهره عقلشان را پوشیده بود; و بر جان و دلشان قفل زده شده بود. (۲)

جزیرة‌العرب
الف. موقعیت جغرافیایى

شبه جزیره عربستان در جنوب غربى آسیا، با حدود ۳ میلیون کیلومتر مربع مساحت، بزرگ‌ترین شبه جزیره دنیاست. این شبه‌جزیره از طرف شمال بهوسیله ریگزارهاى بسیار وسیع به عراق و اردن محدود مى‌شود و با آن‌که در شرق، جنوب و مغرب به خلیج فارس، دریاى عمان، خلیج عدن و دریاى سرخ مى‌پیوندد، جز در جنوب، از آب بهره چندانى ندارد. (۳)

‌‌‌ حاشیه باریکى از زمین‌هاى پیرامون آن، جنوب و نواحى کوهستانى معتدل، از نعمت باران برخوردار است; اما در دیگر مناطق، کوه‌هاى برهنه و صحراهاى خشک و غیرقابل سکونت فراوان به چشم مى‌خورد. ارتفاع دیوار بلند این رشته کوه‌ها، که از شبه جزیره سینا

۱٫ تاریخ تمدن ، ج ۳، صص ۷۷۸ ـ ۷۷۷ و همان ، ج ۴، ص ۱۳۰٫

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۹۱٫

۳٫ ر.ک: به نقشه پایان فصل درباره موقعیت قبایل پیش از بعثت; المفصل فى تاریخ‌العرب قبل‌الاسلام ، صص ۱۸۵ ـ ۱۴۰ و معجم‌البلدان ، ج ۲، صص‌۱۳۸ـ۱۳۷٫


۶۳

آغاز و در امتداد دریاى سرخ تا خلیج فارس ادامه مى‌یابد، حدود ۲۴۷۰ متر است. در لابه‌لاى این کوه‌ها دره‌هاى کوچک و بزرگى، که ‌وادى‌ نامیده مى‌شود، بخش‌هاى مختلف این سرزمین را به هم پیوند مى‌زند.

‌‌‌ جزیرة‌العرب، از نظر جغرافیایى، به سه بخش تقسیم شده است: (۱)

‌‌‌ ۱٫ شمال و غرب (حجاز); این بخش که شهرهاى مکه، مدینه، طائف، ینبوع و جدّه را در بر مى‌گیرد، سرزمینى است کوهستانى با بیابان‌هاى وسیع، کم آب و غیرقابل کشاورزى.

‌‌‌ ۲٫ مرکز و شرق (صحراى عرب); سرزمین بلند منطقه نجد، بیابان‌هاى وسیع نفود و بیابان‌هاى بسیار وسیع‌الربع الخالى به ترتیب در شمال و جنوب این بخش قرار دارد.

‌‌‌ ۳٫ جنوب (یمن); این بخش که در گذشته، عربستان خوشبخت یا یمن نامیده مى‌شد، شامل منطقه‌اى به شکل مثلث است که ساحل دریاى عرب، ضلع شرقى و دریاى سرخ، ضلع غربى و خط فرضى ظهران ـ حضرموت، ضلع سوم آن را مى‌سازد. این بخش پرنعمت‌ترین نقطه جزیره است; به‌گونه‌اى که آثار تمدن درخشان و با عظمت آن تا امروز باقى و مشهور است. (۲)

‌‌‌ آثار تاریخى بسیار زیباى مأرب (شهر معروف سبا) و سد عظیم مأرب، که به وسیله سیل ویران شد، زمین‌هاى حاصلخیز، معادن زرخیز صادراتى طلا و نقره و سنگ‌هاى گرانبهاى آن حکایت‌گر پیشرفت‌هاى هنرى، صنعتى و منابع طبیعى این بخش است. همسایگان، که از وجود چنین ثروتى در این منطقه آگاهى داشتند، بارها به قصد تصرف بدان یورش بردند تا این‌که در سال ۶۲۵ م. حکومت حِمْیریان یمن به دست ‌حبشیان‌ از میان رفت.

‌‌‌ از رویدادهاى مهم دوره حکومت حبشیان، لشگرکشى یکى از پادشاهان حبشى به‌نام ابرهه به مکه بود. او که اندیشه ویرانى کعبه و رونق کلیساى صنعا را در سر مى‌پروراند قبل از کم‌ترین توفیقى به وسیله ‌طیر ابابیل‌ نابود شد. در این سال جهان بشریّت شاهد تولّد ولادت پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) بود. (۳)

۱٫ ر.ک: فروغ ابدیت ، جعفر سبحانى، ص ۹ به بعد و پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، ص ۴۵ به بعد.

۲٫ مروج‌الذهب ، مسعودى، ج ۲، ص ۷۴ و ۱۸۰ به بعد.

۳٫ ر.ک: تاریخ الطبرى ، ج ۱، صص ۵۵۸ ـ ۵۵۱ و سوره فیل.


۶۴
جزیرة‌العرب
الف. موقعیت جغرافیایى

شبه جزیره عربستان در جنوب غربى آسیا، با حدود ۳ میلیون کیلومتر مربع مساحت، بزرگ‌ترین شبه جزیره دنیاست. این شبه‌جزیره از طرف شمال بهوسیله ریگزارهاى بسیار وسیع به عراق و اردن محدود مى‌شود و با آن‌که در شرق، جنوب و مغرب به خلیج فارس، دریاى عمان، خلیج عدن و دریاى سرخ مى‌پیوندد، جز در جنوب، از آب بهره چندانى ندارد. (۳)

‌‌‌ حاشیه باریکى از زمین‌هاى پیرامون آن، جنوب و نواحى کوهستانى معتدل، از نعمت باران برخوردار است; اما در دیگر مناطق، کوه‌هاى برهنه و صحراهاى خشک و غیرقابل سکونت فراوان به چشم مى‌خورد. ارتفاع دیوار بلند این رشته کوه‌ها، که از شبه جزیره سینا

۱٫ تاریخ تمدن ، ج ۳، صص ۷۷۸ ـ ۷۷۷ و همان ، ج ۴، ص ۱۳۰٫

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۹۱٫

۳٫ ر.ک: به نقشه پایان فصل درباره موقعیت قبایل پیش از بعثت; المفصل فى تاریخ‌العرب قبل‌الاسلام ، صص ۱۸۵ ـ ۱۴۰ و معجم‌البلدان ، ج ۲، صص‌۱۳۸ـ۱۳۷٫


۶۳

آغاز و در امتداد دریاى سرخ تا خلیج فارس ادامه مى‌یابد، حدود ۲۴۷۰ متر است. در لابه‌لاى این کوه‌ها دره‌هاى کوچک و بزرگى، که ‌وادى‌ نامیده مى‌شود، بخش‌هاى مختلف این سرزمین را به هم پیوند مى‌زند.

‌‌‌ جزیرة‌العرب، از نظر جغرافیایى، به سه بخش تقسیم شده است: (۱)

‌‌‌ ۱٫ شمال و غرب (حجاز); این بخش که شهرهاى مکه، مدینه، طائف، ینبوع و جدّه را در بر مى‌گیرد، سرزمینى است کوهستانى با بیابان‌هاى وسیع، کم آب و غیرقابل کشاورزى.

‌‌‌ ۲٫ مرکز و شرق (صحراى عرب); سرزمین بلند منطقه نجد، بیابان‌هاى وسیع نفود و بیابان‌هاى بسیار وسیع‌الربع الخالى به ترتیب در شمال و جنوب این بخش قرار دارد.

‌‌‌ ۳٫ جنوب (یمن); این بخش که در گذشته، عربستان خوشبخت یا یمن نامیده مى‌شد، شامل منطقه‌اى به شکل مثلث است که ساحل دریاى عرب، ضلع شرقى و دریاى سرخ، ضلع غربى و خط فرضى ظهران ـ حضرموت، ضلع سوم آن را مى‌سازد. این بخش پرنعمت‌ترین نقطه جزیره است; به‌گونه‌اى که آثار تمدن درخشان و با عظمت آن تا امروز باقى و مشهور است. (۲)

‌‌‌ آثار تاریخى بسیار زیباى مأرب (شهر معروف سبا) و سد عظیم مأرب، که به وسیله سیل ویران شد، زمین‌هاى حاصلخیز، معادن زرخیز صادراتى طلا و نقره و سنگ‌هاى گرانبهاى آن حکایت‌گر پیشرفت‌هاى هنرى، صنعتى و منابع طبیعى این بخش است. همسایگان، که از وجود چنین ثروتى در این منطقه آگاهى داشتند، بارها به قصد تصرف بدان یورش بردند تا این‌که در سال ۶۲۵ م. حکومت حِمْیریان یمن به دست ‌حبشیان‌ از میان رفت.

‌‌‌ از رویدادهاى مهم دوره حکومت حبشیان، لشگرکشى یکى از پادشاهان حبشى به‌نام ابرهه به مکه بود. او که اندیشه ویرانى کعبه و رونق کلیساى صنعا را در سر مى‌پروراند قبل از کم‌ترین توفیقى به وسیله ‌طیر ابابیل‌ نابود شد. در این سال جهان بشریّت شاهد تولّد ولادت پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) بود. (۳)

۱٫ ر.ک: فروغ ابدیت ، جعفر سبحانى، ص ۹ به بعد و پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، ص ۴۵ به بعد.

۲٫ مروج‌الذهب ، مسعودى، ج ۲، ص ۷۴ و ۱۸۰ به بعد.

۳٫ ر.ک: تاریخ الطبرى ، ج ۱، صص ۵۵۸ ـ ۵۵۱ و سوره فیل.


۶۴
الف. موقعیت جغرافیایى

شبه جزیره عربستان در جنوب غربى آسیا، با حدود ۳ میلیون کیلومتر مربع مساحت، بزرگ‌ترین شبه جزیره دنیاست. این شبه‌جزیره از طرف شمال بهوسیله ریگزارهاى بسیار وسیع به عراق و اردن محدود مى‌شود و با آن‌که در شرق، جنوب و مغرب به خلیج فارس، دریاى عمان، خلیج عدن و دریاى سرخ مى‌پیوندد، جز در جنوب، از آب بهره چندانى ندارد. (۳)

‌‌‌ حاشیه باریکى از زمین‌هاى پیرامون آن، جنوب و نواحى کوهستانى معتدل، از نعمت باران برخوردار است; اما در دیگر مناطق، کوه‌هاى برهنه و صحراهاى خشک و غیرقابل سکونت فراوان به چشم مى‌خورد. ارتفاع دیوار بلند این رشته کوه‌ها، که از شبه جزیره سینا

۱٫ تاریخ تمدن ، ج ۳، صص ۷۷۸ ـ ۷۷۷ و همان ، ج ۴، ص ۱۳۰٫

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۹۱٫

۳٫ ر.ک: به نقشه پایان فصل درباره موقعیت قبایل پیش از بعثت; المفصل فى تاریخ‌العرب قبل‌الاسلام ، صص ۱۸۵ ـ ۱۴۰ و معجم‌البلدان ، ج ۲، صص‌۱۳۸ـ۱۳۷٫


۶۳

آغاز و در امتداد دریاى سرخ تا خلیج فارس ادامه مى‌یابد، حدود ۲۴۷۰ متر است. در لابه‌لاى این کوه‌ها دره‌هاى کوچک و بزرگى، که ‌وادى‌ نامیده مى‌شود، بخش‌هاى مختلف این سرزمین را به هم پیوند مى‌زند.

‌‌‌ جزیرة‌العرب، از نظر جغرافیایى، به سه بخش تقسیم شده است: (۱)

‌‌‌ ۱٫ شمال و غرب (حجاز); این بخش که شهرهاى مکه، مدینه، طائف، ینبوع و جدّه را در بر مى‌گیرد، سرزمینى است کوهستانى با بیابان‌هاى وسیع، کم آب و غیرقابل کشاورزى.

‌‌‌ ۲٫ مرکز و شرق (صحراى عرب); سرزمین بلند منطقه نجد، بیابان‌هاى وسیع نفود و بیابان‌هاى بسیار وسیع‌الربع الخالى به ترتیب در شمال و جنوب این بخش قرار دارد.

‌‌‌ ۳٫ جنوب (یمن); این بخش که در گذشته، عربستان خوشبخت یا یمن نامیده مى‌شد، شامل منطقه‌اى به شکل مثلث است که ساحل دریاى عرب، ضلع شرقى و دریاى سرخ، ضلع غربى و خط فرضى ظهران ـ حضرموت، ضلع سوم آن را مى‌سازد. این بخش پرنعمت‌ترین نقطه جزیره است; به‌گونه‌اى که آثار تمدن درخشان و با عظمت آن تا امروز باقى و مشهور است. (۲)

‌‌‌ آثار تاریخى بسیار زیباى مأرب (شهر معروف سبا) و سد عظیم مأرب، که به وسیله سیل ویران شد، زمین‌هاى حاصلخیز، معادن زرخیز صادراتى طلا و نقره و سنگ‌هاى گرانبهاى آن حکایت‌گر پیشرفت‌هاى هنرى، صنعتى و منابع طبیعى این بخش است. همسایگان، که از وجود چنین ثروتى در این منطقه آگاهى داشتند، بارها به قصد تصرف بدان یورش بردند تا این‌که در سال ۶۲۵ م. حکومت حِمْیریان یمن به دست ‌حبشیان‌ از میان رفت.

‌‌‌ از رویدادهاى مهم دوره حکومت حبشیان، لشگرکشى یکى از پادشاهان حبشى به‌نام ابرهه به مکه بود. او که اندیشه ویرانى کعبه و رونق کلیساى صنعا را در سر مى‌پروراند قبل از کم‌ترین توفیقى به وسیله ‌طیر ابابیل‌ نابود شد. در این سال جهان بشریّت شاهد تولّد ولادت پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) بود. (۳)

۱٫ ر.ک: فروغ ابدیت ، جعفر سبحانى، ص ۹ به بعد و پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، ص ۴۵ به بعد.

۲٫ مروج‌الذهب ، مسعودى، ج ۲، ص ۷۴ و ۱۸۰ به بعد.

۳٫ ر.ک: تاریخ الطبرى ، ج ۱، صص ۵۵۸ ـ ۵۵۱ و سوره فیل.


۶۴
ب. وضعیت سیاسى

اساس ملیت و بافت اجتماعى ـ سیاسى، عرب‌هاى بدوى قبیله بود. (۱) مورخان ساکنان جزیرة‌العرب را به سه طبقه تقسیم کرده‌اند:

‌‌‌ ۱٫ اعراب بائده; مراد قبایلى است که در اوان ظهور اسلام به سبب نافرمانى، به وسیله بلاهاى آسمانى و زمینى از میان رفتند. (۲)

‌‌‌ ۲٫ اعراب عاربه (قحطانیان); قبایلى که در یمن و دیگر نقاط جنوبى عربستان زندگى مى‌کردند. قبایل فراوان این منطقه، از جمله ‌اوس‌ و ‌خزرج‌ که در آغاز اسلام دو قبیله بزرگ در مدینه بودند، از نسل یعرب بن قحطان شمرده مى‌شوند.

‌‌‌ ۳٫ اعراب مستعربه (عدنانیان); مراد قبیله‌هایى است که از طریق عدنان (۳) و با چند واسطه از فرزندان حضرت اسماعیل (علیه السلام) شمرده مى‌شوند.

‌‌‌ فقدان ایدئولوژى مشترک میان این قبیله‌ها، نبودن راه‌هاى ارتباطى مناسب بین آن‌ها، بُعد مسافت بین مناطق قابل سکونت و… سبب تفرقه و عدم استقرار حاکمیت و نظم سیاسى فراگیر در حجاز بود. صحرانشینان و شهرنشینان عرب پیرو نظام قبیله بودند و به سبب نداشتن بینش تشکیلاتى اصیل، با تعصب و حمیّت جاهلى خاص (۴) به قبیله خود و روابط و ضوابط قبیلگى مى‌نگریستند; به‌طورى که این عصبیت براى اعضاى قبیله محدودیت، جبر و ناسیونالیسم قبیله‌اى و براى رهبران آن‌ها نوعى استبداد مطلق پدید مى‌آورد. نمایاندن فزونى افراد حتى به‌بهاى شمارش گور مردگان بخشى از نمودهاى این تعصّبات بى‌اساس است. (۵)

‌‌‌ ضمیمه شدن روح جنگجویى، که دستاورد طبیعى بیابان‌هاى خشک و سخت عربستان است، به این عصبیت و ناسیونالیسم جاهلى، مى‌تواند توجیه‌گر بسیارى از جنگ‌هاى اعراب

۱٫ قبیله به مجموع چند خانواده و خویشاوند که با یک رابطه نسبى یا سببى به‌هم مى‌پیوستند اطلاق مى‌شد. کهنسال‌ترین فرد قبیله، ریاست اداره آن‌را به‌عهده داشت.

۲٫ سوره عنکبوت، آیه ۳۹٫

۳٫ قبایل ‌اسد‌، ‌تمیم‌ و ‌کنانه‌ از مهم‌ترین تیره‌هاى فرزندان عدنان و از شاخه‌هاى معروف ‌کنانه‌ ‌قبیله قریش‌ است که خود داراى قبایل زیادى از جمله ‌بنى‌هاشم‌ است. براى آگاهى بیش‌تر ر.ک: مروج‌الذهب ، ج ۲، ص‌۲۷۵‌و‌۲۷۶٫

۴٫ سوره فتح، آیه ۲۶٫

۵٫ سوره تکاثر، آیات ۳ ـ ۲٫


۶۵

(ایام العرب) باشد به‌گونه‌اى که گاه به سبب برخوردى ساده میان دو فرد، جنگ خونین قبیله‌اى به راه مى‌افتاد. بدین ترتیب، گذشته از تمدن غیرقابل انکار ‌سباء‌ و ‌مأرب یمن‌، هنگام طلوع خورشید اسلام (۱) در سراسر عربستان، به ویژه منطقه حجاز، نه تنها نشانى از تمدن و سازمان اجتماعى حکومت به چشم نمى‌خورد; بلکه دشمنى‌هاى غیرقابل توجیه، سرکشى و نافرمانى‌ها، زندگى فردى ـ قبیله‌اى و حتى تمدن آنان را در معرض سقوط جدى قرار داده بود. (۲)

ج. فرهنگ و آداب و رسوم

هرچند خصلت‌هاى پسندیده‌اى چون روحیه سلحشورى، وفاى به عهد، بخشندگى و مهمان نوازى، صراحت لهجه، حافظه قوى و اهتمام به شعر و شاعرى گواه خوبى بر وجود نوعى بیدارى فکرى و حاکمیت ارزش‌ها در میان مردم جزیرة‌العرب است، اما اندکى تأمل در دستاوردهاى هر یک از این خوى‌ها پرده از استضعاف فکرى و فرهنگى این سرزمین بر مى‌دارد; زیرا جهت دار نبودن روحیه حماسى، در بسیارى اوقات، به افروختن بى‌دلیل آتش کینه و درگیرى میان قبایل مى‌انجامید.

‌‌‌ شعر، این عالى‌ترین مظهر فرهنگ عرب‌ها، به دلیل الهام از عقده‌هاى متراکم و خرافه‌ها و موهوم‌ها، گاه آن‌قدر خشن و خون‌فشان بود که گویا از دم شمشیر فرو مى‌چکد; شاعر، با آن‌که از سرِ درد مى‌سرود، نه درد را مى‌شناخت نه درمان را. مضامین شعر او که آمیزه‌اى از ستایش یا نکوهش قبیله یا رئیس آن، تشویق به غارت‌گرى، فتنه‌انگیزى، تجدید خاطره‌هاى سیاه گذشتگان، عشق حیوانى، شراب و شکار بود، غروب غم‌انگیز ادبى جزیرة العرب را فریاد مى‌کرد. (۳)

‌‌‌ بهترین قصیده‌هاى انتخابى سال که آن را بر حریر مصرى و گاه با حروف طلایى مى‌نوشتند و به‌عنوان جایزه به دیوار کعبه مى‌آویختند (معلقات)، از پشتوانه معنوى و معرفتى برخوردار نبود. (۴)

‌‌‌ وفادارى به قبیله در هر موقعیت و پشتیبانى از افراد قبیله خود، بى‌توجه به ستمگر یا

۱٫ سوره سباء، آیات ۱۵ ـ ۱۴٫

۲٫ سوره فجر، آیات ۱۳ ـ ۶‌.

۳٫ سوره تکاثر، آیات ۲ و ۳٫

۴٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۱، صص ۳۱۶ ـ ۳۰۲٫


۶۶

ستمدیده بودن آن‌ها، تبعیض‌نژادى و هم سنگ ندانستن غیرعرب با عرب‌ها، نمودهاى دیگرى از نبودن نظام صحیح فرهنگى در جزیرة‌العرب است.

‌‌‌ آلودگى به گناهان مختلف تا آن‌جا پیش رفته بود که از هنجارهاى اجتماعى شمرده مى‌شد، به گونه‌اى که بسیارى، از ارتکاب آن احساس شرم نمى‌کردند; براى مثال قتل و غارت، دزدى، مى‌گسارى، انواع قمار و فحشا بخشى از زندگى روزانه مردم بود.

‌‌‌ کمیّت‌گرایى، فخرفروشى‌هاى بى‌مورد، حاکمیت خرافات باز مانده از تحریف ادیان، افسانه‌هاى باستانى، اساطیرى و موهومات تخدیرى، هریک نشان دیگرى از انحطاط اندیشه و خالى بودن سازمان فکرى آنان از تفکر بود. (۱)

‌‌‌ افزون بر این‌ها، حتى در میان بهترین قبایل یعنى قریش، شمار افراد قادر به نوشتن چنان اندک بود که مى‌توان آن را گواه روشن نقص اندیشه و توجیه گر بسیارى از ضعف‌هاى فرهنگى دانست. (۲)

د. زنان و نظام خانواده

هرچند ‌زن‌ در طول تاریخ، به شکل‌هاى متفاوت و متناسب با موقعیت‌هاى فرهنگى ـ اجتماعى گوناگون با جاهلیتى پایدار روبه‌رو بوده است; اما اندیشه شى انگارانه زن مبین اوج جاهلیت فرهنگى حجاز است. در این منطقه، سرنوشت زن مقهور اراده مرد بود. زن در پذیرش یا عدم پذیرش شریک زندگى در بسیارى از موارد اختیارى نداشت.

‌‌‌ تعدد زوجات بى‌قید و شرط و رواج انواع زناشویى مانند ‌ازدواج با خشم و زور‌، ‌ازدواج دوستانه‌، ‌زناشویى تعویضى‌، ‌دسته‌جمعى‌، ‌شغار‌ و ‌استبضاعى‌ امنیت حقوقى و خانوادگى زن را سلب و شأن او را تا حد جانوران پایین آورده بود. (۳) هرچند ازدواج با محارم مانند مادر و خواهر ممنوع بود; ولى ازدواج با همسر پدر منع قانونى نداشت.

۱٫ سوره تکاثر، آیات ۲ و ۳٫ بلوغ الارب فى معرفة احوال العرب ، سید محمود آلوسى، ج ۲، صص ۳۶۹ ـ ۲۸۶ و فروغ ابدیت ، ج‌۱، صص ۴۱ ـ ۳۷٫

۲٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، خطبه ۳۳; فتوح‌البلدان ، بلاذرى، ص ۴۵۷ و المفصل فى تاریخ‌العرب قبل‌الاسلام ، ج ۸‌، ص‌۱۲۰٫

۳٫ در ازدواج تعویضى دو مرد زنانشان را با هم عوض مى‌کردند. در نکاح شغار، شخص با دختر یا خواهر دیگرى ازدواج مى‌کرد تا او نیز با خواهر یا دختر او ازدواج کند. در زناشویى استبضاعى، شخص همسر خود را در اختیار مردى که از شجاعت و یا صفات پسندیده دیگر داشت قرار مى‌داد تا از او صاحب فرزند شود. (ر.ک: نظام حقوق زن در اسلام ، مرتضى مطهرى، ص ۳۶۵ به بعد و المفصل فى تاریخ‌العرب ، ج ۵‌، صص ۱۴۱ و ۵۴۸ ـ ۵۲۶ به بعد)


۶۷

‌‌‌ چنان که قرآن مى‌گوید بسیارى، دختر را ننگ مى‌شمردند (۱) و حتى برخى از آنان دختران خود را زنده به گور مى‌کردند (۲) و اگر پدرى دخترش را زنده مى‌گذاشت، مرگ زودرس او را سعادتى براى خود مى‌شمرد. (۳)

‌‌‌ غمناک‌تر از زناشویى، مسأله طلاق و متارکه بود که با سنت‌هاى ستمگرانه، دور از انصاف و منافى با اخلاق و انسانیت همراه بوده. نه مقدماتى داشت و نه شرط و پیامد قانونى. مرد مى‌توانست، حتى بى‌هیچ بهانه‌اى، به آسانى پیوند زناشویى را بگسلد; نه شاهدى لازم بود و نه نفقه و هزینه‌اى. (۴)

‌‌‌ برخى از انواع طلاق رایج بین عرب جاهلى عبارت بودند از ‌ظهار‌ (۵) (تشبیه زن به مادر یا خواهر براى تحریم ابدى); ‌ایلا‌ (۶) (سوگند خوردن و بلاتکلیف گذاردن زن); طلاق ضرار (۷) (گرفتار کردن زن بین طلاق و رجوع‌هاى مکرر).

‌‌‌ بدین ترتیب، به خوبى مى‌توان عصر جاهلیت سنتى و بدوى جزیرة العرب در بهره‌کشى ظالمانه و عدم رفتار انسانى با زن را با جاهلیت مدرن عصر حاضر مقایسه کرد. (۸)

هـ ‌. وضعیت اقتصادى

پشتوانه‌اقتصادى عربستان، دادوستد جواهرات و سنگ‌هاى‌قیمتى، کشاورزى، دامدارى ـ‌در اندک مناطقِ برخوردار از آب ـ و درآمد حاصل از زیارت مکه در ایامى‌خاص بود. در داخل قبایل، غارت و دزدى، غنیمت‌ها، برده‌گیرى، قمار، ربا، کم فروشى و داد و ستدهاى نادرست نیز از عوامل کسب یا از دست دادن اموال بود. (۹)

۱٫ و اذا بشّر احدهم بالأنثى ظل وجهه مسودّا… . (سوره نحل، آیه ۵۸ و سوره انعام، آیه ۵)

۲٫ و اذا المؤودة سئلت باىّ ذنب قتلت . (سوره تکویر، آیه ۹) در این‌باره مراجعه به اسدالغابه، ج ۴ ماده قیس سودمند مى‌نماید.

۳٫ دایرة‌المعارف تشیع ، ج ۵‌، ص ۲۸۱٫

۴٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، ص ۱۸۵ به بعد.

۵‌. سوره مجادله، آیه ۲٫

۶‌. سوره بقره، آیات ۲۲۶ و ۲۲۷٫

۷٫ المفصل فى تاریخ‌العرب قبل‌الاسلام ، ج ۵‌، ص ۵۵۲ به بعد.

۸‌. ر.ک: نظام حقوق زن در اسلام ، مرتضى مطهرى.

۹٫ سوره بقره، آیه ۲۷۵; سوره آل‌عمران، آیه ۱۳۰; سوره نساء، آیه ۱۶۱; سوره مطففین، آیات ۳ ـ ۱٫ براى آگاهى بیش‌تر ر.ک: مجمع‌البیان ، ج ۴، ذیل آیه ۳۳ سوره نور و اسدالغابة ، ج ۲، ص ۲۴۴ و ۳۲۸٫


۶۸

‌‌‌ ارزنده‌ترین پدیده اقتصادى در عربستان آن روز، برقرارى بازارها و نمایشگاه‌هاى فصلى بود که براى رونق بخشیدن به تجارت داخلى و خارجى، در هر شهر و منطقه‌اى، متناسب با موقعیت جغرافیایى و اجتماعى، برگزار مى‌شد. دومه‌الجندل، مشقر، صحار، عدن، صنعا، عکاظ نام‌هاى شمارى از آن نمایشگاه هاست. تجار جاهلى در حاشیه نمایشگاه‌ها، براى گرم نگهداشتن بازار داد و ستد، مراسم خوشگذرانى، شادى، موسیقى، شعر خوانى و… برپا مى‌کردند.

(۱)

‌‌‌ وضعیت معاش عرب‌ها اسفبار بود و زندگى در سراسر جزیره با دشوارى سپرى مى‌شد. امام على (علیه السلام) در این باره مى‌فرماید:

خدا محمد(صلى الله علیه وآله) را فرستاد‌… در آن زمان شما اى قوم عرب،… در بین سنگ‌هاى خشن و مارهاى گزنده مى‌خوابیدید، از آب تیره مى‌نوشیدید، غذاى خوبى نداشتید، خون یکدیگر را مى‌ریختید، پیوندتان را از خویشان مى‌بریدید و جنگ مى‌کردید. (۲)

و. اوضاع دینى

عنصر اصلى دین قبایل عرب جاهلى، شرک و بت پرستى و به تعبیرى، آمیزه‌اى از تعدد خدایان( Polytheism ) و طبیعت‌پرستى بود. اعتقاد به جن، ارواح و پرستش ماه و ستارگان، به ویژه ستاره شعراى یمانى، در میان برخى از قبایل رواج داشت. (۳) بت‌ها و بتواره‌هاى عرب، که شمار آن‌ها به ۳۶۰ مى‌رسید، اگر به شکل انسان بود ‌صنم‌ و چنانچه شکلى خاص نداشت، ‌وثن‌ نامیده مى‌شد; مانند سنگ‌هاى مقدس و برخى خانه‌ها و درختان. (۴)

‌‌‌ در کنار بت‌هاى اختصاصى هر قبیله مانند بت‌هاى سواع، ودّ، یغوث، یعوق و نسر، مهم‌ترین بت‌هایى که اکثر قبایل عربستان مرکزى آن‌ها را عبادت مى‌کردند، عبارت بود از ‌لات‌، ‌منات‌ و ‌عزى‌. (۵) بت ‌هبل‌ که به شکل انسان و بسیار مورد احترام بود، در داخل

۱٫ محیط پیدایش اسلام ، شهید بهشتى، صص ۴۲ ـ ۴۰٫

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۲۶، ترجمه سید جعفر شهیدى.

۳‌. سوره جن، آیه ۶; سوره سبأ، آیه ۴۱ و سوره نجم، آیه ۴۹٫

۴٫ ر.ک: مجمع‌البیان ، ج ۲، ذیل آیات ۳ سوره مائده و ۷۴ سوره انعام و جامعه‌شناسى دینى جاهلیت قبل از اسلام ، یوسف قضایى، صص ۱۷۸ ـ ۱۷٫

۵‌. سوره نوح، آیه ۲۳; سوره نجم، آیات ۲۰ ـ ۱۹; ر.ک: الاصنام ، کلبى، ص ۱۳ به بعد و السیرة‌النبویة ، ابن هشام، ج ۱، ص ۹۳ به بعد.


۶۹

کعبه قرار داشت. البته مراسم تعظیم، طواف کعبه و توقف در عرفه در سایه اعتقاد به یک خداى مقتدر و مجرد که در آسمان‌هاست و از عبادت خدایان دیگر جلوگیرى نمى‌کند، تحقق مى‌یافت. (۱) چنان‌که گروهى از عرب‌ها نیز، بدون پیوستن به یهود و مسیحیت، از بت‌پرستى و انحرافات پرهیز مى‌کردند و خود را پیرو دین ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) مى‌خواندند. این گروه حنیف یا حنفا شهرت داشتند. (۲)

‌‌‌ مسیحیت و دین یهود در نقاطى مانند نجران و یثرب گسترش داشت و در مناطقى مانند

حیره، کیش زرتشتى نیز مورد توجه بود. یهودیان و مسیحیان که به دلایلى به این سرزمین پناه آورده بودند، با زمینه‌هایى که برایشان فراهم مى‌آمد، ضمن به‌خدمت گرفتن امکانات، در گسترش دین خود مى‌کوشیدند. با آن‌که بسیارى از آداب و احکام این شرایع تحریف شده بود و با موازین خرد سازگارى نداشت; ولى گاه مورد توجه برخى از قبایل واقع مى‌شد. بسیارى از اسطوره‌ها، باورهاى موهوم و آداب و رسوم خرافى، که در میان عرب‌ها متداول بود، از آموزه‌هاى آیین یهود و مسیحیت شمرده مى‌شد. (۳) یعقوبى بیش از هشت نوع عقیده دینى براى عرب‌ها مى‌شمارد که مهم‌ترین آن‌ها شرک و دهریت است. (۴)

‌‌‌ امام على (علیه السلام) در تبیین کیفیت دینورزى عرب‌هاى جاهلى مى‌فرماید:

و شما اى قوم عرب، بدترین دین را داشتید‌… در میان شما بت‌ها افراشته و گناهان بال شما را بسته بود. (۵)

تاریخ و مفهوم جاهلیت

شناخت عصر جاهلیت و آشنایى با آداب و رسوم و عقاید و افکار مردم آن، براى شناخت هرچه بهتر دوران رسالت و تعالیم اسلام و پاسخ گویى به ادعاهاى کسانى که اغلب، احکام اسلام را برگرفته از شریعت یهود و یا عادات و آداب زمان جاهلیت اعراب و یا نتیجه معاشرت با برخى از

۱٫ البدایة والنهایة ، ابن‌کثیر دمشقى، ج ۱ و ۲، ص ۲۳۵ و اسلام در ایران ، ترجمه کریم کشاورز، ص ۱۹٫

۲٫ سوره بقره، آیه ۱۳۵; سوره آل‌عمران، آیه ۶۷; سوره نساء، آیه ۱۲۵٫ ر.ک: بلوغ‌الارب ، ج ۲، ص ۱۹۶ و ۲۴۴ و تمدن اسلام و عرب ، گوستاولوبون، صص ۹۹ ـ ۹۸٫

۳٫ سوره بقره، آیات ۱۱۱ ـ ۸۵‌; سوره مائده، آیات ۵۷، ۷۰ ـ ۶۷ و ۸۴ ـ ۷۷ و سوره توبه، آیات ۳۲ ـ ۲۹٫

۴٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۱، ص ۲۵۷٫

۵‌. و انتم معشر العرب، على شرّ دین‌… الاصنام فیکم منصوبة و الاثام بکم معصوبة. (نهج‌البلاغه ، خطبه ۲۶)


۷۰

افراد خاص مى‌دانند، ضرورى است. (۱) افزون بر این، شناخت جاهلیت پیش از اسلام و تحلیل ماهیت و نشانه‌هاى آن، در شناخت روابط جاهلى دنیاى کنونى بسیار کارگشا و مفید است.

‌‌‌ هرچند واژه ‌جاهلیت‌ از ریشه جهل است، ولى از کتب لغت بر مى‌آید که مراد از آن تنها نادانى نیست; بلکه ‌دورانى‌ است که از ارزش‌هاى اخلاقى معقول، موازین فرهنگى منطقى و باورهاى دینى و اسلام تهى باشد. (۲) البته ویژگى‌ها و نشانه‌هایى چنین بر فرهنگ عرب پیش از اسلام، که تاریک اندیشى، شرک و… در آن غلبه داشت، به‌طور کامل منطبق است. (۳)

واژه جاهلیت نخستین بار بهوسیله قرآن و در خصوص زندگى مردمان قبل از بعثت به‌کار رفته است، از این روى، برخى حدود زمانى روزگار جاهلیت پیش از اسلام را ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال قبل از بعثت و محدوده مکانى آن را شبه جزیره عربستان دانسته‌اند; اما این دو مسأله، با توجه به شیوه برخورد و بیان قرآن و دیگر منابع اسلامى، قابل تأمل مى‌نماید. بنابراین، بعید است بتوان جاهلیت را نام زمان، مردم، قبیله یا گروهى‌خاص دانست. (۴) البته محدوده زمانى و مکانى یاد شده مصداق کامل جاهلیت است.

‌‌‌ قرآن کریم هر عملى را که از روى نادانى و هواى نفس انجام شود، مصداق جاهلیت مى‌داند. در فرهنگ قرآن جلوه‌گرى‌ها، برخى زیورها و آرایش‌هاى زنانه، گمان ناحق، بداندیشى نسبت به خدا و افعال او، حکومت ناحق و قانون خلاف واقع و تعصب‌هاى بى‌جا (۵) از معیارها و نمودهاى جاهلیت شمرده شده است. (۶)

‌‌‌ از نظر امام على (علیه السلام) آنچه برخلاف مسیر حق باشد و در مقابل اللّه قرار گیرد، جاهلى و

۱‌. ر.ک: ادیان زنده جهان ، رابرت ا. هیوم، ترجمه عبدالرحیم گواهى، صص ۲۴۱ ـ ۲۴۰٫

۲٫ مجمع‌البحرین ، فخرالدین طریحى، (ماده جهل) و لسان‌العرب ، ج ۲، ص ۴۰۲، (ماده جهل).

۳٫ ر.ک: دایرة‌المعارف تشیع ، جلد ۵‌، مقاله جاهلیت، ص ۲۸۱٫

۴٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سیدابوالحسن حسینى ادیانى، ص ۱۴۸٫

۵٫ ر.ک: المیزان فى تفسیرالقرآن ، ج ۱۶، ذیل آیه ۳۳ سوره احزاب; مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن ، طبرسى، ج ۱، ذیل آیه ۱۵۴ سوره آل‌عمران; التفسیر الکاشف ، محمدجواد مغنیّه، ج ۳، ذیل آیه ۵۰ سوره مائده و المیزان فى تفسیرالقرآن ، ج‌۸‌، ذیل آیه ۲۶ سوره فتح.

۶‌. براى اطّلاع بیشتر ر.ک: بحران جامعه مدرن ، سید على‌اصغر کاظمى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى و امریکا، پیشتاز انحطاط ، رژه‌گارودى، ترجمه قاسم صنعوى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى و جاهلیت قرن بیستم ، سیدمحمد قطب، انتشارات امیرکبیر.


۷۱

محکوم است. آن حضرت در فرازى از نهج‌البلاغه ، عدم اندیشه و تفقه در دین، به‌کار نبردن خرد در خداشناسى و میراث‌دار فرهنگ منحط گذشته بودن را جاهلیت دانسته است. پیروى از پیشوایان ستمگر، که بر اساس تعصب جاهلى حکم مى‌رانند نیز در نهج‌البلاغه ، جاهلیت شمرده شده و مورد نهى قرار گرفته است. (۱)

ارزیابى امام على(علیه السلام) از عصر جاهلیت

چنان‌که مشاهده شد، جهان آن روز آمیزه‌اى از اندیشه‌هاى خشک و غرض‌آلود کشیشان و کاهنان، افکار پریشان روحانیان زرتشتى و موبدان و بساط تبذیر و اسراف و تجمل‌پرستى درباریان بود و جز اختلاف عمیق طبقاتى، تهى‌دستى، شلاق خوردن و سوختن محرومان چیزى در آن مشاهده نمى‌شد. در جزیرة‌العرب ارزش‌ها پوستین وارونه پوشیده، ادیان سابق چنان در دام تحریف و تغییر گرفتار بود که حتى عبارت‌هاى تورات و انجیل واقعى مورد تردید قرار مى‌گرفت. امام على (علیه السلام) به‌عنوان روایت گر مستقیم آن وضعیت اسفبار، مى‌فرماید:

خداوند حضرت محمد(صلى الله علیه وآله) را، وقتى که مدتى از بعثت پیامبران پیشین گذشته بود، به رسالت فرستاد. در حالى که ملت‌ها در خوابى عمیق فرو رفته، فتنه و فساد جهان را فرا گرفته بود; کارهاى خلاف در میان مردم منتشر شده، آتش جنگ زبانه مى‌کشید و دنیا بى‌نور و پُر از نیرنگ گشته بود; برگ‌هاى درخت زندگى به زردى گراییده و از ثمره زندگى خبرى نبود; آب حیات انسانى به زمین فرو رفته و نشانه‌هاى هدایت به کهنگى گراییده بود. پرچم‌هاى هلاکت و بدبختى آشکار شده، دنیا با چهره زشت و کریه به اهلش مى‌نگریست و خشم‌آلود با طالبانش روبه‌رو مى‌شد. میوه درخت آن، فتنه و غذایش، مردار بود. در درون، وحشت و اضطراب و در بیرون، شمشیر حکومت مى‌کرد. (۲)

‌‌‌ خداوند سبحان حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را برانگیخت. در حالى که ‌مردم روى زمین‌ داراى مذاهب پراکنده، خواسته‌هاى ضد و نقیض و گروه‌هاى متفرق بودند. دسته‌اى خدا را به مخلوقش تشبیه مى‌کردند، گروهى ملحد و منکر بودند و جمعى معبودهایى جز خداى یگانه داشتند. اما او آن‌ها را از گمراهى رهانید و از جهالت نجات بخشید. (۳)

۱٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۹۳ و ۱۶۶ و ر.ک: الصّحیح من سیرة النّبى الاعظم (صلى الله علیه وآله) ، ج ۲، صص ۲۶ ـ ۲۴٫

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۸۹‌.

۳٫ همان ، خطبه اول.


۷۲

‌‌‌ بدین ترتیب، به آسانى مى‌توان نتیجه گرفت که مجموع علت‌ها و موقعیت‌ها، مانند اندیشه‌هاى سست، عادت‌هاى خرافى، اختلاف‌هاى طبقاتى، تبعیض نژادى، انحراف‌هاى اخلاقى و… زندگى انسان آن زمان را در آستانه نابودى قرار داده بود. و زمینه براى یک تحول، اصلاح و انقلاب فکرى و فرهنگى ریشه دار فراهم مى‌نمود. (۱)

قومیت محورى

شرک و بت‌پرست‌‌‌کمیت گرایى

بردگى‌‌‌استبداد حکومت

بى‌حجابى زنان‌‌‌تقلید کورکورانه

تن‌دادن به ظلم‌‌‌طلاق ظالمانه

ربا‌‌‌ازدواج تحمیلى

جاهلیت،

نشانه‌ها و

معیارها

۱٫ ر.ک: همان ، خطبه‌هاى ۹۵، ۱۳۳، ۱۴۷، ۱۹۱، ۱۹۶، ۱۹۸٫


۷۳
خلاصه مطالب

از آن‌جا که ارزیابى تحوّل جوامع پس از بعثت بدون آشنایى با سابقه این جوامع امکان‌پذیر نیست گذرى بر وضعیت امپراطورى ایران و روم با تأکید بر وضعیت جزیرة‌العرب اجتناب‌ناپذیر است.

‌‌‌ همسایه شرقى جزیرة‌العرب به‌دلیل تبعیض نژادى در بسیارى مسائل از جمله انتخاب شغل، تعلیم و تربیت، عدم استقلال اقتصادى زنان، محرومیت زنان از حقوق اساسى، حکومت استبدادى و خوشگذرانى و زراندوزى شاهان، راه یافتن افسانه‌ها و خرافات دور از عقل به آیین توحیدى زرتشت، دچار نارضایتى عمومى بود.

‌‌‌ همسایه شمالى جزیرة‌العرب نیز درگیر جامعه طبقاتى، حکومت استبدادى و گرفتار شرک و بت‌پرستى بود. با رسمیت یافتن آیین مسیح مشکلات داخلى و درون فرقه‌اى ابعاد جدیدترى یافت، رکود علم، انحطاط اخلاق، اختناق فکرى و زنجیر کشیده شدن اندیشه از عوامل بروز نارضایتى در این منطقه بود.

‌‌‌ به استثناى منطقه جنوبى جزیرة‌العرب که آثار تاریخى و تمدن آن هنوز باقى است، اساس ملّیّت و بافت اجتماعى و سیاسى سایر بخش‌ها قبیله بوده است. بسیارى از استعدادهاى فرهنگى موجود در میان عرب‌ها به‌دلیل جهت‌دار نبودن، سبب افروختن آتش کینه و جنگ مى‌شد.

‌‌‌ تعدد زوجات بى‌قید و شرط، طلاق‌هاى ستمگرانه، رواج قمار، ربا و کم‌فروشى، پرستش بت‌ها و بتواره‌ها با اسامى و اشکال گوناگون، نشانه‌هایى از اوضاع آن منطقه را تصویر مى‌کرد.

‌‌‌ هرچند واژه جاهلیت از ریشه جهل به‌معنى نادانى است اما جاهلیت به دورانى اطلاق مى‌شود که از ارزش‌هاى انسانى، اخلاقى، فرهنگى و دینى تهى باشد.

‌‌‌ از نظر قرآن گمان ناحق، اندیشه باطل، زنجیرکردن فکر، تعصب‌هاى دور از عقل، تقلیدهاى کورکورانه، برخى زیورها و آرایش‌هاى زنانه از معیارهاى جامعه جاهلى است.

پرسش‌ها

۱٫ وضعیت حقوق زنان و نظام خانواده در سه جامعه ایران دوره ساسانى، امپراطورى روم و جزیرة‌العرب را مقایسه و ارزیابى کنید.

‌‌‌ ۲٫ موقعیت دین و مذهب را در سه جامعه یاد شده بیان نمائید.

‌‌‌ ۳٫ نقطه یا نقاط مشترک انحراف و انحطاط در دو امپراطورى ایران و روم را برشمارید.

‌‌‌ ۴٫ برخى از مضامین جاهلیت فرهنگى عصر حاضر در مقوله زنان را با جاهلیت قبل از اسلام مقایسه کنید.

‌‌‌ ۵‌. ضمن شمارش برخى نمودهاى جاهلیت اعراب از نظر قرآن و نهج البلاغه بنویسید که آیا جاهلیت حدود زمانى و مکانى خاصى دارد؟ چرا؟

‌‌‌ ۶‌. عصبیت موجود در ارتباط با احزاب در سطح جهان را با عصبیت قبیله‌اى عرب‌ها مقایسه کنید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ ضمن مقاله‌اى به معرفى پنج کتاب درباره حقوق زنان بپردازید;

‌‌‌ ۲٫ حقوق زنان در حکومت ساسانیان را در مقاله‌اى تحقیق کنید;

‌‌‌ ۳٫در یک سخنرانى، معیارهاى جاهلیت از نظر قرآن را با انحطاط جوامع در عصر حاضر تطبیق و مقایسه کنید;

‌‌‌ ۴٫ در یک مقاله عصبیت موجود در ارتباط با احزاب در سطح جهان را با عصبیت قبلیه‌اى عرب‌ها مقایسه کنید;

‌‌‌ ۵٫ در یک سخنرانى، علل و کیفیت تحریف آئین زرتشت در عصر ساسانیان را بیان کنید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ ضمن مقاله‌اى به معرفى پنج کتاب درباره حقوق زنان بپردازید;

‌‌‌ ۲٫ حقوق زنان در حکومت ساسانیان را در مقاله‌اى تحقیق کنید;

‌‌‌ ۳٫در یک سخنرانى، معیارهاى جاهلیت از نظر قرآن را با انحطاط جوامع در عصر حاضر تطبیق و مقایسه کنید;

‌‌‌ ۴٫ در یک مقاله عصبیت موجود در ارتباط با احزاب در سطح جهان را با عصبیت قبلیه‌اى عرب‌ها مقایسه کنید;

‌‌‌ ۵٫ در یک سخنرانى، علل و کیفیت تحریف آئین زرتشت در عصر ساسانیان را بیان کنید.

منابع براى مطالعه بیش‌تر

‌‌‌ ۱٫ ایران در زمان ساسانیان ، کریستن سن;

‌‌‌ ۲٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن ادیانى;

‌‌‌ ۳٫ تاریخ تمدن ، هنرى لوکاس;

‌‌‌ ۴٫ تاریخ سیاسى اسلام ، حسن ابراهیم حسن;

‌‌‌ ۵‌. جهان در عصر بعثت ، محمدجواد باهنر و اکبر هاشمى رفسنجانى;

‌‌‌ ۶‌. فروغ ابدیت ، جعفر سبحانى;

‌‌‌ ۷٫ محیط پیدایش اسلام ، شهید بهشتى;

‌‌‌ ۸‌. نظام حقوق زن در اسلام ، مرتضى مطهرى.


۷۷
منابع براى مطالعه بیش‌تر

‌‌‌ ۱٫ ایران در زمان ساسانیان ، کریستن سن;

‌‌‌ ۲٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن ادیانى;

‌‌‌ ۳٫ تاریخ تمدن ، هنرى لوکاس;

‌‌‌ ۴٫ تاریخ سیاسى اسلام ، حسن ابراهیم حسن;

‌‌‌ ۵‌. جهان در عصر بعثت ، محمدجواد باهنر و اکبر هاشمى رفسنجانى;

‌‌‌ ۶‌. فروغ ابدیت ، جعفر سبحانى;

‌‌‌ ۷٫ محیط پیدایش اسلام ، شهید بهشتى;

‌‌‌ ۸‌. نظام حقوق زن در اسلام ، مرتضى مطهرى.


۷۷
فصل سوم : تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله)


۷۸


۷۹
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ کیفیت رشد، تربیت و شخصیت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را به اجمال بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با انواع و شیوه‌هاى دعوت پیامبر (صلى الله علیه وآله) آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ با علل، شیوه‌ها، مراحل و ابعاد گوناگون دشمنى با اسلام و مسلمانان آشنا گردد.

‌‌‌ ۴٫ اقدامات فرهنگى، مذهبى، سیاسى، اقتصادى و نظامى حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) براى ساختن جامعه اسلامى را دریابد.

‌‌‌ ۵‌. اصول، اهداف، شیوه‌ها و ارکان حکومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) و دلایل گسترش اسلام را بشناسد.

فصل سوم : تاریخ پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله)


۷۸


۷۹
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ کیفیت رشد، تربیت و شخصیت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را به اجمال بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با انواع و شیوه‌هاى دعوت پیامبر (صلى الله علیه وآله) آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ با علل، شیوه‌ها، مراحل و ابعاد گوناگون دشمنى با اسلام و مسلمانان آشنا گردد.

‌‌‌ ۴٫ اقدامات فرهنگى، مذهبى، سیاسى، اقتصادى و نظامى حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) براى ساختن جامعه اسلامى را دریابد.

‌‌‌ ۵‌. اصول، اهداف، شیوه‌ها و ارکان حکومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) و دلایل گسترش اسلام را بشناسد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ ابعاد گوناگون شخصیت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را به رشته تحریر درآورد.

‌‌‌ ۲٫ کیفیت رشد، تربیت و تکامل ‌کودکى، نوجوانى و جوانى‌ حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را شرح دهد.

‌‌‌ ۳٫ روحیات پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) در آستانه بعثت و حالت روحى وى در ارتباط با مبدأ أعلى را تبیین کند.

‌‌‌ ۴٫ مراحل دعوت به اسلام را بیان و اهداف، شیوه‌ها و نتایج آن‌را مورد ارزیابى و تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۵‌. عواملى را که قرآن کریم، سبب مخالفت با رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و عدم پذیرش وحى الهى مى‌داند، نام ببرد.


۸۰

‌‌‌ ۶‌. ضمن تشریح شیوه‌هاى عوام فریبانه مشرکان بر علیه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ، تاکتیک‌ها، مراحل و علل مخالفت و دشمنى مشرکان، یهود و منافقان با اسلام را بیان کند.

‌‌‌ ۷٫ اقدامات سیاسى، اقتصادى مشرکان علیه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و حامیان آن حضرت را شرح دهد.

‌‌‌ ۸‌. فعالیت‌هاى فرهنگى زیر را تبیین نماید.

‌‌‌‌‌‌ الف. نحوه ملاقات پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) با یثربیان و نتایج آن;

‌‌‌‌‌‌ ب. چگونگى تأسیس یک نهاد اجتماعى ـ مسجد ـ توسط پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌‌‌‌ ج. ابتکار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) در ایجاد وحدت و هماهنگى بین مسلمانان و نتایج آن;

‌‌‌‌‌‌ د. شیوه زدودن تعصب و اختلافات بین اقوام و قبیله‌ها;

‌‌‌‌‌‌ هـ ‌. منشور جهانى حقوق بشر پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) .

‌‌‌ ۹٫ کیفیت برخورد یهودیان با پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را در ابعاد گوناگون توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ انواع جنگ‌هاى صدر اسلام را تشریح و به تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیرى از آن بپردازد.

‌‌‌ ۱۱٫ ویژگى‌هاى رفتارى و شخصیتى منافقان و اقدامات پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بر علیه منافقان و دلایل آن‌را ذکر نماید.

‌‌‌ ۱۲٫ اقداماتى که پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) براى جهانى کردن رسالتش انجام داد، خلاصه و نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۱۳٫ پیش‌بینى‌ها و راه‌کارهاى پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) براى ادامه رهبرى امت اسلامى را توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۴٫ اصول، شیوه‌ها و اهداف حکومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را تبیین نماید.


۸۱
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ کیفیت رشد، تربیت و شخصیت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را به اجمال بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با انواع و شیوه‌هاى دعوت پیامبر (صلى الله علیه وآله) آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ با علل، شیوه‌ها، مراحل و ابعاد گوناگون دشمنى با اسلام و مسلمانان آشنا گردد.

‌‌‌ ۴٫ اقدامات فرهنگى، مذهبى، سیاسى، اقتصادى و نظامى حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) براى ساختن جامعه اسلامى را دریابد.

‌‌‌ ۵‌. اصول، اهداف، شیوه‌ها و ارکان حکومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) و دلایل گسترش اسلام را بشناسد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ ابعاد گوناگون شخصیت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را به رشته تحریر درآورد.

‌‌‌ ۲٫ کیفیت رشد، تربیت و تکامل ‌کودکى، نوجوانى و جوانى‌ حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را شرح دهد.

‌‌‌ ۳٫ روحیات پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) در آستانه بعثت و حالت روحى وى در ارتباط با مبدأ أعلى را تبیین کند.

‌‌‌ ۴٫ مراحل دعوت به اسلام را بیان و اهداف، شیوه‌ها و نتایج آن‌را مورد ارزیابى و تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۵‌. عواملى را که قرآن کریم، سبب مخالفت با رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و عدم پذیرش وحى الهى مى‌داند، نام ببرد.


۸۰

‌‌‌ ۶‌. ضمن تشریح شیوه‌هاى عوام فریبانه مشرکان بر علیه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ، تاکتیک‌ها، مراحل و علل مخالفت و دشمنى مشرکان، یهود و منافقان با اسلام را بیان کند.

‌‌‌ ۷٫ اقدامات سیاسى، اقتصادى مشرکان علیه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و حامیان آن حضرت را شرح دهد.

‌‌‌ ۸‌. فعالیت‌هاى فرهنگى زیر را تبیین نماید.

‌‌‌‌‌‌ الف. نحوه ملاقات پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) با یثربیان و نتایج آن;

‌‌‌‌‌‌ ب. چگونگى تأسیس یک نهاد اجتماعى ـ مسجد ـ توسط پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌‌‌‌ ج. ابتکار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) در ایجاد وحدت و هماهنگى بین مسلمانان و نتایج آن;

‌‌‌‌‌‌ د. شیوه زدودن تعصب و اختلافات بین اقوام و قبیله‌ها;

‌‌‌‌‌‌ هـ ‌. منشور جهانى حقوق بشر پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) .

‌‌‌ ۹٫ کیفیت برخورد یهودیان با پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را در ابعاد گوناگون توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ انواع جنگ‌هاى صدر اسلام را تشریح و به تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیرى از آن بپردازد.

‌‌‌ ۱۱٫ ویژگى‌هاى رفتارى و شخصیتى منافقان و اقدامات پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بر علیه منافقان و دلایل آن‌را ذکر نماید.

‌‌‌ ۱۲٫ اقداماتى که پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) براى جهانى کردن رسالتش انجام داد، خلاصه و نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۱۳٫ پیش‌بینى‌ها و راه‌کارهاى پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) براى ادامه رهبرى امت اسلامى را توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۴٫ اصول، شیوه‌ها و اهداف حکومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را تبیین نماید.


۸۱
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ ابعاد گوناگون شخصیت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را به رشته تحریر درآورد.

‌‌‌ ۲٫ کیفیت رشد، تربیت و تکامل ‌کودکى، نوجوانى و جوانى‌ حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را شرح دهد.

‌‌‌ ۳٫ روحیات پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) در آستانه بعثت و حالت روحى وى در ارتباط با مبدأ أعلى را تبیین کند.

‌‌‌ ۴٫ مراحل دعوت به اسلام را بیان و اهداف، شیوه‌ها و نتایج آن‌را مورد ارزیابى و تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۵‌. عواملى را که قرآن کریم، سبب مخالفت با رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و عدم پذیرش وحى الهى مى‌داند، نام ببرد.


۸۰

‌‌‌ ۶‌. ضمن تشریح شیوه‌هاى عوام فریبانه مشرکان بر علیه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ، تاکتیک‌ها، مراحل و علل مخالفت و دشمنى مشرکان، یهود و منافقان با اسلام را بیان کند.

‌‌‌ ۷٫ اقدامات سیاسى، اقتصادى مشرکان علیه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و حامیان آن حضرت را شرح دهد.

‌‌‌ ۸‌. فعالیت‌هاى فرهنگى زیر را تبیین نماید.

‌‌‌‌‌‌ الف. نحوه ملاقات پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) با یثربیان و نتایج آن;

‌‌‌‌‌‌ ب. چگونگى تأسیس یک نهاد اجتماعى ـ مسجد ـ توسط پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌‌‌‌ ج. ابتکار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) در ایجاد وحدت و هماهنگى بین مسلمانان و نتایج آن;

‌‌‌‌‌‌ د. شیوه زدودن تعصب و اختلافات بین اقوام و قبیله‌ها;

‌‌‌‌‌‌ هـ ‌. منشور جهانى حقوق بشر پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) .

‌‌‌ ۹٫ کیفیت برخورد یهودیان با پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را در ابعاد گوناگون توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ انواع جنگ‌هاى صدر اسلام را تشریح و به تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیرى از آن بپردازد.

‌‌‌ ۱۱٫ ویژگى‌هاى رفتارى و شخصیتى منافقان و اقدامات پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بر علیه منافقان و دلایل آن‌را ذکر نماید.

‌‌‌ ۱۲٫ اقداماتى که پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) براى جهانى کردن رسالتش انجام داد، خلاصه و نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۱۳٫ پیش‌بینى‌ها و راه‌کارهاى پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) براى ادامه رهبرى امت اسلامى را توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۴٫ اصول، شیوه‌ها و اهداف حکومت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را تبیین نماید.


۸۱
کودکى و نوجوانى

عبدالمطلب از میان اصیل‌ترین خانواده‌ها، سعادت‌مندترین بانوى جهان، آمنه را براى

فرزندش عبدالله برگزید. دیده به جهان گشودن پیشواى انسان‌ها در سپیده دم هفدهمین (۱) روز ربیع‌الاول ـ عام‌الفیل ـ به اتفاق مورخان با حوادثى شگرف همراه بود. سپرى شدن روزگار جاهلیت و آغاز عصر بینش، دانش، بیدارى و عدالت، پیام واقعى آن حوادث شمرده مى‌شود.

‌‌‌ عبدالمطلب، که به بخشندگى، نیکوکارى و دستگیرى از افتادگان شهرت داشت، یادگار عبدالله را به رسم بزرگان عرب همراه حلیمه سعدیه ـ از قبیله بنى‌سعد که به شجاعت و فصاحت معروف بودند ـ به روستا فرستاد تا در بیرون مکه، در محیط پاک و هواى سالم، بزرگ شود; سخن گفتن به لهجه فصیح عربى را که در آن زمان اصیل‌ترین جلوه آن در روستا و صحرا یافت مى‌شد، فرا گیرد و از بیمارى احتمالى وباى شهر، که خطر آن براى نوزادان بیش‌تر بود، مصون بماند. (۲)

‌‌‌ حلیمه، در مدت چهار سال، گاه کودک را به مکه مى‌آورد و به مادر و نیاى بزرگوارش نشان مى‌داد. گویا براى شکل گرفتن شخصیت انسان‌هاى بزرگ تحمل ناگوارى‌ها و غم‌هاى جانکاه و آموختن درس بردبارى اجتناب‌ناپذیر است. محمد (صلى الله علیه وآله) پیش از تولد، پدر ارجمندش را از دست داد; مادر مهربانش در ششمین سال و نیاى گرانقدرش عبدالمطلب در حدود هشتمین سال زندگى وى دیده از جهان فرو بستند. از این پس، ابوطالب، که در جوانمردى و فضایل اخلاقى و خردمندى ممتاز بود، حامى محمد (صلى الله علیه وآله) شد. ابوطالب و همسرش فاطمه بنت اسد، که هر دو چون عبدالمطلب پیرو مذهب ابراهیم خلیل بودند، (۳)

۱٫ مشهور میان علماى اهل‌سنت دوازدهم ربیع الاول است. السیرة النبویة ، ج ۱، ص ۱۷۱٫

۲٫ السیرة النبویة ، ابن‌هشام، ج ۱، ص ۱۸۹، بحارالانوار ، ج ۱۵، ص ۲۴۸، تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۸‌; تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۹۸۱ و مناقب آل ابى‌طالب ، ابن‌شهر آشوب، ج ۱، ص ۳۰٫

۳٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۱ و ۱۴ و الطبقات‌الکبرى ، ج ۱، ص ۱۱۹٫


۸۲

در نگهدارى محمد (صلى الله علیه وآله) بسیار کوشیدند. ابوطالب به این کودک دلبستگى عمیق داشت تا آن‌جا که در سفر تجارتى‌اش به شام دورى‌اش را تحمل نکرد و وى را با خود برد. این سفر، که در سال‌هاى نوجوانى محمد (صلى الله علیه وآله) انجام گرفت، از نظر اقتصادى نیز مثبت ارزیابى شده است. مصاحبه بحیرا، راهب مسیحى و مژده به رسالت حضرت ختمى مرتبت در همین سفر رخ داد. (۱)

‌‌‌ محمد (صلى الله علیه وآله) ، به سبب کافى نبودن درآمد ابوطالب، تصمیم گرفت مانند بسیارى از پیامبران مدتى ‌شبانى‌ پیشه کند. این پیشه که نوعى تمرین شکیبایى بود براى رویارویى با پیروان عقاید خرافى و رسوم نادرست دوران جاهلیت تجربه‌اى مناسب بود. افزون بر این، تهى بودن صحرا از سر و صدا و جدال‌هاى شهرى، فرصت خوبى براى پرورش اندیشه فراهم مى‌آورد.

جوانى

دوران جوانى، زمان شکوفایى غرایز و گاه انحراف‌ها و آلودگى‌هاى انسان است; بهویژه در فضاى تیره جامعه حجاز که حتى کهنسالان به‌گونه‌اى شرم‌آور در آلودگى به‌سر مى‌بردند و پرچم سیاه به علامت جاهلیت بر فراز برخى از خانه‌ها نصب شده بود. در این موقعیت، محمّد جوان هرگز تحت تأثیر قرار نگرفت و چنان در درستى و صداقت شهره شد که حتى بعدها دشمنانش او را ‌امین‌ مى‌خواندند. در ۲۰ سالگى، با شرکت در پیمان ‌جوانمردى و نیکوکارى‌ (حلف الفضول) به دادخواهى ستمدیدگان برخاست.

‌‌‌ گویا در ۲۳ سالگى در میان مردمى متعصب، با خردمندى و فرزانگى داورى کرد و ضمن احترام به همه گروه‌ها و شرکت دادن نمایندگان همه قبایل، حجرالاسود را به جاى خویش بازگرداند. (۲)

ازدواج

خدیجه، بانوى فهیم و ثروت‌مند مکه، از زنان نادر جزیرة‌العرب به‌شمار مى‌آمد. با آن‌که دو شوهر پیشین‌اش بدرود زندگى گفته بودند، شادابى و جوانى خود را حفظ کرده، هم‌چنان دست رد به سینه بزرگان و اشراف مى‌زد و خواستگارانش را نومید مى‌ساخت. او، که تبار با

۱٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، صص ۲۰۷ ـ ۲۰۴ و الکامل فى التاریخ ، ابن‌اثیر، ج ۱، ص ۵۶۸‌.

۲٫ مروج‌الذهب ، مسعودى، ج ۲، ص ۲۷۸; به نظر ابن‌اسحاق در این جریان حضرت ۳۵ ساله بود. ر.ک: السیرة‌النبویة ، ج۱، ص‌۲۱۸٫


۸۳

فضیلت امین قریش را نیک مى‌شناخت، گویا از راز نهفته در وجود این جوان پاکدامن آگاه بود.

‌‌‌ اخبار معنوى دل‌انگیز سفر تجارتى محمد (صلى الله علیه وآله) به شام، که خود مقدماتش را فراهم آورده بود، شوق وى را فزونى بخشید. درایت و هوشیارى این زن روشن‌بین زمینه خواستگارى را فراهم آورد. (۱) بدین ترتیب نجیب‌ترین جوان قریش، که دوشیزگان عرب در آرزوى ازدواج با وى به سر مى‌بردند، در ۲۵ سالگى با خدیجه طاهره، که حدود ۴۰ سال داشت، ازدواج کرد و تمام دوران جوانى یعنى بیش از ۲۷ سال از عمر خود را با او گذراند. خدیجه، که ملکه قریش بود، از این پس خود را کنیز محمد (صلى الله علیه وآله) خواند; با فرزندانى چون گوهر یگانه زنان جهان، فاطمه (علیها السلام) شبستان زندگى محمد (صلى الله علیه وآله) را نورباران کرد (۲) و بدین ترتیب، خود را براى همیشه درشمار بزرگ‌ترین حامیان پیامبر و اولین ایمان‌آورنده زن به او جاى داد.

‌‌‌ از این پس، گرایش به خلوت و انزوا در محمد (صلى الله علیه وآله) فزونى یافت. اندیشه‌هاى عمیق درونى، ناسازگارى محیط و فاصله روحى‌اش با مردم روز به روز بیش‌تر شد و خلوت و اندیشه به شکلى اسرارآمیز زندگى‌اش را فرا گرفت. گویا مکه و اجتماع آن روحش را مى‌آزرد. در طول سال، بارها به کوه‌هاى اطراف مکه و غار حرا مى‌شتافت و این امر در ماه رمضان به اوج مى‌رسید. یار تنهایى و خلوتش على (علیه السلام) مى‌فرماید: هر سال در کوه حرا اقامت مى‌گزید. من او را مى‌دیدم و جز من کسى وى را نمى‌دید. نور وحى و رسالت را مى‌دیدم و بوى نبوت را استشمام مى‌کردم. (۳)

ازدواج

خدیجه، بانوى فهیم و ثروت‌مند مکه، از زنان نادر جزیرة‌العرب به‌شمار مى‌آمد. با آن‌که دو شوهر پیشین‌اش بدرود زندگى گفته بودند، شادابى و جوانى خود را حفظ کرده، هم‌چنان دست رد به سینه بزرگان و اشراف مى‌زد و خواستگارانش را نومید مى‌ساخت. او، که تبار با

۱٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، صص ۲۰۷ ـ ۲۰۴ و الکامل فى التاریخ ، ابن‌اثیر، ج ۱، ص ۵۶۸‌.

۲٫ مروج‌الذهب ، مسعودى، ج ۲، ص ۲۷۸; به نظر ابن‌اسحاق در این جریان حضرت ۳۵ ساله بود. ر.ک: السیرة‌النبویة ، ج۱، ص‌۲۱۸٫


۸۳

فضیلت امین قریش را نیک مى‌شناخت، گویا از راز نهفته در وجود این جوان پاکدامن آگاه بود.

‌‌‌ اخبار معنوى دل‌انگیز سفر تجارتى محمد (صلى الله علیه وآله) به شام، که خود مقدماتش را فراهم آورده بود، شوق وى را فزونى بخشید. درایت و هوشیارى این زن روشن‌بین زمینه خواستگارى را فراهم آورد. (۱) بدین ترتیب نجیب‌ترین جوان قریش، که دوشیزگان عرب در آرزوى ازدواج با وى به سر مى‌بردند، در ۲۵ سالگى با خدیجه طاهره، که حدود ۴۰ سال داشت، ازدواج کرد و تمام دوران جوانى یعنى بیش از ۲۷ سال از عمر خود را با او گذراند. خدیجه، که ملکه قریش بود، از این پس خود را کنیز محمد (صلى الله علیه وآله) خواند; با فرزندانى چون گوهر یگانه زنان جهان، فاطمه (علیها السلام) شبستان زندگى محمد (صلى الله علیه وآله) را نورباران کرد (۲) و بدین ترتیب، خود را براى همیشه درشمار بزرگ‌ترین حامیان پیامبر و اولین ایمان‌آورنده زن به او جاى داد.

‌‌‌ از این پس، گرایش به خلوت و انزوا در محمد (صلى الله علیه وآله) فزونى یافت. اندیشه‌هاى عمیق درونى، ناسازگارى محیط و فاصله روحى‌اش با مردم روز به روز بیش‌تر شد و خلوت و اندیشه به شکلى اسرارآمیز زندگى‌اش را فرا گرفت. گویا مکه و اجتماع آن روحش را مى‌آزرد. در طول سال، بارها به کوه‌هاى اطراف مکه و غار حرا مى‌شتافت و این امر در ماه رمضان به اوج مى‌رسید. یار تنهایى و خلوتش على (علیه السلام) مى‌فرماید: هر سال در کوه حرا اقامت مى‌گزید. من او را مى‌دیدم و جز من کسى وى را نمى‌دید. نور وحى و رسالت را مى‌دیدم و بوى نبوت را استشمام مى‌کردم. (۳)

آغاز رسالت

۲۷ رجب، درحالى‌که محمد (صلى الله علیه وآله) عالى‌ترین مراحل کمال انسانى و عقلانى را در ۴۰ سالگى پشت‌سر مى‌گذاشت، فرمان رسالت وى از سوى حضرت احدیّت صادر و با امر به ‌خواندن‌ بدو ابلاغ شد. فرشته وحى، که تاکنون چند بار در خواب و بیدارى بشارت‌ها به حضرت (صلى الله علیه وآله)

۱٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، صص ۲۱۶ ـ ۲۱۲; الکامل فى‌التاریخ ، ج ۱، ص ۵۶۹ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۳۴٫

۲٫ ثمره پیوند خدیجه با رسول خدا (صلى الله علیه وآله) شش فرزند بود; دو پسر به ترتیب به نام‌هاى قاسم و عبدالله (طاهر و طیب)، که قبل از بعثت بدرود حیات گفتند، و چهار دختر به نام‌هاى رقیه، زینب، ام کلثوم و فاطمه (علیها السلام) که بعثت را درک کردند.

۳٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۹۲٫


۸۴

داده بود، این‌بار در غار حرا آیات الهى را بر رسول خدا فرود آورد و گفت: بخوان. حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) که در حالتى عجیب فرو رفته بود، گفت: خواندن نمى‌دانم. صداى جبرئیل دوباره در جانش پیچید که آشکارا گفت: بخوان، اى محمد! محمد (صلى الله علیه وآله) پرسید: چه بخوانم؟! جبرئیل پاسخ داد: بخوان به نام پروردگارت که آفرید. انسان را از خون بسته شده آفرید. (۱) بخوان و پروردگار تو کریم‌ترین کریمان است. آن خدایى که بشر را علم نوشتن به قلم را آموخت. (۲)

با دریافت وحى، هیجان همه وجود پیامبراسلام را فرا گرفت; زیرا با دنیاى بزرگ و عالى‌تر پیوند یافته بود. آرامش ارتباط با فرشتگان با اضطراب سنگینى بار رسالت درآمیخت و او را با تجربه‌اى نوین روبه‌رو ساخت. بدین ترتیب، بزرگ‌ترین انقلاب جهان آغاز شد; انقلابى الهى و بر پایه بینش توحیدى.

‌‌‌ على (علیه السلام) که بیش‌تر عمر ده ساله‌اش را در خانه محمد (صلى الله علیه وآله) گذرانده و زیر نظر او پرورش یافته بود، همراه خدیجه (علیها السلام) به استقبالش آمد. مشاهده نشانه‌هاى فرود آمدن فرشته وحى، که سراسر وجود محمد (صلى الله علیه وآله) را غرق نور و چهره‌اش را برافروخته ساخته بود، سبب شد تا این دو تن بعد از گواهى به یگانگى خدا به رسالت آن حضرت (صلى الله علیه وآله) گواهى دهند و افتخار سبقت در ایمان را به دست آورند. (۳)

دعوت پنهانى و تبلیغ عملى

از آن‌جا که عربستان دورانى طولانى به شرک و بت پرستى آلوده بود و مردم در مرداب خرافه‌ها و تعصب‌ها روزگار مى‌گذراندند، اعلان یکباره دعوت توحیدى و شوریدن دفعى علیه همه مظاهر جاهلیت، جز براى گروه خاصى از اهل معرفت، قابل تحمل نبود. رسول‌خدا، با عنایت به این‌که اندیشه قوى و ایدئولوژى غنى شرط اصلى اصلاحات عمیق و ریشه‌دار است نه شرط کافى، تبلیغ و دعوت پنهانى خود را آغاز کرد تا با کادرسازى مناسب،

۱٫ اقرء باسم ربک الذى خلق. خلق الانسان من علق. اقرء و ربک الاکرم الذى علّم بالقلم. علّم الانسان ما لم یعلم…‌. (سوره علق، آیات ۴ ـ ۱)

۲٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، صص ۲۷۴ ـ ۲۶۳; الکامل فى التاریخ ، ج ۱، ص ۵۷۴‌; التفسیر الکاشف ، ج ۷، صص ۵۸۷ ـ ۵۸۵ و مروج الذّهب ، ج ۲، ص ۲۸۲٫

۳٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، صص ۲۸۱ ـ ۲۶۹ و مروج الذهب ، ج ۲، ص ۲۸۳٫


۸۵

عضوگیرى و تربیت هسته‌هاى اصلى تبلیغ زمینه اعلام آشکار منطق نیرومندش را فراهم آورد.

‌‌‌ در این دوره سه ساله، محمد (صلى الله علیه وآله) با چهره‌اى آرام و قلبى مهربان همراه على (علیه السلام) و خدیجه (علیها السلام) که اساس سازمان اجتماعى و ملت او را شکل مى‌دادند، در مراکز پرجمعیت مکه مانند مسجدالحرام و منا به نیایش خداى واحد مى‌پرداخت. او نماز را که مجموعه‌اى از معارف معنوى براى ارتباط با معبود است، در برابر چشم مخالفان به جماعت برپا مى‌داشت و بدین طریق، در عمل با آیین چندگانه پرستى مبارزه مى‌کرد.

‌‌‌ عبدالله بن‌مسعود، صحابى دانشمند، چنین نقل مى‌کند: همراه عموهایم و چند تن دیگر براى خرید کالا به مکه رفتیم، مى‌خواستیم عطر بخریم. از فروشنده‌اش پرسیدیم، عباس‌بن‌عبدالمطلب را نشان دادند. کنار چاه زمزم، با عباس در گفتوگو بودیم که مردى با چهره سپید و گلگون و چون ماه درخشان از در ‌صفا‌ وارد مسجدالحرام شد. نوجوانى زیبا همراهش بود و در پى او، بانویى آهسته و با وقار گام برمى‌داشت. آن‌ها، وقتى نزدیک کعبه رسیدند، حجرالاسود را احترام کردند. پس هفت بار پیرامون خانه کعبه گردیدند; آن گاه در برابر رکن به نماز ایستادند و… از عباس پرسیدم: این چیست؟ آیا آیین نوین در قریش پدید آمده؟ گفت: آرى، آن مرد برادرزاده‌ام محمد (صلى الله علیه وآله) و آن زن خدیجه، دختر خویلد، همسر او است; و آن نوجوان على پسر ابوطالب است; اینان خدا را چنین عبادت مى‌کنند. اکنون در روى زمین جز این سه تن کسى یافت نمى‌شود که خدا را این‌گونه عبادت کند.

‌‌‌ ‌عفیف‌، یکى دیگر از بازرگانان آن زمان که بعدها اسلام آورد، نیز چنین جریانى نقل کرده است. (۱)

دعوت آشکار

تبلیغ عملى رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) و افزایش گروندگان او زمینه دعوت عمومى و علنى را فراهم آورد. (۲) بیش از ۴۰ تن از نزدیکان و فرزندزادگان عبدالمطلب به مهمانى دعوت شدند و على (علیه السلام) به دستور رسول (صلى الله علیه وآله) سفره‌اى گسترد. پس از غذا، ‌ابولهب‌ که بهره‌گیرى میهمانان بسیار از غذایى اندک وى را در شگفتى فرو برده بود، ناسپاسى کرد و محفل را برهم زد.

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۵۶ و ۵۷‌.

۲٫ و انذر عشیرتک الاقربین . (سوره شعراء، آیه ۲۱۴) و ر.ک: مجمع‌البیان ، ج ۴، ذیل آیات ۲۱۴ و ۲۱۵ سوره شعراء.


۸۶

دعوت بار دیگر تکرار شد. پس از غذا، رسول خدا (صلى الله علیه وآله) چنین فرمود: اى فرزندان عبدالمطلب، به خدا سوگند در میان عرب کسى را نمى‌شناسم که ارمغانى بهتر و برتر از ارمغان من براى شما آورده باشد. من براى شما خیر دنیا و سعادت آخرت را آورده‌ام خداوند به من فرمان داده شما را به سوى او بخوانم، از سر انجام کفر بترسانم و به فواید و آثار ایمان به خداى یگانه مژده دهم; کدام یک از شما مرا در این امر یارى مى‌کند؟ هر کس آن را بپذیرد، برادر، وصى و جانشین من خواهد بود.

‌‌‌ جز على (علیه السلام) هیچ کس پاسخ مثبت نداد. حضرت (صلى الله علیه وآله) سخن خود را تکرار کرد و این بار نیز تنها على (علیه السلام) لبیک گفت. پیامبر مهربان براى سومین بار دعوتش را بازگو کرد و باز على (علیه السلام) گفت: من به خداى یگانه و پیامبرى شما ایمان آورده‌ام و یاورت خواهم بود. محمد (صلى الله علیه وآله) به على (علیه السلام) اشاره کرد و فرمود: این; برادر، وصى و جانشین من در میان شماست…‌. (۱)

دعوت عمومى و آغاز توطئه‌ها

محمد (صلى الله علیه وآله) در سومین مرحله از مأموریت خود در دعوت اجتماعى گامى بلند برداشت و پس از آن‌که فرشته وحى فرمان هدایت عمومى ‌ فاصدع بما تؤمر ‌ (۲) را به وى ابلاغ کرد، طنین ‌یا صباحاه‌ (۳) او در کوه صفا پیچید.

‌‌‌ مردمان بسیار از قبایل مختلف به سویش شتافتند و چشم به او دوختند. با جذبه‌اى

حیرت‌انگیز گفت: اى مردم! هرگاه به شما خبر دهم که دشمنان مى‌خواهند بامداد یا شبانگاه ناگهان بر شما بتازند، آیا باور مى‌کنید و راستگویم مى‌شمارید؟ همگى گفتند: ما در سراسر زندگى‌ات از تو دروغ نشنیده‌ایم. پیامبر (صلى الله علیه وآله) فرمود: شما را از عذاب الهى بیم مى‌دهم و به بندگى خداى یگانه فرا مى‌خوانم. (۴) ابولهب، با توهین به پیامبر (صلى الله علیه وآله) گفتارش را دروغ خواند. در این هنگام، فرشته وحى، با فرود آوردن سوره حسد و سرزنش ابولهب جبهه حق را یارى رساند.

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۶۲‌; الکامل ، ابن‌اثیر، ج۲، ص۴۰; مسند احمد ، ج۱، ص ۱۱۱; شرح‌نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱، ص ۱۱۱ و الغدیر ، ج ۲، ص ۲۷۸٫

۲٫ سوره حجر، آیه ۹۴٫

۳٫ این جمله نزد عرب براى جلب توجه مردم به امور مهم به کار رفته است. ر.ک: مجمع‌البحرین ، ج ۲، واژه صبح.

۴٫ سیره حلبى ، ج ۱، ص ۳۱۱٫


۸۷

‌‌‌ نسیم فزاینده آیات الهى و منطق نیرومند پیامبر (صلى الله علیه وآله) سازمان فکرى، اخلاقى، اجتماعى و سنن حاکم بر زندگى مردم را در هم ریخت. زشت شمردن آداب جاهلى، شرک و بت‌پرستى، نوید دادگرى، فرهنگ و اخلاق متعالى توجه صاحبان اندیشه را جلب کرد. گروهى اسلام مى‌آوردند و دسته‌اى به تفکر فرو مى‌رفتند. این موقعیت، براى افراد و گروه‌هاى زیر قابل تحمل نبود.

‌‌‌ ۱٫ اطاعت کنندگان کورکورانه از نیاکان; (۱)

‌‌‌ ۲٫ آنان‌که دل به دنیا و خوشى‌هاى آن سپرده تنها به منافع خویش فکر مى‌کردند; (۲)

‌‌‌ ۳٫ افرادى که خود را برتر دانسته، طبقات پایین اجتماع را باور نمى‌کردند; (۳)

‌‌‌ ۴٫ آنان‌که اعتقاد به جبر را دستمایه کار خود قرار داده بودند; (۴)

‌‌‌ ۵‌. کسانى که بر اثر رذایل اخلاقى نمى‌توانستند موقعیت ارزشى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و خاندان بنى‌هاشم را بپذیرند;

‌‌‌ ۶‌. آنان‌که لجاجت و تعصب بى‌جا شخصیت انسانى‌شان را مسخ کرده، نه تنها خود نمى‌اندیشیدند; بلکه بیدارى سایر انسان‌ها را نیز نمى‌خواستند.

علل مخالفت با اسلام

پیش از پرداختن به بررسى اقدام‌هاى دشمنان، بهویژه مشرکان، شمارش برخى از مهم‌ترین علت‌هاى عدم پذیرش اسلام و مخالفت با پیامبر (صلى الله علیه وآله) ضرورى مى‌نماید.

‌‌‌ قرآن کریم عوامل زیر را سبب مخالفت با رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و عدم پذیرش وحى الهى مى‌داند:

‌‌‌ نامأنوس بودن توحید; (۵) بشر بودن پیامبر (صلى الله علیه وآله) ; (۶) حسد ورزیدن به موقعیت ارزشى اسلام; (۷) روى آوردن مستضفعان به پیامبر (صلى الله علیه وآله) ; (۸) اعتقاد به جبر; (۹) هراس از فروپاشى نظام

۱٫ سوره اعراف، آیه ۷۰ و سوره بقره، آیه ۱۷۰٫

۲٫ سوره نحل، آیه ۱۴ و سوره اعراف، آیه ۵۱‌.

۳٫ سوره احقاف، آیه ۱۱٫

۴٫ سوره نحل، آیه ۳۵٫

۵٫ سوره ص‌، آیه ۵‌.

۶٫ سوره ق، آیه ۲، سوره فرقان، آیه ۷ و سوره انعام، آیه ۸‌.

۷٫ سوره زخرف، آیه ۳۱٫

۸٫ سوره احقاف، آیه ۱۱ و سوره شعراء، آیه ۱۱۱٫

۹٫ سوره نحل، آیه ۳۵٫


۸۸

قبیله‌اى و خانواده; (۱) درخواست‌هاى نا به‌جا و ناممکن; (۲) اطاعت کورکورانه از نیاکان (۳) و دل دادگى به دنیا. (۴)

اقدامات مشرکان

پدید آمدن صف فشرده‌اى از مسلمانان در برابر صفوف کفر و بت‌پرستى، زنگ خطرى بود که در محافل شرک و کفر مکّه به صدا در مى‌آمد. سران قریش که منافع مادى و حیات خود را در پرتو شعاع روبه‌گسترش موج دریاى اسلام درمعرض نابودى مى‌دیدند بى‌درنگ وارد صحنه مبارزه شدند. اقدامات آنان در برابر نهضت الهى پیامبر (صلى الله علیه وآله) در ابعادى چند قابل بررسى است. (۵)

تاکتیک‌هاى مسالمت آمیز

سران گروه‌هایى که راه اندیشه صحیح را بر خود بسته بودند، در مذاکرات به این نتیجه رسیدند که از رئیس قبیله بنى‌هاشم حضرت ابوطالب بخواهند یکى از دو راه را برگزیند: یا محمد (صلى الله علیه وآله) را از ادامه کار باز دارد و یا او را به آنان واگذارد. گفتوگو با ابوطالب و تدبیر عاقلانه و سخنان نرم وى، آنان را از اجراى برنامه‌هاى بعدى‌شان منصرف ساخت. (۶)

‌‌‌ جذبه معنوى آیین محمد (صلى الله علیه وآله) ، سخنان جذاب او و یارانش و فصیح و بلیغ بودن قرآن، نفوذ و انتشار اسلام را در هر کوى و برزن، بهویژه در قلب‌هاى پاک جوانان و محرومان، نوید مى‌داد. شوراى مشورتى قریش براى بار دوم نزد ابوطالب شتافت. عتبة‌بن‌ربیعه سخن‌گوى قریشیان گفت: تو در میان ما و قبیله قریش مقام و منزلتى بس بزرگ دارى و همه ما به شرافت و مقام بلند تو احترام مى‌گذاریم. پیش از این، از تو خواستیم کردار برادرزاده‌ات را زیرنظر بگیرى و تو به درخواست‌هاى ما توجه نکردى. اکنون اعلام مى‌کنیم که ما نمى‌توانیم پست شمردن افکار خویش و خرده‌گیرى بر خدایانمان را تحمل کنیم; باید محمد را از این کار باز

۱٫ سوره مریم، آیه ۸۱‌.

۲٫ سوره نحل، آیه ۹۰ و سوره فرقان، آیات ۸‌ـ‌۷ و ۲۱٫

۳‌. سوره اعراف، آیه ۵۰ و سوره بقره، آیه ۱۷۰٫

۴٫ سوره اعراف، آیه ۵۱‌.

۵٫ انساب الاشراف ، ج ۱، صص ۱۱۷ ـ ۱۱۵ و الطبقات الکبرى ، ج ۱، ص ۱۹۹٫

۶٫ السیرة‌النبویة ، ج۱، ص ۲۶۵ و تاریخ‌الطبرى ، ج۲، ص ۶۵ به بعد.


۸۹

دارى و گرنه با او و تو پیکار خواهیم کرد تا یکى از دو گروه از میان برود. (۱)

‌‌‌ ابوطالب (علیه السلام) با فراست تمام دریافت که باید در امر گروهى که تمام منافعش به خطر افتاده، بردبارى نشان دهد. پس به آنان قول داد نظر و خواسته‌شان را به محمد (صلى الله علیه وآله) باز گوید و از او بخواهد با قریش مذاکره کند. وقتى پیامبر (صلى الله علیه وآله) نظر مشرکان را شنید، پاسخى داد که بى‌تردید یکى از سطور برجسته تاریخ بشر به‌شمار مى‌آید.

به خدا سوگند، اگر آفتاب را دردست راست و ماه را دردست چپم قرار دهند و بخواهند من از تعقیب هدفم، که همان تبلیغ آیین اسلام است، دست بردارم; هرگز چنین نخواهم کرد تا آن‌که به مقصود دست یابم یا در این راه کشته شوم. (۲)

‌‌‌ سران قریش در حالى که شعله‌هاى خشم از چشم و جانشان زبانه مى‌کشید، از خانه بیرون رفتند تا تدبیرى دیگر بیندیشند. (۳)

‌‌‌ پس از این رویداد، ابوطالب هاشمیان و مطّلبیان را گرد آورد و از آنان خواست در حمایت از رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) از هیچ کوششى دریغ نورزند; جز ابولهب همگان پذیرفتند.

تاکتیک‌هاى مسالمت آمیز

سران گروه‌هایى که راه اندیشه صحیح را بر خود بسته بودند، در مذاکرات به این نتیجه رسیدند که از رئیس قبیله بنى‌هاشم حضرت ابوطالب بخواهند یکى از دو راه را برگزیند: یا محمد (صلى الله علیه وآله) را از ادامه کار باز دارد و یا او را به آنان واگذارد. گفتوگو با ابوطالب و تدبیر عاقلانه و سخنان نرم وى، آنان را از اجراى برنامه‌هاى بعدى‌شان منصرف ساخت. (۶)

‌‌‌ جذبه معنوى آیین محمد (صلى الله علیه وآله) ، سخنان جذاب او و یارانش و فصیح و بلیغ بودن قرآن، نفوذ و انتشار اسلام را در هر کوى و برزن، بهویژه در قلب‌هاى پاک جوانان و محرومان، نوید مى‌داد. شوراى مشورتى قریش براى بار دوم نزد ابوطالب شتافت. عتبة‌بن‌ربیعه سخن‌گوى قریشیان گفت: تو در میان ما و قبیله قریش مقام و منزلتى بس بزرگ دارى و همه ما به شرافت و مقام بلند تو احترام مى‌گذاریم. پیش از این، از تو خواستیم کردار برادرزاده‌ات را زیرنظر بگیرى و تو به درخواست‌هاى ما توجه نکردى. اکنون اعلام مى‌کنیم که ما نمى‌توانیم پست شمردن افکار خویش و خرده‌گیرى بر خدایانمان را تحمل کنیم; باید محمد را از این کار باز

۱٫ سوره مریم، آیه ۸۱‌.

۲٫ سوره نحل، آیه ۹۰ و سوره فرقان، آیات ۸‌ـ‌۷ و ۲۱٫

۳‌. سوره اعراف، آیه ۵۰ و سوره بقره، آیه ۱۷۰٫

۴٫ سوره اعراف، آیه ۵۱‌.

۵٫ انساب الاشراف ، ج ۱، صص ۱۱۷ ـ ۱۱۵ و الطبقات الکبرى ، ج ۱، ص ۱۹۹٫

۶٫ السیرة‌النبویة ، ج۱، ص ۲۶۵ و تاریخ‌الطبرى ، ج۲، ص ۶۵ به بعد.


۸۹

دارى و گرنه با او و تو پیکار خواهیم کرد تا یکى از دو گروه از میان برود. (۱)

‌‌‌ ابوطالب (علیه السلام) با فراست تمام دریافت که باید در امر گروهى که تمام منافعش به خطر افتاده، بردبارى نشان دهد. پس به آنان قول داد نظر و خواسته‌شان را به محمد (صلى الله علیه وآله) باز گوید و از او بخواهد با قریش مذاکره کند. وقتى پیامبر (صلى الله علیه وآله) نظر مشرکان را شنید، پاسخى داد که بى‌تردید یکى از سطور برجسته تاریخ بشر به‌شمار مى‌آید.

به خدا سوگند، اگر آفتاب را دردست راست و ماه را دردست چپم قرار دهند و بخواهند من از تعقیب هدفم، که همان تبلیغ آیین اسلام است، دست بردارم; هرگز چنین نخواهم کرد تا آن‌که به مقصود دست یابم یا در این راه کشته شوم. (۲)

‌‌‌ سران قریش در حالى که شعله‌هاى خشم از چشم و جانشان زبانه مى‌کشید، از خانه بیرون رفتند تا تدبیرى دیگر بیندیشند. (۳)

‌‌‌ پس از این رویداد، ابوطالب هاشمیان و مطّلبیان را گرد آورد و از آنان خواست در حمایت از رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) از هیچ کوششى دریغ نورزند; جز ابولهب همگان پذیرفتند.

حیله‌هاى عوام‌فریبانه و تهمت‌هاى ناجوانمردانه

پس از آن‌که مشرکان از تأثیر و تسلیم پیامبر (صلى الله علیه وآله) نومید شدند، طرح گفتوگوى مستقیم را مورد تصویب قرار دادند. (۴) ‌عتبه‌ که براى این کار پیش‌قدم شده بود، با زبانى نرم صفات نیکو، منزلت، نسب شریف و فضیلت خاندان پیامبر در میان قریش را برشمرد و لزوم حفظ وحدت را مورد توجه قرارداد و پیشنهاد ثروت کلان، پیشوایى قبیله و پادشاهى قوم را با پیامبر در میان نهاد. پیامبر رحمت (صلى الله علیه وآله) بعد از شنیدن سخنان او، با تلاوت آیاتى از قرآن، وى را سخت تحت تاثیر قرارداد به‌گونه‌اى که مورد سرزنش هم فکرانش قرار گرفت. مشرکان، پس از نومیدى از این تدبیر جوخه تلخ استهزا پدید آوردند. این روش ناجوانمردانه، که براى مردان شریف بسیار ناگوار و شکننده است، سبب سبک جلوه‌دادن حضرت (صلى الله علیه وآله) و پیامش

۱٫ السیرة النبویة ، ج ۱، ص ۳۲۲٫

۲٫ همان ، صص ۲۶۶ ـ ۲۶۵٫

۳٫ همان ، ص ۲۹۸ و تاریخ‌الطبرى ، ج ۲، ص ۶۵ و ۶۶‌.

۴٫ السیرة النبویة ، ج ۱، صص ۳۳۰ ـ ۳۲۲ و تاریخ تمدن اسلام ، جرجى زیدان، ص ۲۲ به بعد.


۹۰

مى‌شد. بدین سبب، با آن‌که بسیار بردبار بود، گاه دلگیر مى‌شد و به‌گوشه‌اى مى‌شتافت; ولى فرود آمدن آیات امیدبخش قلبش را نیرو مى‌بخشید. (۱)

‌‌‌ شکنجه‌هاى جسمى و روانى، بهانه‌گیرى‌هاى بى‌مورد، (۲) درخواست‌هاى بى‌جا، (۳) پرسش‌هاى بى‌منطق و نامعقول، (۴) فحش‌هاى رکیک، تهمت سحر و جنون و… (۵) شیوه‌هاى مبارزه سپاه جهل علیه شخصیت نبى‌اکرم (صلى الله علیه وآله) بود. (۶) و براى هریک شواهدى چند در آثار و اسناد تاریخى به چشم مى‌خورد.

اقدامات علیه بنیان فکرى نهضت

مشرکان مکه به‌خوبى دریافته بودند که قرآن پشتوانه قوى نهضت اسلام، گره‌گشاى مشکلات، خنثا کننده توطئه‌ها و مایه آرامش واقعى پیامبر (صلى الله علیه وآله) است. بدین سبب، علیه این سرچشمه حیات به اقدام‌هایى دست یازیدند. بخشى از این اقدام‌ها عبارت است از:

۱٫ تحریم شنیدن قرآن ; سرسخت‌ترین دشمنان پیامبر (صلى الله علیه وآله) که به‌منظور آزار و حتى کشتن وى به ملاقاتش مى‌آمدند، وقتى آیات قرآن را مى‌شنیدند، نا خودآگاه ایمان مى‌آوردند. براى جلوگیرى از گرویدن افراد بیش‌تر به پیامبر (صلى الله علیه وآله) قانون تحریمِ گوش‌دادن به قرآن تصویب شد. (۷) مشرکان حتى به مسافرانى که براى طواف کعبه به مکه مى‌آمدند، دستور دادند در گوش خود پنبه قرار دهند و نزدیک پیامبر (صلى الله علیه وآله) نروند. داستان طفیل بن عمرودوسى، از بزرگان قبیله ‌بنى غنم‌ و اسعدبن‌زراره و درایت آن‌دو در بیرون آوردن پنبه از گوش، دو نمونه از اجراى این مصوبه شمرده مى‌شود.

‌‌‌ البته این قانون آن‌قدر احمقانه بود که حتى تصویب‌کنندگانش نیز بدان پاى‌بند نماندند و درشمار نخستین قانون شکنان جاى گرفتند. (۸)

۱٫ سوره حجر، آیه ۹۵٫

۲٫ سوره یونس، آیات ۲ و ۱۹٫

۳٫ سوره اسراء، آیات ۹۴ ـ ۹۰٫

۴٫سوره اسراء، آیه ۸۵ و سوره کهف، آیه ۸۳‌.

۵‌. سوره ذاریات، آیات ۵۳ ـ ۵۲ و سوره سباء، آیه ۸‌.

۶‌. الکامل‌فى‌التاریخ ، ج۱، ص ۵۹۲‌.

۷٫ السیرة‌النبویة ، ج۱، ص ۳۴۲ و ۱۳۷۰ و اسدالغابة ، ج۳، ص ۵۴ و ۵۵‌.

۸‌. السیرة‌النبویة ، ج ۱، ص ۳۴۲ و بحارالانوار ، ج ۱۸، ص ۱۴۸ به بعد.


۹۱

‌‌‌ ۲٫ ایجاد هیاهو و جنجال هنگام تلاوت قرآن; (۱)

‌‌‌ ۳٫ اسطوره، افسانه و شعر شمردن قرآن; (۲)

‌‌‌ ۴٫ سرگرم‌کردن مردم بهوسیله معرکه‌گیرانى چون نضربن‌حارث و نقل داستان‌هاى عوام‌پسند;

‌‌‌ ۵‌. تردید در وحیانى بودن قرآن; (۳)

‌‌‌ ۶‌. ساختن افسانه‌هاى منطق ستیزى چون افسانه غرانیق.

اقدامات علیه حامیان نهضت

یکى از راه‌هاى قابل پیش‌بینى براى جلوگیرى از گسترش نهضت نوین اسلام و مخالفت با گرویدن به آن، سخت کردن شرایط زندگى اسلام‌آورندگان و آزار آنان بود. چنین شگردى، که پیش از اسلام نیز سابقه داشت، دست کم دو اثر به ارمغان مى‌آورد، بازگشت تازه اسلام آوردگان به دامان کفر و شرک و کاهش یا از میان رفتن گرایش به پیامبر (صلى الله علیه وآله) در مردم عادى. این تصمیم به شیوه‌هاى گوناگون و از طرق مختلف به صورت جدى به اجرا گذاشته شد. گروهى مأمور تفتیش عقاید شدند تا مسلمانان را شناسایى کنند. اگر شخص تازه مسلمان قبیله‌دار و از طبقات بالاى جامعه شمرده مى‌شد و قتل یا آزارش ناممکن بود، به سرزنش وى مى‌پرداختند; اگر از بازرگانان بود، به تحریم اقتصادى، تاراج اموال و ورشکستگى تهدید مى‌شد; و چنانچه از افراد متوسط و تهى‌دستان یا بردگان بود، مورد شکنجه قرار مى‌گرفت و گاه زیر شکنجه به شهادت مى‌رسید. (۴)

نغمه رساى اَحَداحد ‌بلال‌ در گرماى شدید نیمروز درحالى‌که وى را به پشت روى سنگى خوابانیده‌اند و سنگى گران بر سینه‌اش نهاده‌اند، سند افتخار و تابلوى جاودان بردبارى مسلمانان در طول تاریخ است. ‌خبّاب‌ را برهنه ساختند، بر سنگ‌هاى تفتیده مکه خواباندند و شکنجه دادند خاطرات آل‌یاسر، صهیب‌بن‌سنان رومى، ابوفکیهه و… نمونه‌هایى از پایدارى در راه دین است. چنان‌که مى‌توان از بانوان مسلمانى چون ‌ام عبیس‌، ‌زِنّیره‌، ‌نهدّیه‌، ‌لبیة‌، ‌سمیه‌ به‌عنوان نمونه‌هاى استقامت در راه عقیده نام برد. (۵)

۱٫ سوره فصلت، آیه ۲۶٫

۲٫ سوره فرقان، آیات ۶ ـ ۵‌.

۳٫ سوره نحل، آیه ۱۰۳ و السیرة النبویة ، ج ۱، ص ۳۱۱٫

۴٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، صص ۳۲۰ ـ ۳۱۸ و الکامل فى‌التاریخ ، ج ۱، ص ۵۸۹٫‌

۵‌. السیرة‌النبویة ، ج۲، ص ۳۴۶ و ۳۴۷ و الکامل فى‌التاریخ ، ج۱، ص ۵۸۸ و ۵۹۱‌.


۹۲

‌‌‌ شکنجه، شلاق و آزار، چنان طاقت‌فرسا بود که مسلمانان حتى امنیت و آزادى انجام فرایض دینى را از دست داده بودند. در این موقعیت، پیامبر (صلى الله علیه وآله) با پیشنهاد هجرت به حبشه موافقت کرد و فرمود: هرگاه به حبشه سفر کنید، براى شما بسیار سودمند خواهد بود; زیرا در آن‌جا پادشاهى صالح و شایسته است که بر کسى ستم روا نمى‌دارد… مى‌توانید در آن سرزمین به‌سر ببرید تا خداوند گشایشى در کارتان پدید آورد. (۱)

‌‌‌ گروهى از مسلمانان در چند مرحله، مخفیانه خود را به حبشه رسانده و آوارگى در سرزمین‌هاى ناشناخته را بر سرگردانى و گمراهى در اعتقاد ترجیح دادند.

‌‌‌ نماینده خردمند پیامبراسلام، در پاسخ به تهمت‌ها و اقدام‌هاى کینه‌توزانه مشرکان قریش علیه مسلمانان نزد نجاشى، دلیل هجرت و پذیرش آوارگى را چنین بیان کرد:

شهریارا، ما گروهى از مردم جاهلیت بودیم، بت مى‌پرستیدیم. مردار مى‌خوردیم. دست به ارتکاب فحشا و ناروا مى‌زدیم، پیوند خویشاوندى مى‌گسستیم، با همسایه بدرفتارى مى‌کردیم. نیرومندان ما ناتوانان را مى‌بلعیدند. در این حال بودیم تا خداوند مردى را از میان ما به پیامبرى برانگیخت که نسب و دودمانش را مى‌شناختیم و به درستى، امانت‌دارى و پاکدامنى‌اش ایمان داشتیم. او ما را به خدا فرا خواند. تا خدا را یگانه بدانیم و فقط او را بپرستیم و سنگ و بت را، که تا آن زمان خود و پدرانمان به‌جاى خدا مى‌پرستیدیم، فروگذاریم. به ما دستور داد راست بگوییم، امانت‌دار باشیم، پیوند خویشاوندى را محترم داریم با همسایه به نیکى رفتار کنیم و از خونریزى و آنچه حرام گشته دست بداریم. او فرمان داد از فحشا و زشت‌کارى دورى گزینیم، دروغ و بهتان نگوییم، مال یتیم نخوریم، به پاکدامنان تهمت نزنیم، نماز بگذاریم، زکات بپردازیم و روزه بداریم. چون دیدیم راست مى‌گوید، پیامبرى‌اش را تصدیق کردیم و به او ایمان آوردیم. هموطنان ما با ما به دشمنى برخاستند و در شکنجه و آزار ما کوشیدند تا دست از دینمان بشوییم و به بت پرستى رجعت کنیم. چون به قهر و زور توسل جستند و عرصه زندگى را بر ما تنگ گرفتند، به کشور تو هجرت کردیم و دل به حمایت تو بستیم. امیدواریم که در کنار تو ستم نبینیم. (۲)

‌‌‌ با سخنان جعفربن‌ابى‌طالب، اولین شکست برون‌مرزى جبهه باطل اتفاق افتاد.

‌‌‌ به‌دلیل بازگشت ناموفق سران قریش و پخش‌شدن نور اسلام در سراسر شبه‌جزیره،

۱٫ السیرة‌النبویة ، ج ۱، ص ۳۴۹ به بعد.

۲٫ همان ، ص ۳۳۸ و الکامل فى التاریخ ، ج ۲، ص ۵۴ و ۵۵‌.


۹۳

رهبران شرک، ترور ناجوانمردانه رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) را در شمار برنامه‌هاى خود قرار دادند. ابوطالب، حامى و یاور همیشگى رسول‌اکرم پس از اطلاع از این توطئه فرمود:

به خدا سوگند، اینان به تو دست نخواهند یافت; مگر روزى که من در خاک مدفون باشم، زیرا مى‌دانم دینى که تو آورده‌اى بهترین دینى است که بر بشر عرضه شده است. (۱)

‌‌‌ بدین ترتیب، با وجود ابوطالب، نقشه ترور ناکام ماند و دشمنان دین ناگزیر به طرحى دیگر روى آوردند.

انزواى سیاسى و محاصره اقتصادى

مبارزه منفى راهى آسان براى کوبیدن و به زانو درآوردن اقلیت‌ها در هر جامعه‌اى است; زیرا، برخلاف مبارزه مثبت، به مقدمات چندانى نیاز ندارد و با بسیج عمومى قابل اجرا است. سران کفر و شرک از نفوذ شگفت‌انگیز اسلام سخت نگران بودند. اسلام آوردن ‌حمزه‌، اظهار علاقه جوانان روشن ضمیر قریش و استقبال و آزادى عملى که در کشور ‌حبشه‌ نصیب مسلمانان شده بود، بر حیرت آنان افزود. بى‌نتیجه ماندن بسیارى از روش‌هاى سرکوب، آنان را سخت آزرده بود. پیش‌بینى مى‌شد انزواى سیاسى ـ اجتماعى و حصر اقتصادى بتواند مسلمانان را به تسلیم وا دارد. بدین سبب، سران قبایل و اشراف متنفذ قریش عهدنامه‌اى به تصویب رساندند و ضمن آویختن آن در کعبه، سوگند یاد کردند که تا هنگام مرگ بدان وفادار باشند. بندهاى این پیمان چنین بود:

‌‌‌ ۱٫ باید هرگونه خرید و فروش با هواداران محمد متوقف گردد.

‌‌‌ ۲٫ ارتباط، معاشرت و پیوند زناشویى با مسلمانان ممنوع است.

‌‌‌ ۳٫ جبهه مخالف محمد در تمام حوادث و پیش‌آمدها باید مورد حمایت قرار گیرد.

‌‌‌ بدین‌ترتیب، بنى‌هاشم و بنى‌عبدالمطلب به دلایل قابل قبول اجتماعى و روانى از مکه بیرون رفتند و در میان کوه‌هاى مکه، در دره‌اى که شعب ابوطالب خوانده مى‌شد، اقامت گزیدند. (۲) مسلمانان در این دوران سه ساله، سخت‌ترین فشارهاى روحى، روانى، معیشتى و… را تحمل کردند (۳) تا این‌که گشایش خداوند فرا رسید و گروهى از امضاى عهدنامه

۱٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۲، ص ۶۱ و تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، ص ۳۱٫

۲٫ السیرة النبویة ، ج ۲، ص ۲ و ۵‌.

۳٫ همان ، ص ۲۸٫


۹۴

پشیمان شدند. ابوطالب (علیه السلام) به اشاره پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، به انجمن قریش رفت و گفت: برادرزاده‌ام محمد مى‌گوید: موریانه پیمان‌نامه‌اى را که در کعبه آویخته‌اید خورده و تنها نام خدا را باقى گذاشته است. ببینید اگر گفتارش راست است، محاصره را بشکنید و اگر دروغ مى‌گوید، او را به شما خواهم سپرد. چون سراغ نامه رفتند، به درستى سخن پى بردند و محاصره را شکستند. بنى‌هاشم از زندان بزرگ بى‌سقف بیرون آمدند. (۱)

‌‌‌ هرچند فشار حوادث، گرسنگى‌هاى پیاپى شعب، بیدارى در شب براى پاسدارى از جان رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و نگرانى و اضطراب شدید روحى، زندگى ابوطالب را که عمرش از ۸۰ گذشته بود، تهدید مى‌کرد و توانایى‌اش را از میان برده بود، اما هرگز از حمایت محمد (صلى الله علیه وآله) دست بر نداشت. او حتى در آخرین لحظات و در بستر مرگ نیز هاشمیان را به حمایت از رسول امین سفارش مى‌کرد.

‌‌‌ اندوه رحلت یاور چندین ساله، قلب پیامبر را فشرد. چهره بر چهره سرد پیکر عمو نهاد، تمام خاطرات ۴۰ ساله را مرور کرد و فرمود:

عموجان، خداوند پاداش نیکت دهد. سرپرست روزگار یتیمى، مربى کودکى و یاور بزرگى‌ام بودى. (۲)

‌‌‌ در همین سال خدیجه، همسر بردبار رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، نیز به‌سراى جادوان شتافت و پیامبر را در اندوه دوباره فرو برد; به‌گونه‌اى که سال دهم بعثت را ‌عام‌الحزن‌ نامید.

نسیم‌هاى امید

هرچند با رحلت ابوطالب آزار دشمنان فزونى گرفت; (۳) اما هرگز در حرکت رسول

خدا (صلى الله علیه وآله) سستى پدید نیامد. در همین ایام، براى ابلاغ رسالت رهسپار طائف شد. گرچه رهاورد این سفر تبلیغى چندان رضایت بخش نبود، اما زمینه امضاى پیمان عقبه نخستین با برخى از مردم یثرب فراهم آمد. ماجراى این پیمان به اختصار چنین است:

‌‌‌ پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) در مسجدالحرام با چندتن از بزرگان قبیله ‌خزرج‌ که براى موسم حج به مکه آمده بودند، ملاقات و آنان را به اسلام که دین صلح و برادرى است، دعوت کرد. یثربیان،

۱٫ راه محمد (صلى الله علیه وآله) پیغمبر خاتم ، سیدرضا صدر، ص ۴۰۸٫

۲٫ یا عم ربیت صغیراً و کفلت یتیماً و نصرت کبیراً، فجزاک عنى خیراً. ( تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، ص ۳۵)

۳٫ السیرة‌النبویة ، ج۲، ص ۷۶ و ۷۷٫


۹۵

به دلیل معاشرت با یهودیان و شنیدن سخنان آنان درباره بعثت پیامبر و آیین یکتاپرستى جهانى وى، از ذهنیت آماده‌اى برخوردار بودند. اختلافات ریشه‌دار آنان با طایفه ‌اوس‌ نیز آسایش را از آنان ستانده بود. بنابراین، با جان و دل از سخنان رسول حق (صلى الله علیه وآله) استقبال کردند و پیمان بستند که به خدا شرک نورزند، دزدى و زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، تهمت نزنند و در کارهاى نیک نافرمانى نکنند. (۱)

‌‌‌ ‌خزرجیان‌ از حضرت رسول (صلى الله علیه وآله) تقاضا کردند براى تبلیغ اسلام و تعلیم قرآن مبلّغى به یثرب اعزام دارد. حضرت رسول (صلى الله علیه وآله) مصعب‌بن‌عمیر (۲) را همراه آنان فرستاد. بدین ترتیب، یثرب به‌طور کامل از طلوع خورشید اسلام باخبر شد.

‌‌‌ مصعب، که در یثرب با استقبال گرم مردم روبه‌رو شده بود، گزارش بیدارى و اسلام‌آوردن بزرگان ‌اوس‌ و ‌خزرج‌ را به رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) نوشت و برنامه دیدار کاروانى از یثربیان با پیامبر (صلى الله علیه وآله) را تنظیم کرد. بسیارى از قبایل اوس و خزرج در شبانگاه سیزدهم ذى‌حجه، در بلنداى عقبه در دامنه کوه منا، با پیامبر (صلى الله علیه وآله) دیدار و گفتوگو کردند.

‌‌‌ یثربیان، پس از آن‌که بهوسیله آیه‌هاى قرآن از اهداف رسالت حضرت ختمى مرتبت (صلى الله علیه وآله) آگاه شدند، آرامش و امنیت را تجربه کردند; و چون از موافقت پیامبر (صلى الله علیه وآله) با هجرت به یثرب آگاه شدند، با شادى و غرورى وصف‌ناپذیر متعهد شدند همان‌طور که از زن و فرزند خود حمایت مى‌کنند، از پیامبر (صلى الله علیه وآله) حمایت کنند. (۳)

آخرین توطئه و هجرت پیامبر(صلى الله علیه وآله) به مدینه

هنوز سپیده دم قلب سیاه شب را نشکافته بود که خبر بیعت یثربیان و پیمان آن‌ها به گوش سران شرک رسید. شکنجه و آزار مسلمانان هر روز بیش‌تر مى‌شد. پیامبر خاتم (صلى الله علیه وآله) ، که وضع را چنین دید، فرمان هجرت مسلمانان به یثرب را صادر کرد. از این پس، همه

۱٫ همان، ص ۷۹٫

۲٫ مصعب بن عمیر از بزرگ زادگانى بود که در ناز و نعمت پرورش یافته بود و مدت‌ها ایمان خود به رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) را از پدر و مادرش مخفى مى‌کرد. سرانجام آن‌ها به اسلام او پى بردند و همه چیز را از او دریغ کردند. مصعب، که درهاى معرفت و بصیرت را به روى خود گشوده مى‌دید، در برابر همه رنج‌ها شکیبا بود. در نخستین هجرت به حبشه شرکت کرد و پس از بازگشت در شعب ابوطالب پیامبر (صلى الله علیه وآله) را همراهى کرد. آیات قرآن را آن‌گونه که مورد رضایت و قبول پیامبر (صلى الله علیه وآله) باشد، مى‌دانست و به‌عنوان اولین معلم قرآن به یثرب اعزام شد.

۳٫ اعلام الورى ، صص ۶۱ ـ ۵۵ و طبقات الکبرى ، ج۱، ص ۲۲۱٫


۹۶

مسلمانانى که مورد آزار قرار مى‌گرفتند، جز بیماران و زندانیان، دسته دسته رهسپار یثرب مى‌شدند و به گرمى مورد استقبال یثربیان قرار مى‌گرفتند.

‌‌‌ جبهه باطل به‌زودى دریافت که یثرب پناهگاه مناسبى براى مسلمانان شده است. احتمال هجرت پیامبر بدان دیار و دعوت آزادانه به یکتا پرستى زنگ خطرى بود که وفاداران بت‌ها را سخت بیمناک کرد. بنابراین، در شوراى مشورتى ‌دارالندوه‌ حضور یافتند. در این محفل، سه نظریه مطرح شد.

‌‌‌ ۱٫ به زنجیر کشیدن و به سیاه‌چال افکندن رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۲٫ تبعید پیامبر به نقطه‌اى دور دست;

‌‌‌ ۳٫ کشتن پیامبر (صلى الله علیه وآله) بهوسیله نمایندگان کارآزموده هر قبیله. (۱)

‌‌‌ سرانجام نظر سوم تصویب گردید و افرادى از تمام قبایل آماده شدند تا شب هنگام با یک ضربه شمشیر حضرتش را نابود سازند. (۲) پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) گنجینه اسرارش على (علیه السلام) را فراخواند; اسرار دیگرى به او باز گفت; امانت‌هاى مردم را به وى سپرد تا به صاحبانش باز گرداند و آن‌گاه فرمود: در بسترم بخواب و روپوش مخصوص بر خویش بیفکن. در این هنگام، على (علیه السلام) پرسید: آیا شما جان سالم به در خواهید برد؟ پیغمبر (صلى الله علیه وآله) فرمود: آرى.

‌‌‌ بدین ترتیب، على (علیه السلام) در بستر پیامبر خفت و رسول حق نجات یافت. این فداکارى آن قدر خالصانه و پر اهمیت بود که مورد ستایش خداوند واقع شد. (۳)

‌‌‌ پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) در حالى که آیاتى از سوره ‌یس‌ را مى‌خواند، از منزل خارج شد و از بى‌راهه به‌طرف غار ‌ثور‌، که در بیرون مکه بود، حرکت کرد. ابوبکر از جریان آگاهى یافت و در راه به پیامبر (صلى الله علیه وآله) پیوست. (۴)

تأسیس ملت و گسترش اسلام (۵)

رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) روز دوشنبه در دهکده قبا، که در دو فرسخى مدینه قرار داشت، (۶) مورد

۱٫ سوره انفال، آیه ۳٫

۲٫ السیرة النبویة ، ج ۱، صص ۱۲۷ ـ ۱۲۱ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۳۷۰٫

۳٫ و من الناس من یشرى نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رئوف بالعباد…‌. (سوره بقره، آیه ۲۰۷)

۴٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۹۹٫

۵٫ ر.ک: به نقشه شماره ۱ پایان فصل درباره خط سیر هجرت رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) .

۶٫ فتوح‌البلدان ، صص ۱۹ ـ ۱۷ و مروّج‌الذهب ، ج ۲، ص ۲۸۶٫


۹۷

استقبال گروهى از اهالى مدینه و مکه قرار گرفت و تا پایان هفته، که منتظر کاروان اهل بیت نبوت و بینوایان مسلمان بود، مسجدى بنیاد نهاد. (۱)

‌‌‌ شور و هیجانى خاص سراسر یثرب را، که ساکنانش سه سال در اندیشه ایمان به رسول‌خدا به‌سر مى‌بردند، فرا گرفته بود و همه درباره صفات نیک و اخلاق پسندیده پیامبر سخن مى‌گفتند.

‌‌‌ هیجان و سرور در روز جمعه، که مرکب پیامبر (صلى الله علیه وآله) از محلى به نام ‌ثنیة‌الوداع‌ سرازیر شد و به خاک یثرب گام نهاد، به اوج رسید. جوانان مسلمان مقدم پیامبرحق (صلى الله علیه وآله) را گرامى داشتند و با طنین سرودهاى حق‌جویانه فضاى مدینه را از سرور سرشار ساختند.

طلع البدر علینا من ثنیات الوداع

وجب الشکر علینا ما دعالله داع

ایها المبعوث فینا جئت بالامر المطاع

‌‌‌ ـ ماه شب چهارده از تپه‌هاى وداع بر ما طلوع کرد.

‌‌‌ ـ سپاس این نعمت تا نیایشگرى خدا را مى‌خواند به ما واجب است.

‌‌‌ ـ اى فرستاده به سوى ما، آنچه آورده‌اى مطاع و مُتَّبع خواهد بود.

‌‌‌ پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) پس از استقرار در خانه ابوایوب، به اقامه نمازجماعت پرداخت و در اولین خطبه نمازجمعه، که با حضور انصار و مهاجران برگزارشد، درباره اصول‌دین با مردم سخن‌گفت.

‌‌‌ تأسیس مسجد، به‌عنوان یک نهاد اجتماعى، نشان وحدت مسلمانان، مرکز آموزش و پرورش و پرستش، مهم‌ترین و نخستین اقدام عملى حضرت (صلى الله علیه وآله) در جهت پیوند دینودانش‌بود. او، نخستین خشت مسجد را خود حمل کرد. (۲) ابن‌خضیر پیش شتافت و گفت: جا به جایى خشت را به من بسپارید. فرمود: خشت دیگر حمل کن. به‌زودى ساختمان مسجد و در کنار آن مسکنى براى بینوایان و مهاجران تهى‌دست ساخته شد و معلمى وظیفه آموختن قرآن، خواندن و نوشتن به آنان را به‌عهده گرفت. (۳)

۱٫ بحارالانوار ، ج ۱۹، ص ۱۱۶ به بعد.

۲٫ ر.ک: به نقشه شماره ۲ پایان فصل مربوط به مدینه منوّره، قبایل و مکان‌هاى عمده هنگام هجرت رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و نخستین مساجدى که در زمان آن‌حضرت ساخته شد.

۳٫ الکامل فى التاریخ ، ج ۲، ص ۹ و السیرة النبویة ، ج۲، ص ۱۳۸٫


۹۸
وحدت اسلامى یا پرتو ایمان

وقتى قرارگاه نظام مسلمانان و پایگاه وحدت اسلامى ساخته شد، ابتکارى دیگر مورد نیاز بود تا یکپارچگى و بالندگى اجتماع را تضمین کند. اخوت اسلامى، که با روح ایمان آمیخته است، بهترین ابتکارى بود که مى‌توانست این وحدت و هماهنگى همه‌جانبه را پایدار سازد و به‌جاى درگیرى‌ها، نابرابرى‌ها و امتیازهاى نادرست، دوستى، صمیمت، مساوات و عدل پدید آورد.

‌‌‌ با آن که بر اساس قانون عمومى انما المؤمنون اخوة (۱) هر مسلمانى برادر مسلمان دیگر است، رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) میان انصار و مهاجرین عقد برادرى خواند و در پایان على (علیه السلام) را برادر خود خواند و فرمود: انت اخى فى الدّنیا و الأخرة . (۲)

منشور یگانگى

دو قبیله اوس و خزرج و مهاجران مکه زیربناى این پدیده بزرگ اجتماعى و هسته مرکزى این ملت در مدینه شمرده مى‌شدند. وجود رخنه در این ‌بنا‌ نه غیرقابل انتظار بلکه امرى طبیعى به نظر مى‌رسید. دوگانگى میان اوس و خزرج، که سالیانى دراز یکدیگر را مى‌کشتند، تعصب همشهرى‌گرى یثربیان و مکیان آینده را در ابهام قرار مى‌داد.

‌‌‌ اعراب بادیه نشین که اسلام مى‌پذیرفتند نیز از تعصبى شدید برخوردار بودند. در آینده‌اى نزدیک، گوناگونى زبان، نژاد و زادگاه این تازه ایمان آوردگان دامنه اختلافات را فزونى مى‌بخشید و اساس توحید و حکومت الهى را تهدید مى‌کرد.

‌‌‌ پیامبرخاتم (صلى الله علیه وآله) براى زدودن تعصب‌ها، اختلاف‌ها و نهادینه ساختن وحدت، دو قبیله اوس و خزرج را ‌انصار‌ لقب داد و هر دو گروه را زیر پوشش این لقب، یاور یکدیگر ساخت. افزون بر این، مکیان و اقوام عرب را ‌مهاجر‌ لقب داد و وحدت آن‌ها را زیر پوشش هجرت تأمین کرد. بدین ترتیب مهاجران که همه چیزشان را در مکه به یغماى شرک گذاشته بودند تا ایمانشان را به سلامت برند تحت سرپرستى انصار و شریک مزرعه، خانه و آسایش آنان شدند. اخوت اسلامى وحدت همگانى به ارمغان آورد و جامعه مسلمانان را سامان بخشید.

‌‌‌ از طرفى مشکلات خارجى جامعه نوپاى اسلامى نیز بسیار بود. قریش، با ثروت بسیار و

۱٫ سوره حجرات، آیه ۱۰ و سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳٫

۲٫ السیرة النبویة ، ج ۲، ص ۱۴۶٫


۹۹

موقعیت اجتماعى ویژه‌اش در میان اعراب، اندیشه نابودى اسلام را در سر مى‌پروراند; بت‌پرستان بادیه‌نشین، خطرى بزرگ به‌شمار مى‌آمدند; یهودیان براى ریشه کن ساختن اسلام نقشه مى‌کشیدند; مسیحیان به تکاپو افتاده بودند و خبر بعثت پیامبر (صلى الله علیه وآله) به کشورهاى همسایه رسیده بود که واکنش تند آنان نسبت به این مسأله طبیعى مى‌نمود.

‌‌‌ در این موقعیت، اصول ارزشى اسلام، که ضامن آسایش داخلى و امنیت همه جانبه خارجى است، کاربردى‌تر شد تا آرامشى مطمئن و پایدار در زندگى فردى و اجتماعى مسلمانان پدید آورد. بدین ترتیب، به فرمان خدا، منشور مقدسى که بخشى از قانون‌اساسى حکومت و تأمین کننده مصالح ملى امت اسلام شمرده مى‌شد از سوى پیامبر (صلى الله علیه وآله) اعلام گردید و مورد تصویب همگان قرار گرفت. این منشور که هر بخش آن داراى ابعاد گوناگون است از سه بخش اصلى تشکیل شده است:

‌‌‌ ۱٫ روابط مسلمانان اوس و خزرج در همان مقطع زمانى خاص;

‌‌‌ ۲٫ قرارداد عدم تعرض بین مسلمانان و یهود;

‌‌‌ ۳٫ بخش عمومى و جهانى که حافظ وحدت مسلمانان در همه زمان‌ها است.

‌‌‌ این منشور، که در ۱۵ قرن قبل منتشر شد، امروزه نیز براى از میان بردن مشکلات اجتماعى، حقوقى، اقتصادى، سیاسى و فرهنگى مسلمانان سودمند مى‌نماید. بندهایى از این قانون نامه عمومى چنین است:

‌‌‌ ۱٫ مسلمانان ملتى واحدند.

‌‌‌ ۲٫ مسلمانان باید عدالت‌پیشه باشند و در برابر ستمگران متحد گردند، هرچند ستمگر، فرزند خودشان باشد.

‌‌‌ ۳٫ مسلمانان باید یار و غمخوار هم و یارى‌کننده بینوایان باشند.

‌‌‌ ۴٫ خون‌هاى همه مسلمانان یک رنگ است و در این جهت هیچ امتیازى میان آنان نیست.

‌‌‌ ۵‌. هر مسلمانى که به کسى پناه دهد، پناه او نزد همه مسلمان‌ها محترم است.

‌‌‌ ۶‌. اگر مسلمانى مسلمان دیگرى را بکشد، باید قصاص شود; مگر آن‌که مقتول از قصاص چشم بپوشد.

‌‌‌ ۷٫ همه مسلمانان باید در پیمان صلح شرکت کنند و هیچ مسلمانى حق ندارد بدون حضور دیگران پیمان صلح منعقد سازد.


۱۰۰

‌‌‌ ۸‌. اگر فردى از یهود اسلام آورد، از کمک و یارى مسلمانان برخوردار خواهد شد و با مسلمان‌هاى دیگر تفاوتى ندارد.

‌‌‌ ۹٫ اگر مسلمانى پیمان بست، حق ندارد پیمان شکن باشد.

‌‌‌ ۱۰٫ تنها مرجع اختلافات قضایى، حقوقى و جنایى محمد (صلى الله علیه وآله) است.

‌‌‌ ۱۱٫ امضا کنندگان این پیمان دفاع مشترک از یثرب را به عهده دارند. (۱)

‌‌‌ ایجاد وحدت سیاسى ـ فرهنگى و پیوندهاى اجتماعى میان مسلمانان اعم از مهاجر و انصار; ایجاد زمینه‌ها و تحکیم مقدمات تشکیل و تثبیت حکومت دینى بر محوریت وحى و پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) ; امنیت عمومى و آسایش روحى و روانى براى کلیه ساکنان مدینه; ترسیم خط سیر حرکت‌هاى سیاسى و اجتماعى مسلمانان و تبیین مواضع اصولى و مترقّى اسلام در برخورد با ستمگران، هم‌پیمانان و… برخى از اهداف و پیامدهاى این منشور تلقى شده است.

منشور یگانگى

دو قبیله اوس و خزرج و مهاجران مکه زیربناى این پدیده بزرگ اجتماعى و هسته مرکزى این ملت در مدینه شمرده مى‌شدند. وجود رخنه در این ‌بنا‌ نه غیرقابل انتظار بلکه امرى طبیعى به نظر مى‌رسید. دوگانگى میان اوس و خزرج، که سالیانى دراز یکدیگر را مى‌کشتند، تعصب همشهرى‌گرى یثربیان و مکیان آینده را در ابهام قرار مى‌داد.

‌‌‌ اعراب بادیه نشین که اسلام مى‌پذیرفتند نیز از تعصبى شدید برخوردار بودند. در آینده‌اى نزدیک، گوناگونى زبان، نژاد و زادگاه این تازه ایمان آوردگان دامنه اختلافات را فزونى مى‌بخشید و اساس توحید و حکومت الهى را تهدید مى‌کرد.

‌‌‌ پیامبرخاتم (صلى الله علیه وآله) براى زدودن تعصب‌ها، اختلاف‌ها و نهادینه ساختن وحدت، دو قبیله اوس و خزرج را ‌انصار‌ لقب داد و هر دو گروه را زیر پوشش این لقب، یاور یکدیگر ساخت. افزون بر این، مکیان و اقوام عرب را ‌مهاجر‌ لقب داد و وحدت آن‌ها را زیر پوشش هجرت تأمین کرد. بدین ترتیب مهاجران که همه چیزشان را در مکه به یغماى شرک گذاشته بودند تا ایمانشان را به سلامت برند تحت سرپرستى انصار و شریک مزرعه، خانه و آسایش آنان شدند. اخوت اسلامى وحدت همگانى به ارمغان آورد و جامعه مسلمانان را سامان بخشید.

‌‌‌ از طرفى مشکلات خارجى جامعه نوپاى اسلامى نیز بسیار بود. قریش، با ثروت بسیار و

۱٫ سوره حجرات، آیه ۱۰ و سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳٫

۲٫ السیرة النبویة ، ج ۲، ص ۱۴۶٫


۹۹

موقعیت اجتماعى ویژه‌اش در میان اعراب، اندیشه نابودى اسلام را در سر مى‌پروراند; بت‌پرستان بادیه‌نشین، خطرى بزرگ به‌شمار مى‌آمدند; یهودیان براى ریشه کن ساختن اسلام نقشه مى‌کشیدند; مسیحیان به تکاپو افتاده بودند و خبر بعثت پیامبر (صلى الله علیه وآله) به کشورهاى همسایه رسیده بود که واکنش تند آنان نسبت به این مسأله طبیعى مى‌نمود.

‌‌‌ در این موقعیت، اصول ارزشى اسلام، که ضامن آسایش داخلى و امنیت همه جانبه خارجى است، کاربردى‌تر شد تا آرامشى مطمئن و پایدار در زندگى فردى و اجتماعى مسلمانان پدید آورد. بدین ترتیب، به فرمان خدا، منشور مقدسى که بخشى از قانون‌اساسى حکومت و تأمین کننده مصالح ملى امت اسلام شمرده مى‌شد از سوى پیامبر (صلى الله علیه وآله) اعلام گردید و مورد تصویب همگان قرار گرفت. این منشور که هر بخش آن داراى ابعاد گوناگون است از سه بخش اصلى تشکیل شده است:

‌‌‌ ۱٫ روابط مسلمانان اوس و خزرج در همان مقطع زمانى خاص;

‌‌‌ ۲٫ قرارداد عدم تعرض بین مسلمانان و یهود;

‌‌‌ ۳٫ بخش عمومى و جهانى که حافظ وحدت مسلمانان در همه زمان‌ها است.

‌‌‌ این منشور، که در ۱۵ قرن قبل منتشر شد، امروزه نیز براى از میان بردن مشکلات اجتماعى، حقوقى، اقتصادى، سیاسى و فرهنگى مسلمانان سودمند مى‌نماید. بندهایى از این قانون نامه عمومى چنین است:

‌‌‌ ۱٫ مسلمانان ملتى واحدند.

‌‌‌ ۲٫ مسلمانان باید عدالت‌پیشه باشند و در برابر ستمگران متحد گردند، هرچند ستمگر، فرزند خودشان باشد.

‌‌‌ ۳٫ مسلمانان باید یار و غمخوار هم و یارى‌کننده بینوایان باشند.

‌‌‌ ۴٫ خون‌هاى همه مسلمانان یک رنگ است و در این جهت هیچ امتیازى میان آنان نیست.

‌‌‌ ۵‌. هر مسلمانى که به کسى پناه دهد، پناه او نزد همه مسلمان‌ها محترم است.

‌‌‌ ۶‌. اگر مسلمانى مسلمان دیگرى را بکشد، باید قصاص شود; مگر آن‌که مقتول از قصاص چشم بپوشد.

‌‌‌ ۷٫ همه مسلمانان باید در پیمان صلح شرکت کنند و هیچ مسلمانى حق ندارد بدون حضور دیگران پیمان صلح منعقد سازد.


۱۰۰

‌‌‌ ۸‌. اگر فردى از یهود اسلام آورد، از کمک و یارى مسلمانان برخوردار خواهد شد و با مسلمان‌هاى دیگر تفاوتى ندارد.

‌‌‌ ۹٫ اگر مسلمانى پیمان بست، حق ندارد پیمان شکن باشد.

‌‌‌ ۱۰٫ تنها مرجع اختلافات قضایى، حقوقى و جنایى محمد (صلى الله علیه وآله) است.

‌‌‌ ۱۱٫ امضا کنندگان این پیمان دفاع مشترک از یثرب را به عهده دارند. (۱)

‌‌‌ ایجاد وحدت سیاسى ـ فرهنگى و پیوندهاى اجتماعى میان مسلمانان اعم از مهاجر و انصار; ایجاد زمینه‌ها و تحکیم مقدمات تشکیل و تثبیت حکومت دینى بر محوریت وحى و پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) ; امنیت عمومى و آسایش روحى و روانى براى کلیه ساکنان مدینه; ترسیم خط سیر حرکت‌هاى سیاسى و اجتماعى مسلمانان و تبیین مواضع اصولى و مترقّى اسلام در برخورد با ستمگران، هم‌پیمانان و… برخى از اهداف و پیامدهاى این منشور تلقى شده است.

یهودیان

چنان‌که در بحث ادیان و مذاهب جزیرة العرب اشاره شد، در سرزمین حجاز قبیله‌هایى از قوم یهود زندگى مى‌کردند که خود را فرزند اسحاق و اسرائیل و برتر از اعراب مى‌دانستند. سه قبیله بنى‌قریظه، بنى‌نضیر و بنى‌قینقاع و… در قلعه‌هایى که در کنار مدینه ساخته بودند، روزگار مى‌گذراندند. محققان یکى از علل مهم مهاجرت این قوم به سرزمین حجاز را مسأله انتظار منجى موعود و پیامبرى که عهدین (۲) به نام و ویژگى‌هایش اشاره کرده است، مى‌دانند. خداوند متعال در قرآن مى‌فرماید: یهودیان و مسیحیان پیامبر اسلام را مى‌شناختند. (۳)

‌‌‌ از آن‌جا که روح حاکم بر کیش یهود، نژاد و قومیت است بدین‌سبب به مخالفت جدّى با پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) پرداختند. (۴)

‌‌‌ مخیریق، که در جنگ احد در رکاب پیامبر (صلى الله علیه وآله) به شهادت رسید، یکى از بزرگان و ثروت‌مندان حقیقت طلب یهود است که در اولین ملاقات با پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) به وى ایمان آورد

۱٫ السیرة‌النبویة ، ج۲، صص ۱۴۶ ـ ۱۴۳; بحارالانوار ، ج ۱۹، صص ۱۱۱ ـ ۱۱۰ و فروغ ابدیت ، ج ۱، صص ۳۸۵ ـ ۳۷۷٫

۲٫ عهدین کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان است، عهد قدیم در برگیرنده اسفار خمسه تورات و سایر کتب یهودیان و عهد جدید در برگیرنده انجیل‌هاى چهارگانه و سایر کتب مسیحیان است.

۳٫ یعرفونه کما یعرفون ابنائهم . (سوره بقره، آیات ۸۲‌، ۸۹ و ۹۶)

۴٫ ر.ک: التفسیرالکاشف ، محمد جواد مغنیّه، ج۱، ذیل آیات ۸۲‌، ۸۹‌، ۹۶ سوره بقره.


۱۰۱

و افراد قبیله‌اش را به ایمان تشویق کرد (۱) و هنگام عزیمت به احد، وصیت کرد که چنانچه کشته شدم همه اموالم از آن رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) باشد.

‌‌‌ اما بیش‌تر یهودیان، با آن‌که پیامبر (صلى الله علیه وآله) را مى‌شناختند، به دلایل مختلف با او به مخالفت برخاستند; حى‌بن‌اخطب، رهبر قبیله بنى‌نضیر یکى از این افراد بود ولى پیامبررحمت (صلى الله علیه وآله) با آنان پیمان عدم تعرض و هم‌زیستى مسالمت‌آمیز امضا کرد. بخشى از بندهاى قرارداد چنین است:

‌‌‌ ۱٫ مسلمانان و یهودیان همچون امتى واحد در مدینه خواهند بود .

‌‌‌ ۲٫ هر گروه در انجام مراسم دینى خود آزاد است.

‌‌‌ ۳٫ چنان که جنگى رخ دهد، اگر تجاوزى نباشد، به یکدیگر کمک خواهند کرد.

‌‌‌ ۴٫ هرگاه مدینه مورد یورش دشمن قرار گیرد، هر دو گروه در دفاع شرکت مى‌کنند.

‌‌‌ ۵‌. صلح با دشمن با مشورت هر دو طرف انجام خواهد شد.

‌‌‌ ۶‌. امضاکنندگان این پیمان با خیرخواهى و نیک رفتارى در کنار هم به‌سر خواهند برد. (۲)

‌‌‌ متأسفانه یهودیان، به سبب روحیه قوم‌گرایى و نژادپرستى، نتوانستند در برابر گسترش اسلام آرام بمانند و به بهانه‌هاى مختلف پیمان عدم تعرض و توطئه را نقض کردند. (۳) آن‌ها به‌طور رسمى سراغ قبایل مکه رفتند و قریش را علیه اسلام و مسلمانان تحریک کردند. جنگ احزاب نتیجه جنایت و توطئه یهودیان بنى‌نضیر است. بنى‌قریظه در جنگ خندق به نفع قریش وارد نبرد شد و پیمان شکنى کرد و بنى‌قینقاع نیز، با تجاوز به حقوق یک زن مسلمان، آتش درگیرى با مسلمانان را شعلهور ساخت. بدین ترتیب، پیمان همزیستى مسالمت‌آمیز به‌طور کامل نقض شد. مسأله تغییر قبله، لجاجت، حسادت، غرور، قومیت‌گرایى و… بخشى از دلایل مخالفت شدید آنان با اسلام و پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) به‌شمار مى‌آید.

جریان نفاق و منافقان

در آغاز بزرگ‌ترین سوره قرآن، براى معرفى مؤمنان و خصوصیات و نشان‌هاى آنان چهار آیه و براى شناساندن کفار و ویژگى‌هاى آن‌ها دو آیه، وجود دارد; ولى بیش از ۱۳ آیه به

۱٫ السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۵۱‌.

۲٫ همان ، ج۲، ص ۱۴۴ و ۱۴۵٫

۳٫ فتوح البلدان ، بلاذرى، ص ۲۵ و تجارب الامم ، ابوعلى مسکویه رازى، ص ۱۴۹٫


۱۰۲

معرفى منافقان اختصاص یافته است. نفاق نوعى بیمارى روانى است و منافق بیمار. بیمار نه زنده سالم است و نه مرده; منافق نیز نه نورانیت مؤمن را دارد و نه گستاخى و جرأت کافر

را. (۱) قرآن ویژگى‌ها، رفتار و هدف‌هاى این گروه را مورد توجه قرار داده است. از نظر قرآن، خطر نفاق براى اسلام و مسلمانان از شرک و کفر کم‌تر نیست. اینان، جامه مسلمانى بر تن دارند ولى دشمنان داخلى و ستون پنجم جامعه‌اند; بدین سبب رویارویى با آن‌ها از مبارزه با مشرکان و کفار دشوارتر است.

‌‌‌ دروغگویى، تظاهر به اصلاح‌طلبى، فقدان شعور واقعى، نداشتن اندیشه و فهم درست، سرگردانى و حیرت، شایعه پراکنى، اضطراب درونى، تعصب بى‌جا، دورویى و لجاجت بخشى از ویژگى‌هاى رفتارى و شخصیتى اینان است. (۲)

یکى از مؤثرترین سیاست‌هایى که تاکنون عمیق‌ترین زخم‌ها و کارى‌ترین ضربه‌ها را به اسلام و مسلمانان وارد کرده است، سیاست به‌کارگیرى دین علیه دین است. در ریشه‌یابى این سیاست باید به تاریخ صدر اسلام مراجعه کرد.

در این مقطع، مسجد ضرار جلوه این سیاست است. این مسجد به بهانه انجام‌دادن فریضه و با هدف گفتوگو درباره مسائل سرّى و شیوه اجراى نقشه‌هاى حزبى براى ایجاد تفرقه در میان مسلمانان ساخته شد. این توطئه منافقان سرانجام به‌دلیل روشن‌بینى پیامبر ناکام ماند و به فرمان رسول‌خدا با خاک یکسان شد. (۳)

‌‌‌ وقتى مسلمانان خود را براى جنگ تبوک آماده مى‌کردند، به پیامبر (صلى الله علیه وآله) گزارش شد گروهى از منافقان در منزل سویلم یهودى گردآمده‌اند و راه‌هاى جلوگیرى از شرکت مسلمانان در جهاد را بررسى مى‌کنند. پیامبر (صلى الله علیه وآله) براى ارعاب توطئه‌گران گروهى را مأمور ساخت تا هنگام انعقاد جلسه توطئه‌گران را غافلگیر کنند. (۴) وقتى سپاه آماده شد و به‌سوى تبوک حرکت کرد، منافقان

۱٫ منافق از نافقاء به معناى سوراخ مخفى گرفته شده است; شخص منافق مانند موش صحرایى است که براى لانه‌اش دو راه فرار قرار مى‌دهد یکى از آن دو را باز مى‌گذارد و از آن رفت و آمد مى‌کند و دیگرى را بسته نگه مى‌دارد. هرگاه احساس خطر کند راه بسته را باز کرده و مى‌گریزد. (ر.ک: لسان‌العرب ، ج ۱۴، ص‌۲۴۳)

۲٫ سوره بقره، آیات ۲۰ ـ ۸‌; سوره توبه، آیه ۸۷‌; سوره اعراف، آیات ۱۷۹ و ۱۹۸; سوره اسراء، آیه ۹۷ و سوره منافقین، آیات ۱۱ ـ ۱٫

۳٫ السیرة‌النبویة ، ج۲، ص ۵۳۰ و بحارالانوار ، ج۲۰، ص ۲۵۳٫

۴٫ السیرة النبویة ، ج ۲، ۵۱۷‌.


۱۰۳

خود را در شمار لشکر اسلام قرار دادند و در رکاب آن حضرت از مدینه بیرون رفتند; ولى هنوز نیمى از راه را نپیموده بودند که به رهبرى ‌ابن ابى‌ بازگشتند. بازگشت این گروه، که شمارشان را حتى یک سوم لشکر اسلام نگاشته‌اند، ضربه روحى بزرگى به سربازان اسلام وارد ساخت.

‌‌‌ توطئه دیگر این گروه اتحاد با اعراب بیابانى براى تصرف مدینه، بعد از خروج مجاهدان به سمت تبوک بود. پیامبر (صلى الله علیه وآله) که از توطئه شوم حزب نفاق آگاهى یافته بود، قبل از حرکت على (علیه السلام) را جانشین خود در مدینه ساخت. وقتى بدخواهان دریافتند مدینه خالى نیست، از تصرف شهر منصرف شدند; ولى شایعه ناجوانمردانه دیگرى رواج دادند. (۱) پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، در دفع این شایعه، خطاب به على (علیه السلام) فرمود: آیا خشنود نمى‌شوید که مثل تو نسبت به من، مَثَل هارون نسبت به موسى باشد. جز این‌که بعد از من پیامبرى نیست، همان‌طورى که او وصى و جانشین بلافصل موسى بود تو نیز جانشین پس از من هستى. (۲)

‌‌‌ کارشکنى و توطئه آنان در جنگ خندق، نقشه آنان براى کشتن پیامبر (صلى الله علیه وآله) بهوسیله گروه ۱۲ نفرى، هم‌پیمان شدن با یهود بنى‌نضیر، مسخره کردن مسلمانان، اسائه ادب به پیامبر (صلى الله علیه وآله) و… بخشى از دشمنى‌هاى این گروه شمرده مى‌شود. (۳)

با توجه به خصوصیات شناخته شده و انواع دشمنى و حضور فعال منافقان در زمان رسول‌اللّه (صلى الله علیه وآله) یکى از مسائل کلیدى تبیین تجربیات تاریخ اسلام این است که این گروه بعد از انقطاع وحى چگونه به حیات خود ادامه داد و کدام جریان سیاسى و اجتماعى، بعد از رحلت پیامبر (صلى الله علیه وآله) عهده‌دار استمرار یا دفاع از مواضع آنان گردید؟ آیا این جریان گسترده برچیده و نابود شده بود؟!

شروع درگیرى‌ها و انگیزه جنگ‌ها

پیامبر اسلام، برخلاف زمامداران خود سر، هرگز براى کشورگشایى و استثمار نیروهاى

۱٫ گفتند: على بخاطر شدت گرما و دورى راه از شرکت در نبرد امتناع کرده و یا مورد بى‌مهرى پیامبر قرار گرفته است.

۲٫ اما ترضى ان‌تکون منى بمنزلة هارون من موسى الاّ انه لا نبىّ بعدى . ( السیرة النبویة ، ج ۲، ص ۵۲ و بحارالانوار ، ج۲۰، ص ۲۱۷)

۳٫ مجمع‌البیان ، ج ۱۰، صص ۲۹۵ ـ ۲۹۲; تاریخ‌الطبرى، ج ۲، ص ۲۶۱ و ۲۶۲ و بحارالانوار ، ج ۲۱، ص ۲۴۷٫


۱۰۴

انسانى و به‌دست آوردن ثروت ملل دیگر به جنگ یا بستن پیمان‌هاى نظامى اقدام نمى‌کرد. در تمام دوران پر افتخار زندگى‌اش، همواره به نجات مظلومان و مستضعفان مى‌اندیشید.

‌‌‌ در این‌جا به منظور تبیین فلسفه واقعى درگیرى‌هاى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و پرده برداشتن از غرضورزى‌ها و انگیزه‌هاى استعمارى برخى از مستشرقان، بهویژه دستگاه تبشیرى مسیحیت در واژگونه تفسیر کردن جنگ‌هاى پیامبر اسلام، نخست به توضیح انگیزه نبردهاى معروف پیامبر (صلى الله علیه وآله) مى‌پردازیم و در پایان آمارى از کشتگان تمام جنگ‌هاى زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) ارائه مى‌کنیم تا صاحبان خرد و انصاف، دور از تعصب به داورى بپردازند. (۱)

جنگ بدر

پیامبراسلام و یارانش ۱۳ سال در مکه مورد آزار و شکنجه قریش قرار گرفته، سرانجام ناگزیر به مدینه هجرت کردند. البته کفار و مشرکان مکه پس از هجرت نیز از پاى ننشستند; پیوسته مسلمانان بى‌دفاع را مى‌آزردند، دارایى ناچیزشان را مصادره مى‌کردند و آن‌ها را از هجرت باز مى‌داشتند. (۲) از سوى دیگر مکیان اندیشه محاصره شدید اقتصادى مدینه را در سر مى‌پروراندند و حتى رساندن آذوقه به مدینه را ممنوع ساختند. ابوجهل، در نامه‌اى خشونت‌آمیز، به پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) اخطار کرد در انتظار حمله قریش باشد. در این هنگام، خداوند چنین وحى کرد: آنان که مورد هجوم و تجاوز واقع شده‌اند، مى‌توانند به جنگ و دفاع بپردازند. خداوند قادر است آنان را که به جرم یکتا پرستى از شهر و دیار خود رانده شده‌اند، یارى کند. (۳)

‌‌‌ بر این اساس، پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) در سال دوم هجرت، براى حفظ اسلام و دفاع از حقوق حیاتى مسلمانان و خنثا کردن نقشه‌هاى قریش، اقدام کرد. مسلمانان سرانجام در ‌بدر‌ با لشگریان قریش روبه‌رو شدند و با آن‌که نیرویى یک سوم کفار داشتند، به پیروزى دست یافتند. (۴)

جنگ احد

قریش، براى جبران شکست بدر، در سال سوم هجرت رهسپار مدینه شد و در اُحُد با لشگر

۱٫ زندگى پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) ، موسسه در راه حق و ر.ک: پیامبرى و حکومت ، جلال‌الدین فارسى.

۲٫ بحارالانوار ، ج ۱۹، ص ۱۴۳٫

۳٫ مضمون آیات ۴۰ و ۴۱ سوره حج.

۴٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج۲، ص ۱۱۸٫


۱۰۵

اسلام روبه‌رو گردید. در این جنگ، به دلیل سرپیچى برخى از مسلمانان از فرمان رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، پیروزى مؤمنان به ناکامى تبدیل شد. (۱)

جنگ احد

قریش، براى جبران شکست بدر، در سال سوم هجرت رهسپار مدینه شد و در اُحُد با لشگر

۱٫ زندگى پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) ، موسسه در راه حق و ر.ک: پیامبرى و حکومت ، جلال‌الدین فارسى.

۲٫ بحارالانوار ، ج ۱۹، ص ۱۴۳٫

۳٫ مضمون آیات ۴۰ و ۴۱ سوره حج.

۴٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج۲، ص ۱۱۸٫


۱۰۵

اسلام روبه‌رو گردید. در این جنگ، به دلیل سرپیچى برخى از مسلمانان از فرمان رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، پیروزى مؤمنان به ناکامى تبدیل شد. (۱)

جنگ احزاب

به تحریک گروهى از یهودیان بنى‌نضیر، مشرکان مکه به یارى گروه‌هاى مختلف، لشگر انبوهى سازمان دادند و در سال پنجم هجرى به‌سوى مدینه حرکت کردند. مسلمانان براى حفظ مرکز اسلام پیرامون شهر خندقى کندند و در برابر ده هزار دشمن، صف بستند. حضرت‌على (علیه السلام) سردار مشرکان را از پاى درآورد و جنگ خندق به‌سود مسلمانان پایان پذیرفت. (۲)

جنگ بنى‌قریظه

این قبیله با نادیده گرفتن پیمان صلح در جنگ خندق به یارى قریش شتافت، در موارد بسیار به تحریک مسلمانان پرداخت و به اقدام‌هایى خطرناک دست یازید. سرانجام پیامبر (صلى الله علیه وآله) در سال پنجم هجرت براى نابود (۳) ساختن این کانون توطئه وارد نبرد شد و آن‌ها را به تسلیم واداشت.

جنگ احزاب

به تحریک گروهى از یهودیان بنى‌نضیر، مشرکان مکه به یارى گروه‌هاى مختلف، لشگر انبوهى سازمان دادند و در سال پنجم هجرى به‌سوى مدینه حرکت کردند. مسلمانان براى حفظ مرکز اسلام پیرامون شهر خندقى کندند و در برابر ده هزار دشمن، صف بستند. حضرت‌على (علیه السلام) سردار مشرکان را از پاى درآورد و جنگ خندق به‌سود مسلمانان پایان پذیرفت. (۲)

جنگ بنى‌قریظه

این قبیله با نادیده گرفتن پیمان صلح در جنگ خندق به یارى قریش شتافت، در موارد بسیار به تحریک مسلمانان پرداخت و به اقدام‌هایى خطرناک دست یازید. سرانجام پیامبر (صلى الله علیه وآله) در سال پنجم هجرت براى نابود (۳) ساختن این کانون توطئه وارد نبرد شد و آن‌ها را به تسلیم واداشت.

جنگ بنى‌المصطلق

بنى‌المصطلق گروهى از قبیله خزاعه بودند که علیه مسلمانان توطئه مى‌کردند. پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) از نقشه آن‌ها آگاهى یافت و در سال ششم هجرت با لشگرى به‌سوى آنان حرکت کرد و در پیکارى سخت بر این گروه چیره شد. (۴)

جنگ خیبر

یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و امنیت مسلمانان از سوى آنان به‌شدت تهدید مى‌شد در سال هفتم هجرى، مسلمانان به‌سوى خیبر، که ستاد

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۱۸۷٫

۲٫ همان ، ص ۲۳۳ و السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۱۶۵٫

۳٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۴۵٫

۴٫ همان ، ص ۲۶۰; الکامل فى‌التاریخ ، ج۲، ص ۱۹۲ و السیرة‌النبویة ، ج۳، ص ۲۳۵٫


۱۰۶

مرکزى دشمن بود، حرکت کردند و پس از محاصره و جنگ، یهودیان را به تسلیم واداشتند. (۱)

جنگ بنى‌قریظه

این قبیله با نادیده گرفتن پیمان صلح در جنگ خندق به یارى قریش شتافت، در موارد بسیار به تحریک مسلمانان پرداخت و به اقدام‌هایى خطرناک دست یازید. سرانجام پیامبر (صلى الله علیه وآله) در سال پنجم هجرت براى نابود (۳) ساختن این کانون توطئه وارد نبرد شد و آن‌ها را به تسلیم واداشت.

جنگ بنى‌المصطلق

بنى‌المصطلق گروهى از قبیله خزاعه بودند که علیه مسلمانان توطئه مى‌کردند. پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) از نقشه آن‌ها آگاهى یافت و در سال ششم هجرت با لشگرى به‌سوى آنان حرکت کرد و در پیکارى سخت بر این گروه چیره شد. (۴)

جنگ خیبر

یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و امنیت مسلمانان از سوى آنان به‌شدت تهدید مى‌شد در سال هفتم هجرى، مسلمانان به‌سوى خیبر، که ستاد

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۱۸۷٫

۲٫ همان ، ص ۲۳۳ و السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۱۶۵٫

۳٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۴۵٫

۴٫ همان ، ص ۲۶۰; الکامل فى‌التاریخ ، ج۲، ص ۱۹۲ و السیرة‌النبویة ، ج۳، ص ۲۳۵٫


۱۰۶

مرکزى دشمن بود، حرکت کردند و پس از محاصره و جنگ، یهودیان را به تسلیم واداشتند. (۱)

جنگ بنى‌المصطلق

بنى‌المصطلق گروهى از قبیله خزاعه بودند که علیه مسلمانان توطئه مى‌کردند. پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) از نقشه آن‌ها آگاهى یافت و در سال ششم هجرت با لشگرى به‌سوى آنان حرکت کرد و در پیکارى سخت بر این گروه چیره شد. (۴)

جنگ خیبر

یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و امنیت مسلمانان از سوى آنان به‌شدت تهدید مى‌شد در سال هفتم هجرى، مسلمانان به‌سوى خیبر، که ستاد

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۱۸۷٫

۲٫ همان ، ص ۲۳۳ و السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۱۶۵٫

۳٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۴۵٫

۴٫ همان ، ص ۲۶۰; الکامل فى‌التاریخ ، ج۲، ص ۱۹۲ و السیرة‌النبویة ، ج۳، ص ۲۳۵٫


۱۰۶

مرکزى دشمن بود، حرکت کردند و پس از محاصره و جنگ، یهودیان را به تسلیم واداشتند. (۱)

جنگ موته

با کشته‌شدن حارث‌بن‌عمیر، نامه‌رسان پیامبر (صلى الله علیه وآله) دشمنى شدید رومیان، آشکار شد. لشگر اسلام در سال هشتم هجرت در موته با سپاه روم، که از ۱۰۰ هزار جنگجو تشکیل شده بود، برخورد کرد و با ازدست‌دادن سردارانى چون ‌جعفربن‌ابى‌طالب‌، ‌زیدبن‌حارثه‌ و ‌عبدالله‌بن‌رواحه‌، توان مقاومت از کف داد و به مدینه بازگشت. (۲)

جنگ خیبر

یهودیان ساکن قلعه خیبر روابط نظامى و اقتصادى با مشرکان داشتند و امنیت مسلمانان از سوى آنان به‌شدت تهدید مى‌شد در سال هفتم هجرى، مسلمانان به‌سوى خیبر، که ستاد

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۱۸۷٫

۲٫ همان ، ص ۲۳۳ و السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۱۶۵٫

۳٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۴۵٫

۴٫ همان ، ص ۲۶۰; الکامل فى‌التاریخ ، ج۲، ص ۱۹۲ و السیرة‌النبویة ، ج۳، ص ۲۳۵٫


۱۰۶

مرکزى دشمن بود، حرکت کردند و پس از محاصره و جنگ، یهودیان را به تسلیم واداشتند. (۱)

جنگ موته

با کشته‌شدن حارث‌بن‌عمیر، نامه‌رسان پیامبر (صلى الله علیه وآله) دشمنى شدید رومیان، آشکار شد. لشگر اسلام در سال هشتم هجرت در موته با سپاه روم، که از ۱۰۰ هزار جنگجو تشکیل شده بود، برخورد کرد و با ازدست‌دادن سردارانى چون ‌جعفربن‌ابى‌طالب‌، ‌زیدبن‌حارثه‌ و ‌عبدالله‌بن‌رواحه‌، توان مقاومت از کف داد و به مدینه بازگشت. (۲)

جنگ موته

با کشته‌شدن حارث‌بن‌عمیر، نامه‌رسان پیامبر (صلى الله علیه وآله) دشمنى شدید رومیان، آشکار شد. لشگر اسلام در سال هشتم هجرت در موته با سپاه روم، که از ۱۰۰ هزار جنگجو تشکیل شده بود، برخورد کرد و با ازدست‌دادن سردارانى چون ‌جعفربن‌ابى‌طالب‌، ‌زیدبن‌حارثه‌ و ‌عبدالله‌بن‌رواحه‌، توان مقاومت از کف داد و به مدینه بازگشت. (۲)

فتح مکه

مکیان در جریان صلح حدیبیه با پیامبر (صلى الله علیه وآله) پیمان بسته بودند که به مسلمانان و هم‌پیمانان آن‌ها تجاوز نکنند، ولى پیمان خود را شکسته و با قبیله ‌بنى بکر‌ همکارى کردند تا قبیله ‌خزاعه‌ را، که از هم پیمانان مسلمانان بود، نابود سازند. از طرفى، تعداد علاقه‌مندان به مکتب تعالى‌بخش اسلام در مکه رو به فزونى نهاد و خود را براى استقبال از پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) آماده مى‌نمود. (۳) این امور سبب شد تا رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) رهسپار مکه شود و بدون خون‌ریزى آن سرزمین مقدس را از سلطه کافران خارج کند.

حنین و طائف

قبیله ‌هوازن‌ سپاهى ضد اسلام فراهم آورد. وقتى پیامبر (صلى الله علیه وآله) از این امر آگاهى یافت، به‌سراغ آنان رفت و در وادى حنین کافران را شکست داد. (۴) پس از این جنگ، لشگر اسلام سمت طائف رهسپار شد تا قبیله ثقیف را که همدست هوازن به‌شمار مى‌آمد، سرکوب کند، ولى پس از مدتى محاصره، از ادامه این کار چشم پوشید و به مکه بازگشت. (۵) جز این جنگ‌ها، چند جنگ کوچک دیگر نیز به وقوع پیوست که قابل ذکر نمى‌نماید.

۱٫ السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۲۸۴ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۹۸٫

۲٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۳۱۸ و الطبقات الکبرى ، ج۲، صص ۹۴ ـ ۹۲٫

۳٫ ر.ک: به صفحه ۱۱۰ و ۱۱۱ همین‌مجموعه که این‌جریان از بُعد دیگرى مورد اشاره قرار گرفته است.

۴٫ بحارالانوار ، ج ۲۱، ص ۱۴۹ و تاریخ الطبرى ، ج۲، ص ۳۴۴٫

۵‌. السیرة النبویة ، ج۲، ص ۸۰ و ۱۱۷٫


۱۰۷

‌‌‌ جدول زیر آمار کشتگان جنگ‌هاى زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) را براساس منابع تاریخى نشان مى‌دهد.

وقوع

زمان

جنگ

تعداد کشته‌شدگان بر اساس منابع تاریخى

نام جنگ

تاریخ طبرى

بحارالانوار

طبقات

تاریخ یعقوبى

سیره ابن‌هشام

دوم

بدر

۸۴

۸۴

۸۴

۸۶

۸۴

سوم

احد

۷۰

۱۰۹

۱۰۹

۹۰

۹۲

پنجم

خندق

۹

۹

۱۱

۱۴

۹

پنجم

بنى‌قریظه

۸۵۰

۹۰۰

۷۰۰

۷۵۰

۸۵۰

ششم

بنى‌المصطلق

ـ

۱۰

۱۰

ـ

ـ

هفتم

خیبر

۳

ـ

۹۸

ـ

۲۳

هشتم

موته

۳

ـ

۱۳

ـ

۱۳

هشتم

فتح مکه

۲۱

ـ

۳۳

ـ

۲۰

هشتم

حنین و طائف

۸۵

۱۱۲

۸۷

ـ

۱۰۱

ـ

بقیه جنگ‌ها

۲۱۰

۳۳۳

۱۱۹

ـ

۱۲۲

مجموع جنگ‌ها

۱۳۳۵

۱۶۰۷

۱۲۸۴

۸۹۰

۱۳۱۸

میانگین

۱۲۹۸ نفر

‌‌‌ آیا عدد ۱۲۹۸ که میانگین آمار پنج منبع مهم معتبر است و در موارد اختلاف با مراعات اعداد حداکثر، تنظیم شده، با آمار مقتولان جنگ‌هاى صلیبى، مسیحیان و دیگر سردمداران جهان قابل مقایسه است؟ با توجه به آنچه گذشت، آیا مى‌توان چنین گفت که حضرت‌محمد (صلى الله علیه وآله) اسلام را بهوسیله شمشیر در قلب مردم جاى داد؟

فتح مکه

مکیان در جریان صلح حدیبیه با پیامبر (صلى الله علیه وآله) پیمان بسته بودند که به مسلمانان و هم‌پیمانان آن‌ها تجاوز نکنند، ولى پیمان خود را شکسته و با قبیله ‌بنى بکر‌ همکارى کردند تا قبیله ‌خزاعه‌ را، که از هم پیمانان مسلمانان بود، نابود سازند. از طرفى، تعداد علاقه‌مندان به مکتب تعالى‌بخش اسلام در مکه رو به فزونى نهاد و خود را براى استقبال از پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) آماده مى‌نمود. (۳) این امور سبب شد تا رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) رهسپار مکه شود و بدون خون‌ریزى آن سرزمین مقدس را از سلطه کافران خارج کند.

حنین و طائف

قبیله ‌هوازن‌ سپاهى ضد اسلام فراهم آورد. وقتى پیامبر (صلى الله علیه وآله) از این امر آگاهى یافت، به‌سراغ آنان رفت و در وادى حنین کافران را شکست داد. (۴) پس از این جنگ، لشگر اسلام سمت طائف رهسپار شد تا قبیله ثقیف را که همدست هوازن به‌شمار مى‌آمد، سرکوب کند، ولى پس از مدتى محاصره، از ادامه این کار چشم پوشید و به مکه بازگشت. (۵) جز این جنگ‌ها، چند جنگ کوچک دیگر نیز به وقوع پیوست که قابل ذکر نمى‌نماید.

۱٫ السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۲۸۴ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۹۸٫

۲٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۳۱۸ و الطبقات الکبرى ، ج۲، صص ۹۴ ـ ۹۲٫

۳٫ ر.ک: به صفحه ۱۱۰ و ۱۱۱ همین‌مجموعه که این‌جریان از بُعد دیگرى مورد اشاره قرار گرفته است.

۴٫ بحارالانوار ، ج ۲۱، ص ۱۴۹ و تاریخ الطبرى ، ج۲، ص ۳۴۴٫

۵‌. السیرة النبویة ، ج۲، ص ۸۰ و ۱۱۷٫


۱۰۷

‌‌‌ جدول زیر آمار کشتگان جنگ‌هاى زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) را براساس منابع تاریخى نشان مى‌دهد.

وقوع

زمان

جنگ

تعداد کشته‌شدگان بر اساس منابع تاریخى

نام جنگ

تاریخ طبرى

بحارالانوار

طبقات

تاریخ یعقوبى

سیره ابن‌هشام

دوم

بدر

۸۴

۸۴

۸۴

۸۶

۸۴

سوم

احد

۷۰

۱۰۹

۱۰۹

۹۰

۹۲

پنجم

خندق

۹

۹

۱۱

۱۴

۹

پنجم

بنى‌قریظه

۸۵۰

۹۰۰

۷۰۰

۷۵۰

۸۵۰

ششم

بنى‌المصطلق

ـ

۱۰

۱۰

ـ

ـ

هفتم

خیبر

۳

ـ

۹۸

ـ

۲۳

هشتم

موته

۳

ـ

۱۳

ـ

۱۳

هشتم

فتح مکه

۲۱

ـ

۳۳

ـ

۲۰

هشتم

حنین و طائف

۸۵

۱۱۲

۸۷

ـ

۱۰۱

ـ

بقیه جنگ‌ها

۲۱۰

۳۳۳

۱۱۹

ـ

۱۲۲

مجموع جنگ‌ها

۱۳۳۵

۱۶۰۷

۱۲۸۴

۸۹۰

۱۳۱۸

میانگین

۱۲۹۸ نفر

‌‌‌ آیا عدد ۱۲۹۸ که میانگین آمار پنج منبع مهم معتبر است و در موارد اختلاف با مراعات اعداد حداکثر، تنظیم شده، با آمار مقتولان جنگ‌هاى صلیبى، مسیحیان و دیگر سردمداران جهان قابل مقایسه است؟ با توجه به آنچه گذشت، آیا مى‌توان چنین گفت که حضرت‌محمد (صلى الله علیه وآله) اسلام را بهوسیله شمشیر در قلب مردم جاى داد؟

حنین و طائف

قبیله ‌هوازن‌ سپاهى ضد اسلام فراهم آورد. وقتى پیامبر (صلى الله علیه وآله) از این امر آگاهى یافت، به‌سراغ آنان رفت و در وادى حنین کافران را شکست داد. (۴) پس از این جنگ، لشگر اسلام سمت طائف رهسپار شد تا قبیله ثقیف را که همدست هوازن به‌شمار مى‌آمد، سرکوب کند، ولى پس از مدتى محاصره، از ادامه این کار چشم پوشید و به مکه بازگشت. (۵) جز این جنگ‌ها، چند جنگ کوچک دیگر نیز به وقوع پیوست که قابل ذکر نمى‌نماید.

۱٫ السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۲۸۴ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۹۸٫

۲٫ تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۳۱۸ و الطبقات الکبرى ، ج۲، صص ۹۴ ـ ۹۲٫

۳٫ ر.ک: به صفحه ۱۱۰ و ۱۱۱ همین‌مجموعه که این‌جریان از بُعد دیگرى مورد اشاره قرار گرفته است.

۴٫ بحارالانوار ، ج ۲۱، ص ۱۴۹ و تاریخ الطبرى ، ج۲، ص ۳۴۴٫

۵‌. السیرة النبویة ، ج۲، ص ۸۰ و ۱۱۷٫


۱۰۷

‌‌‌ جدول زیر آمار کشتگان جنگ‌هاى زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) را براساس منابع تاریخى نشان مى‌دهد.

وقوع

زمان

جنگ

تعداد کشته‌شدگان بر اساس منابع تاریخى

نام جنگ

تاریخ طبرى

بحارالانوار

طبقات

تاریخ یعقوبى

سیره ابن‌هشام

دوم

بدر

۸۴

۸۴

۸۴

۸۶

۸۴

سوم

احد

۷۰

۱۰۹

۱۰۹

۹۰

۹۲

پنجم

خندق

۹

۹

۱۱

۱۴

۹

پنجم

بنى‌قریظه

۸۵۰

۹۰۰

۷۰۰

۷۵۰

۸۵۰

ششم

بنى‌المصطلق

ـ

۱۰

۱۰

ـ

ـ

هفتم

خیبر

۳

ـ

۹۸

ـ

۲۳

هشتم

موته

۳

ـ

۱۳

ـ

۱۳

هشتم

فتح مکه

۲۱

ـ

۳۳

ـ

۲۰

هشتم

حنین و طائف

۸۵

۱۱۲

۸۷

ـ

۱۰۱

ـ

بقیه جنگ‌ها

۲۱۰

۳۳۳

۱۱۹

ـ

۱۲۲

مجموع جنگ‌ها

۱۳۳۵

۱۶۰۷

۱۲۸۴

۸۹۰

۱۳۱۸

میانگین

۱۲۹۸ نفر

‌‌‌ آیا عدد ۱۲۹۸ که میانگین آمار پنج منبع مهم معتبر است و در موارد اختلاف با مراعات اعداد حداکثر، تنظیم شده، با آمار مقتولان جنگ‌هاى صلیبى، مسیحیان و دیگر سردمداران جهان قابل مقایسه است؟ با توجه به آنچه گذشت، آیا مى‌توان چنین گفت که حضرت‌محمد (صلى الله علیه وآله) اسلام را بهوسیله شمشیر در قلب مردم جاى داد؟

اعلام جهانى رسالت

در سال ششم هجرت، اسلام بیش‌تر بخش جزیرة العرب را زیر لواى توحید و تعالیم اجتماعى و اخلاقى خود قرار داد و موقعیت لازم فراهم آمد تا این فرهنگ ناب، که در میان عقب مانده‌ترین ملت‌ها، عالى‌ترین آثار را پدید آورد، به سایر ملل جهان نیز عرضه شود: و ما


۱۰۸

تو را جز براى این‌که عموم انسانها را بشارت و بترسانى نفرستادیم… (۱) (اى رسول ما) به همه انسانها بگو، که من فرستاده خداوند به سوى همه شما هستم. (۲)

‌‌‌ از میان ۱۸۵ نامه و میثاق‌نامه که براى دعوت به اسلام یا پیمان، نوشته شده، ۶۸ نامه براى پادشاهان، بزرگان قبایل و راهبان است. دو نمونه از نامه‌ها چنین است. (۳)

۱٫ نامه به خسرو پرویز

بسم الله الرحمن الرحیم

‌‌‌ از محمد فرستاده خدا به کسراى بزرگ ایران. درود بر آن که حقیقت جوید و به خدا و پیامبرخدا ایمان آورد… من به فرمان خداوند تو را به سوى او مى‌خوانم. او مرا براى هدایت همه مردم فرستاده است تا همه را از خشم او بترسانم و حجت را بر کافران تمام کنم. اسلام بیاور تا در امان باشى و اگر از ایمان و اسلام سر برتافتى، گناه ملت مجوس بر گردن تو است.

‌‌‌ ‌عبدالله‌بن‌حذافه‌سهمى قرشى‌ در سال هفتم هجرت این نامه را به خسروپرویز داد.

‌‌‌ خسروپرویز، ضمن توهین و بى‌احترامى به نامه پیامبر (صلى الله علیه وآله) به فرماندار یمن، که از دست نشاندگان حکومت ساسانى بود، نوشت: به من گزارش رسیده مردى از قریش در مکه مدعى نبوت است. دو نفر از افسران ارشد خود را به سوى او اعزام کن تا از احوال وى پرسوجو کرده، او را دستگیر کنند و براى من بفرستند. (۴)

۱٫ نامه به خسرو پرویز

بسم الله الرحمن الرحیم

‌‌‌ از محمد فرستاده خدا به کسراى بزرگ ایران. درود بر آن که حقیقت جوید و به خدا و پیامبرخدا ایمان آورد… من به فرمان خداوند تو را به سوى او مى‌خوانم. او مرا براى هدایت همه مردم فرستاده است تا همه را از خشم او بترسانم و حجت را بر کافران تمام کنم. اسلام بیاور تا در امان باشى و اگر از ایمان و اسلام سر برتافتى، گناه ملت مجوس بر گردن تو است.

‌‌‌ ‌عبدالله‌بن‌حذافه‌سهمى قرشى‌ در سال هفتم هجرت این نامه را به خسروپرویز داد.

‌‌‌ خسروپرویز، ضمن توهین و بى‌احترامى به نامه پیامبر (صلى الله علیه وآله) به فرماندار یمن، که از دست نشاندگان حکومت ساسانى بود، نوشت: به من گزارش رسیده مردى از قریش در مکه مدعى نبوت است. دو نفر از افسران ارشد خود را به سوى او اعزام کن تا از احوال وى پرسوجو کرده، او را دستگیر کنند و براى من بفرستند. (۴)

۲٫ نامه به قیصر روم

بسم الله الرحمن الرحیم

‌‌‌ از محمد فرزند عبدالله به ‌هرقل‌ بزرگ روم. درود بر پیروان هدایت، من تو را به آیین اسلام دعوت مى‌کنم… . اى اهل کتاب، ما شما را به یک اصل مشترک دعوت مى‌کنیم، غیر خدا را نپرستیم. کسى را انباز او قرار ندهیم و…‌. (۵)

‌‌‌ ‌دحیه کلبى‌ مأمور شد تا نامه رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) را به قیصر برساند. کارپردازان دربار گفتند:

۱٫ و ما ارسلناک الاّ کافة للناس بشیراً و نذیراً . (سوره سباء، آیه ۲۸)

۲٫ قل یا ایها الناس انى رسول‌الله الیکم جمیعاً. (سوره اعراف، آیه ۱۰۷)

۳٫ ر.ک: مکاتیب‌الرسول ، على‌بن‌حسینعلى‌الاحمدى و الطبقات‌الکبرى ، ج ۱، صص ۲۹۰ ـ ۲۵۸٫

۴٫ الکامل فى التاریخ، ج۲، ص ۹۷ و مکاتیب الرسول ، صص ۹۶ ـ ۹۰٫

۵٫ الکامل فى التاریخ ، ج ۲، ص ۹۵ و مکاتیب الرسول ، صص ۱۳۲ ـ ۱۲۱٫


۱۰۹

باید در برابر قیصر سجده کنى و گرنه به تو اعتنا نخواهد کرد. سفیر پیامبر (صلى الله علیه وآله) گفت: من از طرف صاحب رسالت مأمورم به قیصر ابلاغ کنم که جز خداى یگانه کسى مورد پرستش واقع نگردد، با این مأموریت چگونه مى‌توانم در برابر غیرخدا سجده کنم؟!

‌‌‌ وقتى زمامدار خردمند روم نامه را خواند، احتمال داد نویسنده نامه همان موعود انجیل و تورات باشد; بدین سبب در پى تحقیق برآمد. سپس دحیه را خواست، او را بسیار احترام کرد و پاسخ نامه پیامبر (صلى الله علیه وآله) را با هدیه‌اى به مدینه ارسال کرد.

‌‌‌ با توجه به برخى از آیات که در آغاز بحث ذکر شد و نیز نامه‌هاى فوق، که بخش بسیار کوچکى از نامه‌هاى پیامبر (صلى الله علیه وآله) است، آیا این نظر که محمد از هنگام بعثت تا زمان وفات، تنها عرب‌ها را به اسلام دعوت کرد و عمومیت رسالت محمد (صلى الله علیه وآله) بعدها به وجود آمده، صددرصد مغرضانه نیست؟

پیام‌هاى

دعوت (۱)

به امپراطورى روم

هرقل

پیک: دحیه کلبى

محتواى نامه:

ـ دعوت به هدایت و اسلام

ـ دعوت به توحیدوپرهیز ازشرک

ـ امنیتوآسایش‌درسایه‌اسلام‌آوردن

ـ به عهده نگرفتن وبال و گناه دیگران

ـ دعوت به مشترکات ادیان

به امپراطورى ایران

خسروپرویز

پیک: عبدالله خزاعه عمهمى

محتواى نامه:

ـ دعوت به پرستش خداى یگانه

ـ ایمان به رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله)

ـ تضمین امنیت در تحت لواى اسلام

ـ پرهیز از عهده گرفتن گناه

دیگران

ـ جهانى بودن دعوت اسلام

به پادشاه حبشه

نجاشى

پیک: عمرو بن امیه ضمرى

محتواى نامه:

ـ دعوت به اطاعت از خداى یکتا

ـ‌دعوت‌به‌پیروى‌ازرسول‌خدا (صلى الله علیه وآله)

ـ پرهیز از هواى نفس و تکبر

ـ شهادت به پیامبرى حضرت عیسى‌مسیح (علیه السلام)

ـ گواهى‌به‌طهارتوپاکى‌آن‌حضرت

۱٫ مکاتیب الرسول ، صص ۹۶ ـ ۹۰، ۱۱۴ ـ ۱۰۵ و ۱۳۲ ـ ۱۲۱٫


۱۱۰
۲٫ نامه به قیصر روم

بسم الله الرحمن الرحیم

‌‌‌ از محمد فرزند عبدالله به ‌هرقل‌ بزرگ روم. درود بر پیروان هدایت، من تو را به آیین اسلام دعوت مى‌کنم… . اى اهل کتاب، ما شما را به یک اصل مشترک دعوت مى‌کنیم، غیر خدا را نپرستیم. کسى را انباز او قرار ندهیم و…‌. (۵)

‌‌‌ ‌دحیه کلبى‌ مأمور شد تا نامه رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) را به قیصر برساند. کارپردازان دربار گفتند:

۱٫ و ما ارسلناک الاّ کافة للناس بشیراً و نذیراً . (سوره سباء، آیه ۲۸)

۲٫ قل یا ایها الناس انى رسول‌الله الیکم جمیعاً. (سوره اعراف، آیه ۱۰۷)

۳٫ ر.ک: مکاتیب‌الرسول ، على‌بن‌حسینعلى‌الاحمدى و الطبقات‌الکبرى ، ج ۱، صص ۲۹۰ ـ ۲۵۸٫

۴٫ الکامل فى التاریخ، ج۲، ص ۹۷ و مکاتیب الرسول ، صص ۹۶ ـ ۹۰٫

۵٫ الکامل فى التاریخ ، ج ۲، ص ۹۵ و مکاتیب الرسول ، صص ۱۳۲ ـ ۱۲۱٫


۱۰۹

باید در برابر قیصر سجده کنى و گرنه به تو اعتنا نخواهد کرد. سفیر پیامبر (صلى الله علیه وآله) گفت: من از طرف صاحب رسالت مأمورم به قیصر ابلاغ کنم که جز خداى یگانه کسى مورد پرستش واقع نگردد، با این مأموریت چگونه مى‌توانم در برابر غیرخدا سجده کنم؟!

‌‌‌ وقتى زمامدار خردمند روم نامه را خواند، احتمال داد نویسنده نامه همان موعود انجیل و تورات باشد; بدین سبب در پى تحقیق برآمد. سپس دحیه را خواست، او را بسیار احترام کرد و پاسخ نامه پیامبر (صلى الله علیه وآله) را با هدیه‌اى به مدینه ارسال کرد.

‌‌‌ با توجه به برخى از آیات که در آغاز بحث ذکر شد و نیز نامه‌هاى فوق، که بخش بسیار کوچکى از نامه‌هاى پیامبر (صلى الله علیه وآله) است، آیا این نظر که محمد از هنگام بعثت تا زمان وفات، تنها عرب‌ها را به اسلام دعوت کرد و عمومیت رسالت محمد (صلى الله علیه وآله) بعدها به وجود آمده، صددرصد مغرضانه نیست؟

پیام‌هاى

دعوت (۱)

به امپراطورى روم

هرقل

پیک: دحیه کلبى

محتواى نامه:

ـ دعوت به هدایت و اسلام

ـ دعوت به توحیدوپرهیز ازشرک

ـ امنیتوآسایش‌درسایه‌اسلام‌آوردن

ـ به عهده نگرفتن وبال و گناه دیگران

ـ دعوت به مشترکات ادیان

به امپراطورى ایران

خسروپرویز

پیک: عبدالله خزاعه عمهمى

محتواى نامه:

ـ دعوت به پرستش خداى یگانه

ـ ایمان به رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله)

ـ تضمین امنیت در تحت لواى اسلام

ـ پرهیز از عهده گرفتن گناه

دیگران

ـ جهانى بودن دعوت اسلام

به پادشاه حبشه

نجاشى

پیک: عمرو بن امیه ضمرى

محتواى نامه:

ـ دعوت به اطاعت از خداى یکتا

ـ‌دعوت‌به‌پیروى‌ازرسول‌خدا (صلى الله علیه وآله)

ـ پرهیز از هواى نفس و تکبر

ـ شهادت به پیامبرى حضرت عیسى‌مسیح (علیه السلام)

ـ گواهى‌به‌طهارتوپاکى‌آن‌حضرت

۱٫ مکاتیب الرسول ، صص ۹۶ ـ ۹۰، ۱۱۴ ـ ۱۰۵ و ۱۳۲ ـ ۱۲۱٫


۱۱۰
ایمان به صراط حق

‌نجران‌ تنها منطقه حجاز بود که مردم آن به عللى از بت‌پرستى دست کشیده، به آیین مسیح (علیه السلام) گرویده بودند. رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، به موازات مکاتبه به سران دول جهان و مراکز مذهبى، نامه‌اى به اسقف نجران نوشت و ساکنان آن‌جا را به آیین اسلام دعوت کرد.

‌‌‌ اسقف نجران، پس از خواندن نامه، براى تصمیم‌گیرى شورایى مرکب از شخصیت‌هاى بزرگ مذهبى تشکیل‌داد. شورا به این نتیجه رسید که گروهى، به‌عنوان هیأت نمایندگى نجران، به مدینه بروند تا از نزدیک نشانه‌هاى نبوت محمد (صلى الله علیه وآله) را بررسى کنند. این هیأت ۶۰ نفره، به سرپرستى سه پیشواى بزرگ مذهبى وارد مدینه شد و پس از گفتوگو، پیشنهاد ‌مباهله‌ کرد. (۱)

‌‌‌ پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) به فرمان قرآن در حالى که حضرت حسین (علیه السلام) را در آغوش و دست حسن (علیه السلام) را در دست داشت و فاطمه (علیها السلام) و على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام) پشت سرش حرکت مى‌کردند، به میدان مباهله گام نهاد. هیأت نمایندگى نجران از این‌که پیامبر (صلى الله علیه وآله) فرزندان معصوم و یگانه دختر و یادگار خود را به صحنه مباهله آورده، شگفت زده شدند و عقب‌نشینى کردند. اسقف نجران گفت: من چهره‌هایى مى‌بینم که هرگاه دست به دعا بلند کنند و از درگاه الهى بخواهند که بزرگ‌ترین کوه‌ها را از جاى بکند، بى‌درنگ کنده مى‌شود. ما هرگز حاضر به مباهله نیستیم. برخى از مسیحیان ایمان آوردند و گروهى، پذیرفتند که در برابر بهره‌مندى از امنیت حکومت اسلامى، مالیات ویژه‌اى بپردازند.

عفو عمومى و فتح مبین

پس از آن‌که نمایندگان پیامبر (صلى الله علیه وآله) خبر ظهور اسلام را به سراسر جهان رساندند، هنگام آن رسید که نسیم بیدارى آخرین سنگرهاى کفر و شرک را در نوردد. این امر، افزون بر رستگارى مردم مکّه، براى آینده اسلام نیز اهمیت داشت.

‌‌‌ هرچند مصالحه نامه سال ششم مورد اعتراض برخى از اطرافیان پیامبر (صلى الله علیه وآله) (۲) قرار گرفته

۱٫ براى اطّلاع بیشتر از جزئیات این واقعه تاریخى ر.ک: سیره حلبى ، ج ۳، ص ۲۳۹، تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، ص ۶۶ به بعد، بحارالانوار ، ج ۲۱، ص ۳۲۸ به بعد و فروغ ابدیت ، ج ۲، صص ۸۲۱ ـ ۸۱۲‌.

۲٫ السیرة النبویة ، ج ۲، ص ۲۶۵٫


۱۱۱

بود; ولى اکثریت قاطع مؤمنان و پیروان حضرت رسول (صلى الله علیه وآله) آن را پذیرفته بودند. این پیمان فواید بسیارى داشت; زیرا بر اساس آن، ده سال جنگ بین دو طرف ممنوع شد و مبلغان مسلمان با خاطرى آسوده در داخل و خارج عربستان به نشر آیین اسلام پرداختند; رفت و آمد شهروندان مکه و مدینه آغاز شد و پرده آهنین میان مردم مکه و آیین اسلام از میان رفت; گفتوگوى مستقیم سران قریش و پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) هنگام بستن پیمان، بسیارى از عقده‌هاى روحى آنان را گشود و همه با اخلاق نیک آشنا شدند.

‌‌‌ با آن که تا سال هشتم هجرى قریش موادى از قطعنامه را نقض کرده بود; ولى در این سال، علیه هم پیمانان پیامبر (صلى الله علیه وآله) وارد جنگ شد. بدین سبب، پیامبر (صلى الله علیه وآله) در ماه رمضان با ۱۰هزارتن از یارانش به آرامى وارد مکه شد. ابن‌اسحاق مى‌نویسد: چون سعد بن عباده، رئیس تیره خزرج، به مکه در آمد، گفت:امروز روز کشتار و تلافى است. پیام‌آور رحمت (صلى الله علیه وآله) على (علیه السلام) را فرستاد و بدو گفت: پرچم را بگیر و اعلام کن: امروز روز رحمت است. بدین ترتیب، بت‌هاى کعبه در هم شکسته شد. بت‌خانه‌هاى پیرامون کعبه ویران شد و قریش، که بیست سال پیامبر (صلى الله علیه وآله) و یارانش را آزرده بود و خود را مستحق کیفرى سخت مى‌دانست، با نداى پیامبر (صلى الله علیه وآله) که ‌همه شما آزادید‌ شگفت زده شد. فریاد وحدت سراسر مکه را فرا گرفت: لااله‌الاّالله، وحده لاشریک له، انجز وعده و نصر عبده و هزم الاحزاب وحده… ‌.

‌‌‌ این معجزه در آغاز سال دهم هجرت رخ داد و مردمى که جاهلیت تمام زندگى‌شان را پوشانده بود، در مدتى کوتاه، حکومتى واحد پذیرفتند و تمدن بزرگ اسلامى را بنیان نهادند.

واپسین حج (۱)

در موسم حج سال دهم هجرت، بیابان حجاز شاهد حدود ۹۰ یا ۱۲۰ هزار مسلمان بود که با لباس احرام غبارآلود و اشک‌ریزان، شعار لبیک… لبیک سرداده، برادروار و فرشته صفت خداى را عبادت مى‌کردند. رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) خوب مى‌دانست که امت اسلام امامى عادل و آگاه نیاز دارد تا رنج‌هاى چندین ساله‌اش بى‌ثمر نشود.

‌‌‌ وقتى فریضه حج پایان یافت و مردم به سوى شهرهاى خود حرکت کردند، صداى

۱٫ ر.ک: به نقشه شماره ۳ پایان فصل درباره خط سیر حضرت پیامبر (صلى الله علیه وآله) در حجة‌الوداع.


۱۱۲

منادیان پیامبر (صلى الله علیه وآله) در صحراى حجاز طنین افکند و مسلمانان را به توقف فرا خواند، زیرا فرشته وحى پیامى جدید آورده بود: اى پیغمبر آنچه از خدا بر تو نازل شد به خلق برسان که اگر نرسانى تبلیغ رسالت و اداى وظیفه نکرده‌اى و خداوند تو را از شر و آزار مردمان محفوظ مى‌دارد. (۱)

‌‌‌ رسول‌حق (صلى الله علیه وآله) همه مردم را در مکانى به نام ‌غدیرخم‌ گرد آورد تا روح اسلام یعنى مسأله خلافت و جانشینى را به‌طور کامل روشن سازد. پس از انجام فریضه ظهر، پیامبر (صلى الله علیه وآله) بر فراز منبر بلندى از جهاز شترها قرار گرفت و پس از نیایش پروردگار، خبر نزدیک بودن رحلت خویش را اعلام کرد. آن‌گاه فرمود: مردم، من براى شما چگونه پیامبرى بودم؟

‌‌‌ یکباره همه فریاد برآوردند: یا رسول‌اللّه، هرگز در اندرزدادن کوتاهى نکردى و در تربیت ما غفلت نورزیدى. خدا تو را پاداش نیک دهد… پیامبر (صلى الله علیه وآله) فرمود: کتاب خدا و پیشوایان معصوم بعد از من دوش به دوش هم راهبر شمایند. شما باید به درستى پیرو آن‌ها باشید تا گمراه نشوید. آن‌گاه دست على (علیه السلام) را بلند کرد تا همه حاضران او را ببینند و فرمود:

هر که من مولاى اویم، على مولاى اوست. (۲)

‌‌‌ او پس از آن‌که این جمله را سه‌بار تکرار کرد، فرمود: حاضران این حقیقت را به دیگران برسانند. هنوز جمعیت پراکنده نشده بود که فرشته وحى پیام شاد باش خداوند را ابلاغ کرد:

امروز دین شما را به کمال رسانیدم و بر شما نعمتم را تمام کردم و بهترین آئین را که اسلام است برایتان برگزیدم. (۳)

اصول، شیوه‌ها و اهداف حکومت حضرت محمّد(صلى الله علیه وآله)

اندیشه دینى که از زبان پیامبر (صلى الله علیه وآله) مطرح شد برخلاف زندگى قبیله‌اى که تربیت افراد را در چارچوب‌هاى محدود شکل مى‌داد ـ افراد را فراتر از محدودیت‌هاى قومى تربیت مى‌کرد.

۱٫ یا ایها الرسول بلّغ ما انزل إِلیک من ربک و إِن لم‌تفعل فما بلّغت رسالتک والله یعصمک من الناس. (سوره مائده، آیه ۶۷)

۲٫ من کنت مولاه فهذا على مولاه .

۳٫ الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتى و رضیت لکم الاسلام دیناً. (سوره مائده، آیه ۳) در سراسر این فصل، افزون بر منابع اصلى، از کتاب‌هاى راه محمد (صلى الله علیه وآله) پیغمبر خاتم ، سیدرضا صدر; فروغ ابدیت ، جعفر سبحانى، تاریخ تحلیلى اسلام ، سید جعفر شهیدى و نگرشى کوتاه به زندگى پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) مؤسسه در راه حق و پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن ادیانى استفاده شده است.


۱۱۳

‌‌‌ پیامبر (صلى الله علیه وآله) در دوران سیزده‌ساله درگیرى فکرى با نظام جاهلى، به‌جاى این‌که از راه غلبه و قهر اقدام کند از طریق ایجاد روحیه اخوت میان مسلمانان، همدلى بهوجود آورد و به مرور زمان بر مبانى اشتراک در جهان‌بینى توحیدى و توافق بر سر رفتارهاى اخلاقى، تردید جدى در نظام باصطلاح سیاسى و اجتماعى ـ قبیله‌اى ـ دور جاهلى ایجاد کرد و به‌جاى آن، طرح نظام نوین اجتماعى دینى را پى‌ریخت. پیروى کورکورانه از آباء و اجداد را گمراهى خواند و شخصیت مسلمان را مستقل از خاندان و طایفه شکل داد. تبعیض نژادى را محکوم، حکم ناحق را باطل و افتخارات جاهلى را ناروا شمرد. حق فراتر از پیوندهاى نسبى و عصبیت‌هاى قومى دانسته شد و خداوند برتر از تمام اقارب و خویشاوندان مورد توجه قرار گرفت. (۱)

‌‌‌ با طرح مفهوم سیاسى بیعت از همان ابتدا و نخستین‌بار در جریان انذار خویشاوندان نزدیک و سپس در بیعت عقبه اوّل بستر سازمان فکرى و ایده فرهنگى واحد را فراهم ساخت (۲) و بدین ترتیب شمار اندک مسلمانان در شعاعى محدود با نظام ولایى و حدود و قیود تعهدات متقابل آن آشنا شدند. در جریان پیمان عقبه دوم جبهه دینى واحدى که افراد از چند قبیله، هسته اولیه آن‌را تشکیل مى‌دادند تشکل سیاسى روشنى پدید آمد. دوازده نفر به عدد نقباى بنى‌اسرائیل حواریون عیسى (علیه السلام) عهده‌دار تبلیغ اسلام، دعوت به توحید، شرایط پذیرش اسلام و بیان مسئولیت مسلمانان شدند.

‌‌‌ اساسى‌ترین اقدام در جهت شکل‌گیرى امت اسلامى و تثبیت حکومت، هجرت از مکّه به مدینه بود که با پشتوانه آیات نورانى قرآن به‌عنوان تکلیف شرعى مورد تأکید قرار گرفت. (۳)

از این پس مهم‌ترین آموزه‌ها در جهت قوّت بخشیدن به عقیده مشترک نسبت به یکتاى بى‌همتا و توحید ارائه شد و خداوند به‌عنوان حاکم و صاحب ولایت مطلق، مطرح و رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) به‌عنوان مسئول اعمال این ولایت و حاکمیت الهى معرفى شد. (۴) بدین‌ترتیب، اساسى‌ترین اصل براى ایجاد وحدت و تشکل امت اسلامى که مبناى سیاسى و اجتماعى آن در دل آثار عبادى و تعبدى آن ریشه داشت، شکل گرفت.

۱٫ سوره فاطر، آیه ۱۸ و سوره مجادله، آیه ۲۲٫

۲٫ ر.ک: تاریخ تحول دولت و خلافت ، رسول جعفریان، ص ۱۸ به بعد.

۳٫ سوره نساء، آیات ۹۸ ـ ۹۷ و سوره انفال، آیه ۷۲٫

۴٫ سوره نساء، آیه ۵۹‌; سوره احزاب، آیه ۳۶ و سوره انفال، آیه ۴۶٫


۱۱۴

‌‌‌ خداوند پیامبر (صلى الله علیه وآله) را ‌ولىّ‌ یعنى متصدى خدمت برادرانه و سرپرستى مشفقانه قرار داد. رویه حکومت آن حضرت در ایجاد قسط و بسط عدالت را ملاطفت و برپایه منافع عمومى اعلام کرد (۱) و از اصل مشورت در مشارکت دادن مردم در امور سیاسى و اجتماعى نظامى و فرهنگى بهره گرفت. (۲) برهمین اساس بود که رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) در اتخاذ مواضع، نقشه‌هاى نظامى، تدابیر سیاسى و… مشورت مى‌کرد. در غزوه بدر به توجیه متخصصان امر دفاع تغییر موضع داد (۳) و در اُحد رأى جوانان را که اکثریت داشت بر رأى خود و دیگران ترجیح داد. (۴)

و در محاصره احزاب پیشنهاد سلمان فارسى، در حفر خندق و شیوه تدافعى را به‌کار بست (۵) ‌‌‌ پیامبر در پرتو تعالیم اسلام نظام اجتماعى و حکومتى خود را برپایه تعاون و همکارى دولت و ملت قرار داد. مطرح کردن قانون و قدرت اجرایى در کنار اخلاق، (۶) تعیین شرایط براى مالکیت، مصرف و تصرف در دارایى، اختلافات مالى و معیشتى را به حداقل ممکن کاهش داد و به‌منظور جلوگیرى از دست به‌دست گشتن ثروت در میان گروه خاص در کنار مالیات‌هاى واجب، نوعى مالیات داوطلبانه ـ صدقه ـ را نیز مورد سفارش اکید قرار داد.

‌‌‌ برقرارى مسابقه فراخ و دائمى به‌سوى نیکى و نیکوئى‌ها که نه به زمانى خاص محدود مى‌شد و نه رنگ مکانى معین مى‌گرفت در پرورش و تربیت فرد و جامعه آن‌هم در رقابتى سالم و در ابعاد مختلف سخت مؤثر بود.

‌‌‌ تعالیم قرآن با توجه دادن مردم به خدا، حاضر و ناظر دانستن او و دعوت آنان به پارسایى پیشه کردن از مردمى که تاراج مال و تملک زن و فرزند همدیگر کار روزمره و سهلى برایشان بود، انسان‌هایى ساخت که با همه قدرت بر تصاحب غاصبانه موجودى دیگران، به آن حرمت مى‌گذاشت و نه تنها دستبرد به حقوق انسان‌ها ـ همکیش و غیرهمکیش ـ روا نمى‌شمردند بلکه دارایى خود را نیز به همنوعان خود مى‌بخشیدند. (۷)

۱٫ سوره حدید، آیه ۲۵ و سوره آل‌عمران، آیه ۱۵۹٫

۲٫ سوره شورى، آیه ۳۸٫

۳٫ السیرة النبویة ، ج ۲، ص ۲۳۶ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۱۴۴٫

۴٫ السیرة النبویة ، ج ۳، ص ۲۶٫

۵‌. تاریخ‌الطبرى ، ج ۲، ص ۲۲۴٫

۶‌. سوره حدید، آیه ۲۵٫

۷‌. براى اطّلاع بیشتر در مورد تقسیم غنیمت‌هاى جنگى بنى‌نضیر ر.ک: السیرة‌النبویة ، ج ۳، ص ۱۴۵٫


۱۱۵

‌‌‌ پیامبر (صلى الله علیه وآله) براساس آموزه‌هاى الهى، به مسلمانان آموخت که علاوه بر دفاع از جان و مال و ناموس، میهن، آزادى، استقلال و دین خویش، موظف‌اند به دفاع از ستم‌زدگانى برخیزند که در سایر کشورها به تنهایى از عهده دفاع و یا مقابله با متجاوز برنمى‌آیند و از مسلمانان استمداد مى‌کنند. (۱)

‌‌‌ وظیفه جهاد از آن جهت که رضایت پروردگار را هدف و غایت خود مى‌دانست، خالصانه بودن، از تعدى و تجاوز پیراسته بودن و… را معیار اصلى قبولى این تکلیف شمرد. این معیارهابا آن هدف، این تلاش و تکاپوى الهى را از اغراض فردى، سودجویانه، سلطه‌طلبانه بودن و از هرگونه وحشى‌گرى مبرّا و آن‌را فقط به دفع تعدى و تجاوز، تجاوزکاران محدود مى‌کرد. (۲)

‌‌‌ از آغاز تا انجام عمرش میان رفتار و گفتارش تضادى دیده نشده و دشمنانش نیز او را راستگو و امین شناختند. همواره با قاطعیت به آنچه گفت و انجام داد پاى فشرد.

‌‌‌ الفباى اصول زندگى‌اش را پرهیز از بخل، حسد، آز و طمع، عوام‌فریبى و آراستگى به عفو، عطوفت، مهربانى، پارسایى و ساده‌زیستى تشکیل مى‌داد. با آنکه از نژاد عرب بود ولى تعصب عربى نداشت. در مسائل سیاسى، اجتماعى و فرهنگى، دین و کتابى آورد که هیچ‌کس نتوانست نظیرش را بیاورد. پیامبران گذشته را تأیید کرد و ارمغان او نسخه کامل سعادت دو جهان براى انسان بود. حکومتى براساس عدل بنیاد نهاد، از اهداف مهم او عدل دولت بر ملت و عدل ملت بر دولت و تشکیل امت بود. مشت را با مشت پاسخ نداد، سپر را به‌جاى شمشیر به‌کاربرد و سلاح کشتار را صلاح زنده کردن قرار داد.

‌‌‌ در میان محرومان ظهور کرد و از آن‌ها مردمى مورد احترام جهانیان ساخت. با دوست مهربان بود و در برابر دشمن کینه و عقده نداشت. بسیارى از دشمنانش در شمار سربازانش قرار گرفتند. در مسائل نظامى و جنگى پیش از دشمنانش دست به شمشیر نبرد. در بیش از ده جنگ شرکت جست و یک گام به عقب بازنگشت، در همه نبردهایش تربیت، مقدّم بر غلبه و پیروزى بود و در تاریخ بشر نخستین کسى بود که پس از پیروزى، دشمن را مورد عفو قرار

۱٫ چنین جهادى از حیث مسلمانان که به یارى ستمدیدگان مى‌شتافتند ماهیت آزادى‌بخشى داشت.

۲٫ سوره بقره، آیات ۱۹ و ۱۹۳; به چنین جهادى جهاددفاعى گفته‌مى‌شود که با دفع کامل خطر، جهاد نیز خاتمه‌مى‌یابد.


۱۱۶

داد و سعادتش را خواستار شد. بر سراپرده اندیشه سیاسى‌اش پرتو لا اله الا الله تجلى داشت و در تمام رفتار سیاسى‌اش فلاح و رستگارى انسانها هدف بود قولوا لا اله الله تفلحوا. (۱)

۱٫ ر.ک: راه محمّد (صلى الله علیه وآله) پیغمبر خاتم ، سید رضا صدر، دفتر نخست، صص ۱۶ ـ ۱۳٫


۱۱۷
خلاصه مطالب

ولادت پیشواى بزرگ انسانها حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) در هفدهم ربیع‌الاول با حوادثى شگرف همراه بود. در کنار مهربانى مادرش شخصیت‌هاى بزرگى چون عبدالمطلب، ابوطالب و فاطمه بنت‌اسد در حفظ و نگهدارى آن حضرت (صلى الله علیه وآله) کوشیدند.

‌‌‌ ناگوارى‌هاى دوران کودکى ونوجوانى را با بردبارى به پشت سر گذاشت و دوران جوانى را در کمال صداقت و پاکى طى نمود. در پیمان جوانمردى و نیکوکارى شرکت کرد و در یک داورى خردمندانه، حجرالاسود را به‌جاى خویش نصب کرد.

‌‌‌ در ۲۵ سالگى با خدیجه (علیها السلام) ازدواج کرد و ۲۷ سال از عمر خود را با او گذراند. خلوت‌اندیشى از دوران جوانى در زندگى‌اش راه یافت و براى عبادت به کوه حرا مى‌رفت. در ۴۰ سالگى رهبرى بشریت را به‌عهده گرفت و سه عنصر ‌علم، دین و انسان‌ را پایه بنیادین تمدن آرمانى خود قرار داد. پیش از اعلام آشکار منطق نیرومندش، به‌مدت سه سال همراه على (علیه السلام) و خدیجه (علیها السلام) اوضاع و شرایط را ارزیابى کرد، دعوت آشکار خود را از خویشاوندان شروع نمود و فردسازى، سرلوحه اقدامات ۱۳ ساله آن حضرت در مکّه بود.

‌‌‌ دنیاطلب‌ها، مستکبران، پیروان کورکورانه از نیاکان، بت‌پرستان و آنان که انسانیت انسان را پاس نمى‌داشتند در مقابل او ایستاند. پیشنهاد ثروت کلان، پیشوایى قبیله و پادشاهى قوم در یک مرحله و استهزا، نسبت سحر و جنون، فحش‌هاى رکیک، شکنجه جسمى و روانى و… مرحله دیگرى از اقدامات آنها در مقابل شخصیت پیامبر (صلى الله علیه وآله) بود. تحریم استماع قرآن، هیاهو و جنجال هنگام تلاوت آن، رواج اسطوره‌ها، افسانه‌ها، داستان‌هاى عوام‌پسند و… بخشى از اقدامات آنان در برابر بنیان فکرى نهضت ـ قرآن ـ بود.

‌‌‌ شکنجه‌هاى سخت، آزار و اذیت روحى و روانى حامیان و هواداران نهضت، انزواى سیاسى و محاصره اقتصادى ابعادى دیگر از فعالیت‌هاى آنان را تشکیل مى‌داد.

‌‌‌ ابتکار الهى هجرت به مدینه ضمن نوید امنیت براى مسلمانان مکّه جنگ‌هاى خونین چندساله میان اوس و خزرج را پایان داد. ساز و کار ساختن جامعه فراهم شد. مسجد به‌عنوان یک نهاد اجتماعى، مرکز آموزش و پرورش مسلمانان و مظهر و تجلّى عملى پیوند دین و دانش بنیان‌گذارده شد و در کنار اخوت اسلامى، منشور وحدت میان مسلمانان و لزوم پاى‌بندى قبایل مختلف به اصول و ارزش‌هاى اسلام به‌عنوان امت واحده اسلامى، پایه‌هاى تمدن اسلامى را استوار ساخت.

‌‌‌ یهودیان با آنکه منتظر ظهور پیامبرخدا حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) بودند و حتى برخى از دانشمندان آنها براى انتظار و استقبال به مدینه هجرت کردند امّا اکثریت آنان به دلایل مختلف به مخالفت با آن حضرت (صلى الله علیه وآله) برخاستند، حتى پیمان عدم تعرض و همزیستى مسالمت‌آمیز نتوانست دشمنى نژادپرستانه و لجاجت یهود بنى‌نضیر، بنى‌قریظه، بنى‌قینقاع و… را پایان دهد.

‌‌‌ سیاست به‌کارگیرى دین علیه دین بوسیله منافقین ـ که دروغگویى، تظاهر به اصلاح، دورویى، لجاجت و… از مشخصات آنان بود ـ به اجرا در آمد. اتّحاد با اعراب بیابانى، توطئه‌چینى با همدستى با یهودیان، کارشکنى، شایعه‌پراکنى و بهره‌گیرى از هر وسیله‌اى براى دستیابى به هدف، نمونه‌هاى دشمنى آنان با پیامبر (صلى الله علیه وآله) بوده است.

‌‌‌ هرچند دشمنان و برخى دوستان ناآگاه، اسلام و پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) را چهره‌اى جنگ‌طلب و خونریز معرفى کرده‌اند، اما براساس پنج منبع مهم و مشهور تاریخى، ۱۲۹۸ میانگین آمار کشته‌هاى تمامى ۱۶ جنگى است که دشمنانش بر او تحمیل کردند.

‌‌‌ از میان ۱۸۵ نامه و میثاق‌نامه پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) ۶۸ نامه براى پادشاهان، بزرگان قبایل، راهبان و سران کشورها ارسال شده است که در آنها دعوت به پرستش خداى یگانه، دعوت به برادرى و مهربانى، ایمان به اصول و ارزش‌هاى دین و اسلام مورد تأکید و توصیه قرار گرفته است.

‌‌‌ در واپسین حج ـ سال دهم هجرت ـ به امر خداوند در حضور جمع کثیرى از مسلمانان جانشین خود را معرفى کرد.

پرسش‌ها

۱٫ علل و انگیزه پیمان حلف‌الفضول را بنویسید.

‌‌‌ ۲٫ کارنامه اسلام در سیزده‌سال مکه را تحلیل کنید.

‌‌‌ ۳٫ چرا محاصره در شعب‌ابوطالب بر محاصره در داخل مکه ترجیح داشت، توضیح دهید.

‌‌‌ ۴٫ دلایل دشمنى یهود با پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) را توضیح دهید.

‌‌‌ ۵‌. مراحل مختلف مبارزه با نهضت پیامبرخاتم (صلى الله علیه وآله) را بررسى کنید.

‌‌‌ ۶‌. دلایل پذیرش اسلام ازسوى مردم مدینه را تحلیل کنید.

‌‌‌ ۷٫ بیش‌ترین دشمنان و مخالفان دعوت پیامبراسلام از چه طبقه‌اى بودند. چرا؟

‌‌‌ ۸‌. به نظر شما مهم‌ترین علت عدم پذیرش اسلام از سوى مشرکان چه بود. چرا؟

فعالیت‌هاى علمى

در موضوعات زیر، با رعایت معیارهاى تحقیق، مقاله‌اى ارائه دهید:

‌‌‌ ۱٫ نقش على (علیه السلام) ، خدیجه (علیها السلام) ، ابوطالب و جعفربن‌ابوطالب در دوران زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۲٫ نقش ابوبکر و عمر در دوران زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۳٫ ضرورت اخوت اسلامى در عصر حاضر;

‌‌‌ ۴٫ دلایل و انگیزه‌هاى خدیجه در ازدواج با پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۵‌. نقش زن مسلمان در صدر اسلام;

‌‌‌ ۶‌. اهداف و عملکرد دستگاه تبشیرى مسیحیت در برابر جنگ‌هاى صدر اسلام;

‌‌‌ ۷٫ نقش دلبستگى به دنیا در عدم پذیرش دین;

‌‌‌ ۸‌. سرنوشت جریان نفاق و منافقان بعد از وفات پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۹٫ شبهات برخى از نویسندگان درباره اخذ محتواى اسلام از کتب عهدین.

فعالیت‌هاى علمى

در موضوعات زیر، با رعایت معیارهاى تحقیق، مقاله‌اى ارائه دهید:

‌‌‌ ۱٫ نقش على (علیه السلام) ، خدیجه (علیها السلام) ، ابوطالب و جعفربن‌ابوطالب در دوران زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۲٫ نقش ابوبکر و عمر در دوران زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۳٫ ضرورت اخوت اسلامى در عصر حاضر;

‌‌‌ ۴٫ دلایل و انگیزه‌هاى خدیجه در ازدواج با پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۵‌. نقش زن مسلمان در صدر اسلام;

‌‌‌ ۶‌. اهداف و عملکرد دستگاه تبشیرى مسیحیت در برابر جنگ‌هاى صدر اسلام;

‌‌‌ ۷٫ نقش دلبستگى به دنیا در عدم پذیرش دین;

‌‌‌ ۸‌. سرنوشت جریان نفاق و منافقان بعد از وفات پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۹٫ شبهات برخى از نویسندگان درباره اخذ محتواى اسلام از کتب عهدین.

منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن حسینى ادیانى;

‌‌‌ ۲٫ پیامبر از کودکى و نوجوانى تا حرا ، میثاق امیر فجر;

‌‌‌ ۳٫ پیامبرى و حکومت ، جلال‌الدین فارسى;

‌‌‌ ۴٫ تاریخ اسلام ، على اکبر فیاض;

‌‌‌ ۵‌. تاریخ تحلیلى اسلام ، سیدجعفر شهیدى;

‌‌‌ ۶‌. راه محمد (صلى الله علیه وآله) خاتم پیغمبران ، سیدرضا صدر;

‌‌‌ ۷٫ سیرى در سیره نبوى ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۸‌. فلسفه وحى و نبوت ، محمد محمدى رى شهرى;

‌‌‌ ۹٫ نگرشى کوتاه به زندگى پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ، مؤسسه در راه حق;

‌‌‌ ۱۰٫ وحى و نبوت ، مرتضى مطهرى.

نقشه شماره ۱

نقشه شماره ۲

نقشه شماره ۳


۱۲۳
منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ پژوهشى در تاریخ پیامبر اسلام ، سید ابوالحسن حسینى ادیانى;

‌‌‌ ۲٫ پیامبر از کودکى و نوجوانى تا حرا ، میثاق امیر فجر;

‌‌‌ ۳٫ پیامبرى و حکومت ، جلال‌الدین فارسى;

‌‌‌ ۴٫ تاریخ اسلام ، على اکبر فیاض;

‌‌‌ ۵‌. تاریخ تحلیلى اسلام ، سیدجعفر شهیدى;

‌‌‌ ۶‌. راه محمد (صلى الله علیه وآله) خاتم پیغمبران ، سیدرضا صدر;

‌‌‌ ۷٫ سیرى در سیره نبوى ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۸‌. فلسفه وحى و نبوت ، محمد محمدى رى شهرى;

‌‌‌ ۹٫ نگرشى کوتاه به زندگى پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) ، مؤسسه در راه حق;

‌‌‌ ۱۰٫ وحى و نبوت ، مرتضى مطهرى.

نقشه شماره ۱

نقشه شماره ۲

نقشه شماره ۳


۱۲۳
فصل چهارم : از سقیفه تا قتل عثمان


۱۲۴


۱۲۵
فصل چهارم : از سقیفه تا قتل عثمان


۱۲۴


۱۲۵
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ دلایل و چگونگى شکل‌گیرى نظام خلافت بعد از رحلت رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) و پیامدهاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى آن‌را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با جریان ‌ارتداد‌ و چگونگى رسیدگى به آن آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ چگونگى، علل و انگیزه‌هاى فتوحات خلفاى سه‌گانه و ابعاد گسترش اسلام و پیامدهاى سیاسى ـ اجتماعى آن‌را درک نماید.

‌‌‌ ۴٫ با برخى کارگزاران خلفاى سه‌گانه و ویژگى‌هاى شخصیتى آنان آشنا گردد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ نظر امامیه و اهل‌تسنن در مسأله جانشینى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را تشریح و به‌مقایسه آنها بپردازد.

‌‌‌ ۲٫ علت اصرار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بر اعزام سپاه اسامه را تبیین کند.

‌‌‌ ۳٫ چگونگى به خلافت رسیدن ابوبکر را توصیف و معیارهاى مورد استناد و استدلال افراد، براى انتخاب خلیفه را مورد بررسى قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ نقش جریان ‌ارتداد‌ در سکوت امام‌على (علیه السلام) را تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. استدلال حضرت فاطمه (علیها السلام) درباره تعلق فدک به خاندان پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را تشریح نماید.

‌‌‌ ۶‌. اقدامات سیاسى ـ نظامى خلیفه دوم را تشریح و ارزیابى نماید.

‌‌‌ ۷٫ علت جلوگیرى خلفاى سه‌گانه از نوشتن احادیث پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و نتایج آن‌را توضیح دهد.


۱۲۶

‌‌‌ ۸‌. علل و اسباب ناخشنودى از خلیفه سوم را شرح دهد.

‌‌‌ ۹٫ اهداف و پیامدهاى فتوحات خلفاى سه‌گانه را در چند جمله بیان کند و براساس شواهد تاریخى مورد تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ ویژگى‌هاى کارگزاران خلفاى سه‌گانه را به تفکیک تبیین نماید.


۱۲۷
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ دلایل و چگونگى شکل‌گیرى نظام خلافت بعد از رحلت رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) و پیامدهاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى آن‌را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با جریان ‌ارتداد‌ و چگونگى رسیدگى به آن آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ چگونگى، علل و انگیزه‌هاى فتوحات خلفاى سه‌گانه و ابعاد گسترش اسلام و پیامدهاى سیاسى ـ اجتماعى آن‌را درک نماید.

‌‌‌ ۴٫ با برخى کارگزاران خلفاى سه‌گانه و ویژگى‌هاى شخصیتى آنان آشنا گردد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ نظر امامیه و اهل‌تسنن در مسأله جانشینى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را تشریح و به‌مقایسه آنها بپردازد.

‌‌‌ ۲٫ علت اصرار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بر اعزام سپاه اسامه را تبیین کند.

‌‌‌ ۳٫ چگونگى به خلافت رسیدن ابوبکر را توصیف و معیارهاى مورد استناد و استدلال افراد، براى انتخاب خلیفه را مورد بررسى قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ نقش جریان ‌ارتداد‌ در سکوت امام‌على (علیه السلام) را تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. استدلال حضرت فاطمه (علیها السلام) درباره تعلق فدک به خاندان پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را تشریح نماید.

‌‌‌ ۶‌. اقدامات سیاسى ـ نظامى خلیفه دوم را تشریح و ارزیابى نماید.

‌‌‌ ۷٫ علت جلوگیرى خلفاى سه‌گانه از نوشتن احادیث پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و نتایج آن‌را توضیح دهد.


۱۲۶

‌‌‌ ۸‌. علل و اسباب ناخشنودى از خلیفه سوم را شرح دهد.

‌‌‌ ۹٫ اهداف و پیامدهاى فتوحات خلفاى سه‌گانه را در چند جمله بیان کند و براساس شواهد تاریخى مورد تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ ویژگى‌هاى کارگزاران خلفاى سه‌گانه را به تفکیک تبیین نماید.


۱۲۷
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ نظر امامیه و اهل‌تسنن در مسأله جانشینى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را تشریح و به‌مقایسه آنها بپردازد.

‌‌‌ ۲٫ علت اصرار پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بر اعزام سپاه اسامه را تبیین کند.

‌‌‌ ۳٫ چگونگى به خلافت رسیدن ابوبکر را توصیف و معیارهاى مورد استناد و استدلال افراد، براى انتخاب خلیفه را مورد بررسى قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ نقش جریان ‌ارتداد‌ در سکوت امام‌على (علیه السلام) را تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. استدلال حضرت فاطمه (علیها السلام) درباره تعلق فدک به خاندان پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را تشریح نماید.

‌‌‌ ۶‌. اقدامات سیاسى ـ نظامى خلیفه دوم را تشریح و ارزیابى نماید.

‌‌‌ ۷٫ علت جلوگیرى خلفاى سه‌گانه از نوشتن احادیث پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و نتایج آن‌را توضیح دهد.


۱۲۶

‌‌‌ ۸‌. علل و اسباب ناخشنودى از خلیفه سوم را شرح دهد.

‌‌‌ ۹٫ اهداف و پیامدهاى فتوحات خلفاى سه‌گانه را در چند جمله بیان کند و براساس شواهد تاریخى مورد تحلیل قرار دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ ویژگى‌هاى کارگزاران خلفاى سه‌گانه را به تفکیک تبیین نماید.


۱۲۷
مقدّمه : سرشت حق‌جوى انسان

حس حق‌خواهى انسان، مهم‌ترین تضمین کننده بقاى انسانیت است. پافشارى شگفت‌انگیز گروه‌هاى انسانى و بسیارى از دانشمندان جهان بر مسائلى چون ‌جانشینى‌ پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) نشان دهنده آن است که:

‌‌‌ ۱٫ انسان در پى اثبات و توجیه باورهاى خویش است و همه نیروهاى حیاتى را بسیج مى‌کند تا گذشت قرن‌ها گرد فراموشى بر موضوع مورد اعتقادش نپاشد.

‌‌‌ ۲٫ حق بدان جهت که حق است، هرچند جنبه اعتقادى نیز نداشته باشد، مورد دفاع جدى نوع انسان است، تا آن‌جا که بسیارى از متفکران ملل غیرمسلمان در موضوع خلافت و ‌بیان حق‌ و شخصیت مردان صحنه خلافت با اندیشه، منطق و استدلال وارد میدان مطالعه، تحقیق و اظهار نظر شده‌اند. چنان‌که همه انسان‌هاى آگاه هنوز از حکم نادرست علیه سقراط، گالیله و… تاسف مى‌خورند.

‌‌‌ در مسائل تاریخى آنچه که اهمیّتى بیش از اصل پژوهش دارد، جلوگیرى از حاکمیت احساسات در نتیجه‌گیرى از تحقیق و سوءاستفاده از پژوهش است; براى مثال در مسأله جانشینى پیامبر (صلى الله علیه وآله) یکى از نویسندگان بزرگ مصر مى‌نویسد: و خدا داناتر است، حکم از آن خداست و هرچه بخواهد انجام مى‌دهد; (۱) غافل از آن‌که این‌گونه روش در شناخت ‌واقعیات‌ فرار از شناخت حقیقى آن‌هاست. (۲)

‌‌‌ در بررسى واقع‌بینانه رخدادهاى بعد از رحلت پیامبر (صلى الله علیه وآله) از روى منابع مورد قبول تشیّع و تسنّن، به‌طور طبیعى بازگشت به گذشته و طرح چند پرسش مناسب است:

۱٫ ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، محمدتقى جعفرى، ج ۲، صص ۳۱۱ ـ ۳۰۸ و شرح نهج‌البلاغه ، محمد عبده، ج ۱، ص ۸۸‌.

۲٫ ر.ک: ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه ، ج ۲، ص ۳۱۰ به بعد.


۱۲۸

‌‌‌ ۱٫ ضرورت و انگیزه نیاز به جانشین چیست؟

‌‌‌ ۲٫ انتظار خردپسند از پیامبر (صلى الله علیه وآله) در این زمینه چه بوده است؟

‌‌‌ ۳٫ معناى پیشوایى امت در جانشینى و وظایف ولى امر مسلمانان بعد از پیامبر (صلى الله علیه وآله) چیست؟

‌‌‌ هرچند علم کلام عهده‌دار پاسخ به چنین پرسش‌هایى است; اما اشاره‌اى کوتاه بدین پاسخ‌ها ضرورى است; زیرا:

‌‌‌ این مباحث در تبیین و ورود صحیح به مطالب اصلى این فصل نقشى تعیین کننده دارد. برخى از دلایل نیاز به جانشین پیامبر (صلى الله علیه وآله) عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ دلایل و فلسفه بعثت پیامبران (علیهم السلام) ، مانند قانون ثابت و ضرورى هدایت عمومى;

‌‌‌ ۲٫ نیاز جامعه به زمامدار;

‌‌‌ ۳٫ لزوم ارتباط بین عالم ربوبى و عالم انسانى;

‌‌‌ ۴٫ تفسیر و بیان اصول کلى دین و آیات قرآن;

‌‌‌ ۵‌. تأکیدهاى قرآن بر نقش جانشین پیامبر (صلى الله علیه وآله) در تکمیل دین و اتمام نعمت.

سیره مستمر پیامبر (صلى الله علیه وآله) چنان بود که در سفرهاى کوتاه‌مدت یک یا چند روزه، براى خود جانشین تعیین مى‌کرد; پس چگونه ممکن است در سفر طولانى و بدون بازگشت ـ مرگ ـ امت را بدون راهنما و رهبر رها سازد؟ آیا معقول است شخصیتى که عقل کل به‌شمار مى‌آید، دین را که نسخه شفابخش بشر در همه زمان‌ها مى‌داند، از خود مردم به آنان مهربان‌تر بوده، براى سعادت و هدایت‌شان سخت‌ترین آزارها را به‌جان خریده است، در جهت به ساحل نجات رساندن امت و ثمربخش کردن دین تدبیرى نیندیشیده باشد؟! آیا ساحت مقدس شخصیت والا و فوق‌العاده نبى‌اکرم (صلى الله علیه وآله) چنین کوتاهى را بر مى‌تابد؟

‌‌‌ با عنایت به این‌که سیره پیوسته دیگر پیامبران (علیهم السلام) بر انتصاب جانشین شایسته دلالت دارد و یوشع و پطرس (۱) به ترتیب از سوى حضرت موسى و عیسى (علیهما السلام) به جانشینى برگزیده شدند، نادیده گرفتن این امر از سوى پیامبرخاتم (صلى الله علیه وآله) کوتاهى در انجام رسالت

۱٫ ر.ک: تاریخ تمدن ، ویل‌دورانت، ج ۳، صص ۶۷۹ ـ ۶۷۴‌.


۱۲۹

شمرده مى‌شود. چنان‌چه قرآن نیز بر آن تصریح دارد. (۱)

‌‌‌ علاوه بر این‌ها، شواهد تاریخى بسیار که در منابع شیعه و سنى گاه به حدّ تواتر است، تدبیر و سیاست الهى گویا و منطقى پیامبر (صلى الله علیه وآله) را نشان مى‌دهد. برخى از تدبیرهاى پیامبر (صلى الله علیه وآله) در این‌باره عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ آینده‌نگرى آن حضرت (صلى الله علیه وآله) در هنگام دعوت و انذار خویشاوندان;

‌‌‌ ۲٫ جریان برادر مذهبى آن حضرت (صلى الله علیه وآله) در قبل و بعد از هجرت;

‌‌‌ ۳٫ استوار کردن بنیان پیشوایى آینده بر پرچمدار منتخب صحنه‌هاى بدر، اُحد و خیبر;

‌‌‌ ۴٫ تحکیم پایه‌هاى رهبرى جامعه در اثناى اردوکشى به تبوک و حدیث منزلت;

‌‌‌ ۵‌. سند سوره برائت و لزوم ابلاغ آن بهوسیله شخصى از اهل‌بیت و خاندان رسول (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۶‌. آخرین حج پیامبر (صلى الله علیه وآله) و جریان غدیر;

‌‌‌ ۷٫ حادثه واپسین لحظات عمر و تقاضاى قلم و دوات.

دو دیدگاه

در بررسى حوادث و پیامدهاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى‌خاص رحلت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و ریشه‌یابى کیفیت شکل‌گیرى ‌جریان سقیفه‌ دیدگاه‌هاى مختلف و گاه متناقضى ارائه شده است. دو دیدگاه عمده که دیدگاه‌هاى جزئى مختلف را در خود جاى مى‌دهد، عبارت است از:

۱٫ دیدگاه اهل سنّت ; بسیارى از مسلمانان معتقدند پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) درباره پیشوایى پس از خود و استمرار هدایت امت در مسیر رستگارى هیچ مسؤولیتى ندارد و وظیفه خود را، در اعلان رسالت و ابلاغ معجزه ختمیه (قرآن)، به‌خوبى انجام داده است. این گروه شواهدى از کتاب الهى ارائه مى‌کنند تا نشان دهند که قرآن خود به‌تنهایى گره‌گشاى مسائل امت و رهنمون سعادت انسان در طول تاریخ است. بر این اساس، سفارش واپسین لحظات زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) براى پیش‌گیرى از گمراهى و تفرقه امت را نمى‌پذیرند.

‌‌‌ بر اساس این دیدگاه، جانشینى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و پیشوایى امور دین و دنیاى مردم به عهده

۱٫ یا ایّهاالرّسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم‌تفعل فما بلّغت رسالتهواللّه‌یعصمک‌من‌الناس. (سوره‌مائده،آیه۶۷)


۱۳۰

خود آنان گذارده شده و سازنده بناى عظیم و استوار اسلام در بقاى آن هیچ نقشى ندارد. حکومت واقعى پیامبر بعد از رحلت آن حضرت (صلى الله علیه وآله) به امت واگذار شده تا خود هرگونه صلاح مى‌داند، رفتار کند و هرکه را مى‌خواهد، برگزیند.

‌‌‌ هرچند این گروه در تصدى اولیه امر جانشینى، خویشاوندى با پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را معتبر مى‌دانند; ولى از عملکرد روشن و برخى از نصوص پرچمداران این اندیشه به‌خوبى مى‌توان دریافت که هرگز شایسته نمى‌دانند اهل بیت رسالت استمرار بخش حکومت صاحب شریعت باشند. سه تن از اصحاب پیامبر یعنى عمر، ابوبکر و ابوعبیده جراح، که برخى از آن‌ها در پذیرش اسلام پیشگام شمرده مى‌شوند، هسته اصلى این تفکر را شکل مى‌دهند. عمر، شخصیت اول این اندیشه، در گفتوگویى با ابن‌عباس، صحابى بزرگ پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، مى‌گوید: قریش مایل نیست نبوت و خلافت در خاندان بنى‌هاشم گردآید و اهل بیت پیامبر (صلى الله علیه وآله) جانشین او شوند. (۱)

‌‌‌ بر همین اساس، این گروه ابوسفیان را که به دلایل سیاسى ناگزیر اسلام آورده بود، به دستگاه حاکمه آوردند و زمینه رشد ساختارهاى سیاسى دوران اموى را فراهم کردند.

‌‌‌ این دیدگاه معتقد است سخنان پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ، به ویژه در مسائل سیاسى و اجتماعى، براى همیشه معتبر نیست و حکومت اسلامى مى‌تواند با توجه به مصالح، از اجراى آن‌ها چشم پوشیده، سیاستى دیگر پیش گیرد.

۲٫ دیدگاه امامیّه; امامیه بر این باور است که محتواى شریعت اسلام در ‌کتاب خدا‌ و ‌سنت رسول‌اکرم‌ (صلى الله علیه وآله) تبلور یافته، این دو منبع تا روز قیامت معتبر خواهد ماند.

‌‌‌ بر اساس این دیدگاه، مهم‌ترین مسأله جامعه روشن‌شدن تعالیم اسلام و فرهنگ دین است; یعنى افراد جامعه واقع‌بینانه به جهان و انسان بنگرند، وظایف انسانى خود را دریابند و هرچند مخالف خواسته‌هاشان باشد، به‌جاى آورند. در مرحله بعد، باید این تعالیم به‌طور کامل در میان افراد جامعه جریان یابد; یعنى حکومتى دینى نظم واقعى اسلامى را در جامعه حفظ و اجرا کند; به‌طورى‌که مردم کسى را جز خدا نپرستند و از آزادى کامل و عدالت فردى

۱٫ تاریخ‌الطبرى ، ج ۳، ص ۲۰۰٫


۱۳۱

و اجتماعى برخوردار باشند. و البته این هدف‌ها جز بهوسیله رهبر معصوم تحقق نخواهد یافت; زیرا غیرمعصوم از انحراف فکر و خیانت ایمن نیست و ممکن است ولایت اسلامى به تدریج به سلطنت استبدادى تبدیل شود. (۱)

‌‌‌ چنان‌که اشاره شد، این دیدگاه برخلاف دیدگاه اول، سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) را همواره معتبر مى‌داند و بر این باور است که حکومت اسلامى باید در شعاع شریعت (کتاب و سنت)، بر اساس مصالح و مقتضیات زمان، عمل کند.

‌‌‌ این گروه در مسأله جانشینى معتقد است که چون وسعت و دقت شریعت اسلام، اهمیت و ارزش‌دادن پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) بدین‌امر و قدرت تدبیر و درستى نظر رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) تردیدناپذیر است، هرگز قابل تصور نیست حضرت (صلى الله علیه وآله) رحلت فرماید و کسى را جانشین خود نسازد. (۲) افزون بر این، زوایاى گوناگون تاریخ زندگى و روش اجتماعى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) مؤید این است که از ابتداى بعثت تا رحلت تأکیدهاى فراوانى داشته است.

‌‌‌ مراد این گروه از نص کافى آیات و اخبار متواتر و قطعى است. آیه ولایت و آیه اکمال دین و اتمام نعمت، بخشى از آیات مورد استدلال قرار گرفته در این عرصه است. چند روایت مشهور، که این دیدگاه بدان تکیه مى‌کند، عبارت است از احادیث: ‌غدیر‌، (۳) ‌ثقلین‌، ‌سفینه‌، ‌حق‌، ‌منزلت‌ و ‌دعوت خویشاوندان‌.

‌‌‌ این روایت‌ها همراه صدها حدیث دیگر، که بسیارى از آن‌ها در منابع شیعه و سنى به تواتر نقل شده است، قابل تردید نیست. چنان‌که بسیارى از دانشمندان واقع‌بین و معاصر اهل‌تسنن، مانند شیخ سلیم بشرى مصرى و شیخ محمود شلتوت که هر کدام یک یا چند بار به ریاست ‌الازهر‌ رسیده‌اند، بارها بر غیرقابل انکار بودن آن‌ها تأکید داشته‌اند. (۴) به بخشى از سخنان بزرگان اهل‌سنت درباره درستى دیدگاه دوم اشاره مى‌شود:

‌‌‌ ۱٫ ابن‌ابى‌الحدید معتزلى، هنگام نقل گفتوگوى خود با نقیب علوى درباره مسأله

۱٫ ر.ک: شیعه در اسلام ، سیدمحمدحسین طباطبائى، ص ۳۱ به بعد.

۲٫ ر.ک: همان ، صص ۱۷۸ ـ ۱۷۶٫

۳٫ در میان دانشمندان اهل‌سنت در عصر حاضر کم‌تر کسى منکر غدیر است تا آن‌جا که استاد و محقق معروف اهل‌سنت عبداللّه علایلى در سخنرانى خود مى‌گوید: من انکر الغدیر فقد انکر الاسلام بالذات.

۴٫ المراجعات ، ص ۲۸۳ و حماسه غدیر ، ص ۴۰ به بعد.


۱۳۲

خلافت و جریان سقیفه، مى‌گوید: به نقیب گفتم دلم راضى نمى‌شود بگویم ‌اصحاب‌ پیامبر (صلى الله علیه وآله) گناه کردند و برخلاف گفته او گام برداشته، نص ‌غدیر‌ را زیر پا نهادند. نقیب در جواب گفت: دل من نیز راضى نمى‌شود بگویم ‌پیامبر‌ (صلى الله علیه وآله) اهمال کار بود و امت را همین‌گونه بى‌سرپرست رها کرد و رفت. چگونه ممکن است براى پس از مرگش کسى را امیر مسلمانان قرار ندهد. (۱)

‌‌‌ ۲٫ عبدالله بن عمر به پدرش گفت: مردم مى‌گویند تو نمى‌خواهى کسى را جانشین خود سازى. اگر تو ساربان یا چوپانى مى‌داشتى، او نزد تو مى‌آمد و شتران یا گوسفندانت را همین‌گونه رها مى‌کرد، بى‌تردید مى‌گفتى چوپان مقصر است. اگر کسى را براى سرپرستى بندگان خدا به جاى خویش تعیین نکنى، چون نزد خداى ـ عزوجل ـ رسى، چه پاسخ مى‌دهى؟!! (۲)

‌‌‌ ۳٫ عایشه به عبدالله بن عمر گفت: پسرم، سلام مرا به پدرت برسان و بگو: امت محمد (صلى الله علیه وآله) را بى‌سرپرست رها مکن. کسى را در میان آنان جانشین خود ساز… مى‌ترسم آشوب برپا شود. (۳)

‌‌‌ این دیدگاه، با ارائه اسناد و شواهد معتبرى از منابع اهل سنت و شیعه، بر این باور است که سقیفه منشأ و زیرساخت‌هایى تاریخى دارد و بازیگران آن براى رسیدن به اهداف خود از نظریه ‌قرآن بسندگى‌ بهره بردند. بر این اساس، تأکید پیامبر (صلى الله علیه وآله) بر امر پیشوایى امت بعد از خود در مواضع و زمان‌هاى مختلف نیز به سبب همین تحرکات پشت‌پرده بوده است.

‌‌‌ سؤال این است: وقتى چنین افرادى لزوم تعیین جانشین رهبر را دریابند، چگونه ممکن است پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) ضرورت و اهمیت کار را در نیابد و در این خصوص چاره‌اى نیندیشد؟!

اصرار پیامبر(صلى الله علیه وآله) بر اعزام سپاه اسامه

با آن‌که مسائلى چون ظهور مدعیان دروغین پیامبرى براى اتحاد دینى مسلمانان خطرى جدى به‌شمار مى‌آمد، خطر رومیان جدى‌تر بود، پیامبر سپاهى منظم از مهاجر و انصار گردآورد و بر لزوم شرکت افراد سرشناسى چون ابوبکر، عمر، ابوعبیده و سعدوقاص

۱٫ شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۹، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، ص ۲۴۸٫

۲٫ فتح‌البارى ، ج ۱۳، ص ۱۷۵ و الغدیر ، ج ۷، ص ۱۳۲ و ۱۳۳٫

۳٫ الامامة و السیاسة ، ج ۱، ص ۲۲٫


۱۳۳

تصریح کرد. آن بزرگوار با دست خود پرچم فرمانده جوان را بست و به او چنین فرمان داد: به نام خدا و در راه خدا نبرد کن; و چنان ره سپار که تو و سربازانت پیش از خبرتان به آن‌جا گام نهید.

‌‌‌ دانشمندان علوم و فنون نظامى و فرماندهان نبردهاى کهن و نوین، این را پذیرفته‌اند که جملات و حتى کلمات به‌کار گرفته شده در فرمان‌هاى نظامى حساب شده است و تفسیر و دلیلى ویژه دارد. در این فرمان، برخى از بندها به روشنى قابل تبیین است; ولى بندهایى از آن قابل تأمل است:

‌‌‌ ۱٫ چرا در بزرگ‌ترین سپاه، که به جنگ یک امپراطورى اعزام مى‌شود; جوانى حدود ۲۰ ساله به فرماندهى انتخاب مى‌شود؟

‌‌‌ هرچند این امر بر گروهى از صحابه گران آمد و ناخرسند شدند; ولى از نظر آشنایان به سیره انبیا و کارشناسان مسائل مدیریتى، امرى تفسیرپذیر و گویاست; زیرا تقسیم مسؤولیت براساس شخصیت، لیاقت و کاردانى افراد انجام مى‌پذیرد.

‌‌‌ ۲٫ چرا رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) علاوه بر فرمان عمومى تجهیز سپاه، در فرمانى جداگانه به افرادى خاص دستور حرکت و حضور در سپاه داد؟ آیا به سبب تجربه نظامى آن‌هاست، اگر چنین است، چرا آن‌ها را فرمانده نساخت؟

‌‌‌ ۳٫ چرا على (علیه السلام) ، که مجاهدت و روح تسلیم و شجاعت او زبانزد خاص و عام بود و بیش از همه افتخار پرچمدارى و فرماندهى سپاه اسلام را تجربه کرده بود، به شرکت در سپاه و حرکت مامور نشد؟

‌‌‌ ۴٫ چرا وقتى اسامه، از فرمانده کل قوا خواست به او اجازه دهد تا بعد از رهایى پیامبر (صلى الله علیه وآله) از بیمارى، سپاه را حرکت دهد حضرت (صلى الله علیه وآله) موافقت نکرد و دستور حرکت داد. فرمانده جوان دوباره عرض کرد: آیا در حالى که قلبم از بیمارى شما اندوهگین است، حرکت کنم؟ پیامبر (صلى الله علیه وآله) فرمود: به پیروزى بیندیش و فرمانى که دادم اجرا کن. (۱)

‌‌‌ پرسش اساسى این است:

‌‌‌ الف. چرا رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) این همه بر حرکت سریع سپاه پاى مى‌فشرد؟

‌‌‌ ب. به رغم پاسخ روشن پیامبر (صلى الله علیه وآله) به درخواست مکرر اُسامه، چه دست‌هاى مرموزى و

۱٫ سر على النصر و العافیة و انفذ لما امرتک به . ( تاریخ الطبرى ، ج ۳، ص ۱۹۲ و ۱۹۳)


۱۳۴

به چه دلیل در حرکت سپاه از لشگرگاه ‌جُرْف‌ کارشکنى مى‌کردند؟

‌‌‌ پیچیدگى پاسخ به این پرسش آن گاه بهتر رخ مى‌نماید که بدانیم چون رسول (صلى الله علیه وآله) از کارشکنى‌هاى جدید در حرکت سپاه آگاهى یافت، با آن‌که در تب شدید به‌سر مى‌برد، با حالت خشم به‌مسجد آمد و ضمن نکوهش کارشکنان، متخلفان از حرکت سریع سپاه‌راملعون‌خواند. (۱)

بروز شکاف‌ها

خانه پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) از بزرگان صحابه و مؤمنانى که براى دیدارش آمده بودند، آکنده بود. پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) با آگاهى از حوادثى که در انتظار حضرتش (صلى الله علیه وآله) نشسته بود و با شناختى که از اصحاب خود داشت، براى آخرین بار فرصت را غنیمت شمرد تا مهم‌ترین پیام رسالت را بیان کرده، خط سیر آینده حکومت اسلامى را ترسیم کند. بنابراین، فرمود: نوشت‌افزار آورید تا نامه‌اى بنویسم که بعد از من هرگز گمراه نشوید.

‌‌‌ یکى از حاضران گفت: درد بر او چیرگى یافته، نمى‌داند چه مى‌گوید. آن گاه به حاضران گفت: قرآن نزد ماست و همان ما را کفایت مى‌کند. اختلاف در حاضران پدید آمد و به یکدیگر پرخاش کردند. برخى سخن عمر را تأیید مى‌کردند و گروهى گفتار رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) را. بدین‌ترتیب، امتیاز میان پیشوا و پیرو از میان رفت و از نوشتن نامه جلوگیرى شد. (۲)

‌‌‌ هر مؤمنى حق دارد بپرسد که اوّلا موضوع نامه‌اى که پیامبر (صلى الله علیه وآله) مى‌خواست بنویسد، چه بود؟ و ثانیاً نگارش چنین نامه‌اى براى چه کسانى زیانبار بود و چه زیانى داشت؟

‌‌‌ دانشمند اهل‌تسنن مصر احمدحسین‌یعقوب درباره پافشارى نکردن در نوشتن نامه معتقد است: چنانچه پیامبر (صلى الله علیه وآله) بر نگارش نامه اصرار مىورزید، شخص معترض و طرفدارانش بر نظر خود پاى مى‌فشردند و حتى براى به کرسى نشاندن مدعا و خواسته خویش به کوشش‌هایى دست مى‌یازیدند. کم‌ترین دستاورد این تلاش، بى‌ثمر شدن نامه بود. در کنار آن، خطر بزرگى اصل دین و تمام دعوت ۲۳ ساله پیامبر (صلى الله علیه وآله) را تهدید و حتى قرآن را نیز از اعتبار ساقط مى‌کرد. (۳)

۱٫ شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۲، ص ۲۰; المراجعات ، ص ۲۷۵ و ملل و نحل ، شهرستانى، ص۲۹٫

۲٫ صحیح البخارى ، ج ۸‌، ص ۹ و ج ۴، ص ۸۵‌; مسند احمد ، ج ۱، ص ۴۲۵ و طبقات الکبرى ، ج ۲، ص ۲۴۴٫

۳٫ پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسین یعقوب، ترجمه محمدقاضى‌زاده، ص ۴۳۸ به بعد.


۱۳۵
جریان سقیفه و شکل‌گیرى خلافت
خلافت ابوبکر

خبر رحلت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) به سرعت منتشر شد و مردم مدینه را در نگرانى و اندوه فرو برد. در میان ناله‌ها و فریادهاى مردم، یکى از صحابه با صداى بلند گفت: این چه نادانى است که شما دارید، چرا مى‌گویید پیامبر مرده است؟ نه، چنین گفتارى صحیح نیست; این سخن منافقان است. ابن‌عباس به او نزدیک شد و این آیه را خواند: و ما محمد الاّ رسول قد خلت من قبله الرسل أ فان مات أو قتل إنقلبتم على أعقابکم…‌. (۱) مرد قانع نشد و تهدید کرد: اگر کسى بگوید پیامبر مرده است، دست و پایش را قطع مى‌کنم. پیامبر به آسمان‌ها رفته است و باز مى‌گردد.

‌‌‌ مردم ناباورانه اشک مى‌ریختند. ابوبکر از راه رسید، آیه را دوباره تلاوت کرد و بانگ برآورد: پیامبر مرده است، اما خداى او نمرده است.

‌‌‌ هیجان مردم فرو نشست (۲) و اندوه و ناله‌هایشان ادامه یافت. وقتى مراسم تجهیز و تکفین پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) برپا شد، پیکى آهسته به ابوبکر گفت: عمر تو را مى‌خواند. ابوبکر، که مراسم تدفین و تجهیز پیامبر را مهم‌تر مى‌دید، ناخشنود شد و سخن پیک را نادیده گرفت. قاصد دوباره پیام آورد. ابوبکر این‌بار اجابت کرد و همراه عمر و ابوعبیده روانه سقیفه شد.

‌‌‌ درباره تشکیل سقیفه سؤالات و پرسش‌هایى وجود دارد که بخشى از آن عبارتند از:

‌‌‌ الف. سقیفه گنجایش چند نفر را داشت؟

‌‌‌ ب. چرا اجتماع در آن هنگام و در آن‌جا برقرار شد؟

‌‌‌ ج. چرا گروهى از انصار در سقیفه گرد آمده بودند؟

‌‌‌ د. چه کسى انصار را به اجتماع دعوت کرد؟

۱٫ سوره آل‌عمران، آیه ۱۴۴٫

۲٫ درباره عکس‌العمل عمر در مقابل خبر وفات پیامبر (صلى الله علیه وآله) و ادعاى او دال بر این‌که آن حضرت نمرده است را نمى‌توان گفت که ایشان در آن لحظه فاجعه، اسیر اضطراب و پریشانى شده بود، به‌خصوص نقشى که او مستقیماً بعد از آن قضیه، در سقیفه ایفا کرد مؤید همین معناست. به‌علاوه وقتى همان آیه را از زبان ابوبکر شنید کاملا آرام شد و پذیرفت، این وقایع گواه است که عمر با این سخنان منتظر حضور ابوبکر بوده است تا مبادا بدون حضور او کارى در امر خلافت و جانشینى انجام گیرد و مردم به افکار انحرافى و… مشغول باشند. (ر.ک: فدک در تاریخ ، سیدمحمدباقرصدر، ترجمه محمود عابدى، ص ۷۰ به بعد)


۱۳۶

‌‌‌ هـ . آیا مقدمات اجتماع از قبل برنامه‌ریزى شده بود؟

‌‌‌ و. چه کسانى از انصار در محفل حضور داشتند؟

‌‌‌ ز. آیا گردهمایى انصار براى انتخاب جانشین بود و جنبه سیاسى داشت؟

‌‌‌ ح. کدام یک از انصار و با چه انگیزه‌اى پیش از همه بیعت کرد؟

‌‌‌ ط. آیا، جز آن سه تن، هیچ یک از مهاجران از جریان سقیفه آگاه بود؟

‌‌‌ ى. ابوبکر، که اواخر عمر خود را مى‌گذراند و به پیامبر (صلى الله علیه وآله) نیز اظهار اخلاص مى‌کرد، چگونه پس از آگاهى از جریان، پیکر پیامبر را رها ساخت و روانه سقیفه شد؟

‌‌‌ ک. چرا به هیچ مهاجر دیگر و افرادى که گرد جسم پاک پیامبر مى‌گریستند; اطّلاع ندادند؟

‌‌‌ ل. چرا در جلسه‌اى که سرنوشت مسلمانان تعیین مى‌شد، خاندان پیامبر را به حساب نیاوردند؟

‌‌‌ م. اصولا این‌همه شتاب براى چه بود؟ آیا واقعاً فتنه تا آن حدّ نزدیک شده بود که نمى‌بایست یک روز هم صبر کرد؟ (۱) آیا نباید گفت که کسانى در آن روز از دو پایه حکومت و دین، که اسلام بر آن استوار است، تنها به حکومت مى‌اندیشیدند؟ (۲)

‌‌‌ امروزه این پرسش‌ها و ده‌ها پرسش دیگر اندیش‌مندان و جویندگان راه مستقیم را به اندیشه و تحقیق جدى وا داشته است.

‌‌‌ به هر تقدیر، در سقیفه، مهاجرت، قریشى‌بودن و دوستى با پیامبر مورد استدلال قرار گرفت و سرانجام آخرین برگ پیروزى یعنى کهنسالى رو شد. یکى از انصار ـ بشربن‌سعد ـ که بعدها در شمار نزدیک‌ترین یاران معاویه قرار گرفت، به‌عنوان اولین نفر، بیعت کرد. البته در آن موقعیت، زمزمه‌هایى درباره غیبت اهل‌بیت، بنى‌هاشم و دیگر مهاجران و شخص على (علیه السلام) به گوش مى‌رسید; ولى سیاست‌هاى گروهى، رقابت‌هاى طایفه‌اى و حسادت‌هاى شخصى جاهلى دو قبیله اوس و خزرج زمینه موفقیت کارگردانان اخذ بیعت را فراهم آورد. سرانجام طایفه اسلم با جار و جنجال و شکل پلیسى وارد معرکه شد، با خلیفه بیعت کرد و (۳)

۱٫ ر.ک: زندگى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، سیدجعفر شهیدى، ص ۱۰۷٫

۲٫ ر.ک: تاریخ تحلیلى اسلام ، سیدجعفر شهیدى، صص ۹۴ ـ ۹۱٫

۳٫ بعدها از عمر نقل شد که تا طایفه اسلم وارد معرکه نشده بود به پیروزى اطمینان نداشتم. ( تاریخ الطبرى ، ج ۳، ص‌۲۰۵ و ۲۲۲ و الجمل ، شیخ مفید، ص ۵۹)


۱۳۷

پیروزى سقیفه‌سازان را قطعى ساخت.

‌‌‌ در همان مجلس، گردانندگان صحنه رقابت، قتل سعدبن‌عباده انصارى را که نامزد جانشینى بود، پیشنهاد دادند; ولى با دخالت هوادارانش عملى نشد. (۱)

‌‌‌ بدین ترتیب، ابوبکربن‌ابوقحافه در سن ۶۰ سالگى به خلافت رسید. او بشارت ظهور پیامبرى با آیین جهانگیر را شنیده بود. در جریان هجرت رسول‌خدا به مدینه به آن حضرت (صلى الله علیه وآله) پیوست و به پیر نسب‌دان قریش شهرت داشت و کسانى چون عثمان، طلحه، زبیر، سعدبن‌ابىوقاص و عبدالرحمن‌بن‌عوف به راهنمایى او مسلمان شده بودند.

خلافت ابوبکر

خبر رحلت پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) به سرعت منتشر شد و مردم مدینه را در نگرانى و اندوه فرو برد. در میان ناله‌ها و فریادهاى مردم، یکى از صحابه با صداى بلند گفت: این چه نادانى است که شما دارید، چرا مى‌گویید پیامبر مرده است؟ نه، چنین گفتارى صحیح نیست; این سخن منافقان است. ابن‌عباس به او نزدیک شد و این آیه را خواند: و ما محمد الاّ رسول قد خلت من قبله الرسل أ فان مات أو قتل إنقلبتم على أعقابکم…‌. (۱) مرد قانع نشد و تهدید کرد: اگر کسى بگوید پیامبر مرده است، دست و پایش را قطع مى‌کنم. پیامبر به آسمان‌ها رفته است و باز مى‌گردد.

‌‌‌ مردم ناباورانه اشک مى‌ریختند. ابوبکر از راه رسید، آیه را دوباره تلاوت کرد و بانگ برآورد: پیامبر مرده است، اما خداى او نمرده است.

‌‌‌ هیجان مردم فرو نشست (۲) و اندوه و ناله‌هایشان ادامه یافت. وقتى مراسم تجهیز و تکفین پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) برپا شد، پیکى آهسته به ابوبکر گفت: عمر تو را مى‌خواند. ابوبکر، که مراسم تدفین و تجهیز پیامبر را مهم‌تر مى‌دید، ناخشنود شد و سخن پیک را نادیده گرفت. قاصد دوباره پیام آورد. ابوبکر این‌بار اجابت کرد و همراه عمر و ابوعبیده روانه سقیفه شد.

‌‌‌ درباره تشکیل سقیفه سؤالات و پرسش‌هایى وجود دارد که بخشى از آن عبارتند از:

‌‌‌ الف. سقیفه گنجایش چند نفر را داشت؟

‌‌‌ ب. چرا اجتماع در آن هنگام و در آن‌جا برقرار شد؟

‌‌‌ ج. چرا گروهى از انصار در سقیفه گرد آمده بودند؟

‌‌‌ د. چه کسى انصار را به اجتماع دعوت کرد؟

۱٫ سوره آل‌عمران، آیه ۱۴۴٫

۲٫ درباره عکس‌العمل عمر در مقابل خبر وفات پیامبر (صلى الله علیه وآله) و ادعاى او دال بر این‌که آن حضرت نمرده است را نمى‌توان گفت که ایشان در آن لحظه فاجعه، اسیر اضطراب و پریشانى شده بود، به‌خصوص نقشى که او مستقیماً بعد از آن قضیه، در سقیفه ایفا کرد مؤید همین معناست. به‌علاوه وقتى همان آیه را از زبان ابوبکر شنید کاملا آرام شد و پذیرفت، این وقایع گواه است که عمر با این سخنان منتظر حضور ابوبکر بوده است تا مبادا بدون حضور او کارى در امر خلافت و جانشینى انجام گیرد و مردم به افکار انحرافى و… مشغول باشند. (ر.ک: فدک در تاریخ ، سیدمحمدباقرصدر، ترجمه محمود عابدى، ص ۷۰ به بعد)


۱۳۶

‌‌‌ هـ . آیا مقدمات اجتماع از قبل برنامه‌ریزى شده بود؟

‌‌‌ و. چه کسانى از انصار در محفل حضور داشتند؟

‌‌‌ ز. آیا گردهمایى انصار براى انتخاب جانشین بود و جنبه سیاسى داشت؟

‌‌‌ ح. کدام یک از انصار و با چه انگیزه‌اى پیش از همه بیعت کرد؟

‌‌‌ ط. آیا، جز آن سه تن، هیچ یک از مهاجران از جریان سقیفه آگاه بود؟

‌‌‌ ى. ابوبکر، که اواخر عمر خود را مى‌گذراند و به پیامبر (صلى الله علیه وآله) نیز اظهار اخلاص مى‌کرد، چگونه پس از آگاهى از جریان، پیکر پیامبر را رها ساخت و روانه سقیفه شد؟

‌‌‌ ک. چرا به هیچ مهاجر دیگر و افرادى که گرد جسم پاک پیامبر مى‌گریستند; اطّلاع ندادند؟

‌‌‌ ل. چرا در جلسه‌اى که سرنوشت مسلمانان تعیین مى‌شد، خاندان پیامبر را به حساب نیاوردند؟

‌‌‌ م. اصولا این‌همه شتاب براى چه بود؟ آیا واقعاً فتنه تا آن حدّ نزدیک شده بود که نمى‌بایست یک روز هم صبر کرد؟ (۱) آیا نباید گفت که کسانى در آن روز از دو پایه حکومت و دین، که اسلام بر آن استوار است، تنها به حکومت مى‌اندیشیدند؟ (۲)

‌‌‌ امروزه این پرسش‌ها و ده‌ها پرسش دیگر اندیش‌مندان و جویندگان راه مستقیم را به اندیشه و تحقیق جدى وا داشته است.

‌‌‌ به هر تقدیر، در سقیفه، مهاجرت، قریشى‌بودن و دوستى با پیامبر مورد استدلال قرار گرفت و سرانجام آخرین برگ پیروزى یعنى کهنسالى رو شد. یکى از انصار ـ بشربن‌سعد ـ که بعدها در شمار نزدیک‌ترین یاران معاویه قرار گرفت، به‌عنوان اولین نفر، بیعت کرد. البته در آن موقعیت، زمزمه‌هایى درباره غیبت اهل‌بیت، بنى‌هاشم و دیگر مهاجران و شخص على (علیه السلام) به گوش مى‌رسید; ولى سیاست‌هاى گروهى، رقابت‌هاى طایفه‌اى و حسادت‌هاى شخصى جاهلى دو قبیله اوس و خزرج زمینه موفقیت کارگردانان اخذ بیعت را فراهم آورد. سرانجام طایفه اسلم با جار و جنجال و شکل پلیسى وارد معرکه شد، با خلیفه بیعت کرد و (۳)

۱٫ ر.ک: زندگى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، سیدجعفر شهیدى، ص ۱۰۷٫

۲٫ ر.ک: تاریخ تحلیلى اسلام ، سیدجعفر شهیدى، صص ۹۴ ـ ۹۱٫

۳٫ بعدها از عمر نقل شد که تا طایفه اسلم وارد معرکه نشده بود به پیروزى اطمینان نداشتم. ( تاریخ الطبرى ، ج ۳، ص‌۲۰۵ و ۲۲۲ و الجمل ، شیخ مفید، ص ۵۹)


۱۳۷

پیروزى سقیفه‌سازان را قطعى ساخت.

‌‌‌ در همان مجلس، گردانندگان صحنه رقابت، قتل سعدبن‌عباده انصارى را که نامزد جانشینى بود، پیشنهاد دادند; ولى با دخالت هوادارانش عملى نشد. (۱)

‌‌‌ بدین ترتیب، ابوبکربن‌ابوقحافه در سن ۶۰ سالگى به خلافت رسید. او بشارت ظهور پیامبرى با آیین جهانگیر را شنیده بود. در جریان هجرت رسول‌خدا به مدینه به آن حضرت (صلى الله علیه وآله) پیوست و به پیر نسب‌دان قریش شهرت داشت و کسانى چون عثمان، طلحه، زبیر، سعدبن‌ابىوقاص و عبدالرحمن‌بن‌عوف به راهنمایى او مسلمان شده بودند.

جنگ‌هاى ردّه و واقعیت از دین برگشتگان

با توجه به زمینه‌هایى که از زمان حیات پیامبر (صلى الله علیه وآله) بروز کرده بود و افرادى، به دلایل مختلف، ادعاى نبوت کرده، در مسیر فریفتن برخى از قبایل موفقیت‌هایى نیز به‌دست آورده بودند، بحران شکننده بعد از رحلت رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) ، مجال تازه‌اى را در دو جهت فراهم آورد.

‌‌‌ نخست آن که هرکدام از این افراد زمان را مناسب یافتند و با ادعاى نبوت طبل مخالفت و بى‌دینى کوفتند. و ازسوى دیگر این امر سبب شد عده‌اى از مسلمانان سست ایمان نسبت به اصل دین دچار تردید شوند. ضمیمه شدن مسأله پرداخت زکات که در موقعیت جدید معناى دیگرى پیدا مى‌کرد، آهنگ نارضایتى و نافرمانى را تشدید کرد.

‌‌‌ بدین‌ترتیب، همزمان، دو پدیده شکل گرفت یکى نپرداختن زکات به‌دلیل مشروع ندانستن دستگاه خلافت و دیگرى بازگشت از دین و ارتداد; حکومت در رویارویى با این‌دو پدیده با قدرت عمل کرد. خشونت عوامل خلافت در این امر چنان بود که حتى عمربن‌خطاب لب به اعتراض گشود. (۲)

‌‌‌ بر اساس اسناد و منابع معتبر، برخى از آنان که مهر ارتداد و بازگشت از دین بر پیشانى‌شان خورد، افرادى بودند که سازمان سیاسى و حکومتى جدید را قبول نداشتند و پرداخت زکات

۱٫ سعد، رئیس قبیله خزرج، هرگز با ابوبکر بیعت نکرد و هیچ‌گاه در نماز او حاضر نشد تا این‌که در زمان خلافت عمر نیم شبى او را دیدند که به زخم تیر از پا درآمده‌است. شایع‌شد جنّیان او را کشته‌اند تا کشنده وى ازقصاص‌برهد!

۲٫ تاریخ ، ابن‌کثیر، ج ۶‌، ص ۳۱۱ و الامامة و السیاسة ، ج۱، ص ۳۵٫


۱۳۸

به این حاکمان را به معناى انجام وظیفه الهى و رهایى از تکلیف نمى‌دانستند. (۱)

گذر از در خانه فاطمه(علیها السلام)

گرچه بسیارى امور طبق برنامه پیش مى‌رفت; ولى کار مستحکم ساختن پایه‌هاى قدرت ابوبکر هنوز پایان نگرفته بود. چنان‌که منابع شیعه و سنى نشان مى‌دهد، على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام) مهم‌ترین مرد خاندان پیامبر (صلى الله علیه وآله) و یاران نزدیک وى و خاندان هاشم، از تصمیم سقیفه نشینان آگاه نبودند. آن‌ها وقتى این موضوع را شنیدند که ابوبکر، با موقعیت تثبیت شده، همراه حامیانش به مسجد پیامبر آمد.

‌‌‌ شاید در این لحظه بود که على (علیه السلام) و گروهى از حامیانش در خانه فاطمه (علیها السلام) گرد آمدند و درباره آنچه باید انجام شود به گفتوگو پرداختند. ابوبکر و عمر، با آگاهى کامل از حقانیت على (علیه السلام) و احترام خاصى که او در میان گروهى از اصحاب داشت، در حالى که از واکنش جدى على (علیه السلام) و پیروانش بیمناک بودند، آنان را به بیعت در مسجد فرا خواندند; ولى آن‌ها سر باز زدند. (۲)

‌‌‌ گروه مسلح، خانه على (علیه السلام) را محاصره و تهدید کردند که اگر على (علیه السلام) و هوادارانش از خانه خارج نشوند و با خلیفه بیعت نکنند، آن را به آتش خواهند کشید. (۳) على (علیه السلام) بیرون آمد و کوشید، با مطرح کردن حق خود، اعتراض خویش را آشکار سازد. به‌زودى خشونت و شدت آشکار شد، شمشیرها از نیام برآمد و عمر و گروهش کوشیدند از در خانه‌ى فاطمه (علیها السلام) گذشته، به درون نفوذ کنند. فاطمه (علیها السلام) خشمگین در برابرشان ایستاد و با لحنى ملامت‌آمیز فریاد زد: شما پیکر رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) را بر زمین نهادید و بدون رایزنى با ما و محترم شمردن

۱٫ یکى از نمونه‌هاى آشکار این پدیده حکایت ‌مالک‌بن‌نویره‌ است، مالک و قبیله‌اش مسلمان بوده‌اند و خود مالک مأمور جمع‌آورى زکات و ارسال آن براى حضرت‌رسول (صلى الله علیه وآله) بوده، اما در زمان خلافت به این دلیل که خلیفه را محق نمى‌دانست استنکاف نمود. خلیفه به اتهام این‌که وى مرتد شده است خالدبنولید را با سپاهى به‌سوى وى و قبیله‌اش گسیل داشت. خالد در این مأموریت چنان اعمال شنیعى را مرتکب شد که قلم از بیان آن شرم دارد، بسیارى از مسلمانان و حتى اطرافیان خلیفه به این عمل خالد اعتراض کردند ولى خلیفه اعتنا نکرد. ( فتوح‌البلدان ، ص ۱۴۲ و فرق‌الشیعه ، ص ۴)

۲٫ انساب‌الاشراف ، ج ۱، ص ۵۸۷‌، معالم‌المدرستین ، ج ۲، ص ۱۶۳ به‌بعد و تاریخ خلفا ، رسول جعفریان، صص‌۲۵ ـ ۲۰٫

۳٫ الامامة و السیاسة ، ج ۱، ص ۱۳ و تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۴۴۴٫


۱۳۹

حقوق ما تصمیم گرفتید. در مقابل خداوند مى‌گویم شتابان از این‌جا برون روید و گرنه به پیشگاهش شکوه مى‌کنم. این امر بر پیچیدگى موقعیت افزود و گروه مسلح بدون به‌دست آوردن بیعت على (علیه السلام) ، ناگزیر خانه را ترک گفتند. (۱)

‌‌‌ با آن‌که فشارها همه‌جانبه بود و شعله‌هاى خشم مردان خلیفه، مسلمانان معترض را تهدید مى‌کرد، على (علیه السلام) تن به سازش نداد و تا هنگامى که اساس دین را در معرض خطر ندید، بر این موضع خویش استوار ماند. چون احتمال پایمال شدن رنج‌هاى رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) جدى شد، على و پیروانش ناگزیر با خلیفه مصالحه کردند. برخى از ممتازترین اصحاب پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، که مدت‌ها خلافت ابوبکر را به رسمیت نمى‌شناختند، عبارتند از: حذیفة‌بن‌یمان، خذیمة‌بن‌ثابت، ابوایوب انصارى، سهل و عثمان بن حنیف، برئة بن غریب انصارى، ابوذر‌غفارى، عماربن‌یاسر، مقدادبن‌عمرو، سلمان فارسى و خالدبن‌سعید. (۲)

فدک نمادى از معنایى عظیم

یکى از اقدام‌هاى ابوبکر، در راستاى گردآورى زکات و سامان بخشیدن درآمدها، تصرف منطقه اقتصادى فدک است. انگیزه اصلى ابوبکر از تصرف فدک چه بود؟ چه دلیلى بر جواز این کار داشت؟ آیا واقعاً درگیرى بر سر باغستان بود؟

‌‌‌ این‌ها بخشى از پرسش‌هایى است که هنوز در حافظه تاریخ به‌خوبى باقى مانده است.

‌‌‌ در فرهنگ شیعه فدک نمادى از معنایى بزرگ است که هرگز در چهار چوب آن قطعه زمین نمى‌گنجد; و همین معنا رمزى است که درگیرى را از مخاصمه سطحى و محدود به مبارزه‌اى سیاسى تبدیل مى‌کند. منازعه فدک در واقع فریاد اعتراض یادگار رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) به انحراف پدید آمده در جهان اسلام است.

‌‌‌ حضرت زهرا (علیها السلام) ، همراه زنان بنى‌هاشم به مسجد آمد. (۳) ابوبکر با گروهى از مهاجران و انصار نشسته بودند. آه سوزان و دردناک دخت پیامبر (صلى الله علیه وآله) جمعیت را متأثر ساخت. خداى را

۱٫ تشیع در مسیر تاریخ ، سیدحسین محمدجعفرى، ترجمه سیدمحمدتقى آیت‌اللهى، ص ۶۷ و ۶۸ و زندگانى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، صص ۱۳۰ ـ ۱۰۷٫

۲٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۲۴ به بعد و تاریخ خلفا ، رسول جعفریان، ص ۲۳٫

۳٫ شرح نهج‌البلاغه ،ابن‌ابى‌الحدید، ج ۴، ص ۹۳ به بعد; بلاغات النساء ، ص ۱۲; احتجاج ، طبرسى، ج ۱، صص۱۴۹ـ۱۳۱ و فدک در تاریخ ، محمدباقر صدر، ترجمه محمود عابدى، صص ۶۵ ـ ۵۶‌.


۱۴۰

سپاس گفت و به یگانگى او و رسالت حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) گواهى داد; همه را به حفظ قرآن، که امانت بزرگ الهى است، سفارش کرد… پس از تبیین مشروح فلسفه و هدف احکام، به قاطعیت و زحمات پیامبر (صلى الله علیه وآله) در تقویت راه هدایت و سعادت مردم اشاره کرد. نقش مهم على (علیه السلام) در دفاع از اسلام و پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) را یادآور شد و در انتقاد از بىوفایى مردم فرمود: شما آن‌قدر صبر نکردید که بحران فروکش کند و اندکى از مصیبت بگذرد. شتابان فتنه را دامن زدید، شعله‌هاى اخلال و فساد را برافروختید، احکام و سنن پیامبر (صلى الله علیه وآله) را ترک کردید و به اهل بیت و خانواده‌اش ستم و خیانت روا داشتید.

‌‌‌ سرور بانوان جهان درباره فدک چنین استدلال کرد: اى پسر ابوقحافه، آیا در قرآن است که ‌تو‌ از پدرت ارث ببرى، ولى من از پدرم ارث نبرم؟! لقد جئت شیئاً فریّاً . (۱) آیا به عمد، کتاب خدا را ترک کرده، احکام آسمانى‌اش را پشت سر مى‌اندازید؟ خداوند مى‌فرماید: و ورث سلیمان داود . (۲) در داستان حضرت یحیى بن زکریا مى‌فرماید: فهب لى من لدنک ولیّاً یرثنى ویرث من آل یعقوب ; (۳) و نیز مى‌فرماید: ان ترک خیراً الوصیة للوالدین والاقربین بالمعروف حقا على المتقین . (۴) آیا خداوند متعال در این آیه همه مردم را به‌طور عموم در نظر نگرفته، همه طبقات شامل این آیات نیستند؟ (۵) آیا شما در تشخیص عموم و خصوص و دلالت آیات، از

۱٫ سوره مریم، آیه ۲۷٫

۲٫ سوره نحل، آیه ۱۶٫

۳٫ سوره مریم، آیات ۵ و ۶‌.

۴٫ سوره بقره، آیه ۱۸۰٫

۵٫ باید توجّه داشت که استدلال حضرت زهرا (علیها السلام) به آیات ارث به این خاطر بوده است که برخى در این زمینه مسأله ارث پیامبران را مطرح کردند و در واقع نوعى بدعت در دین گذاشتند، حضرت زهرا (علیها السلام) در این خطبه به مسأله فدک از این منظر مى‌پردازد وگرنه مسأله فدک ربطى به ارث ندارد. براساس اسناد تاریخى، فدک دهکده‌اى یهودى‌نشین در حجاز بوده است که چون بهوسیله نیروى نظامى و قواى قهریه فتح نشده بود ـ به حکم قرآن، سوره حشر، آیه ۵۹ ـ به مالکیت خاص رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) درآمد. پیامبر (صلى الله علیه وآله) نیز، پس از مدتى آن را به حضرت زهرا (علیها السلام) واگذار کرد و تا رحلت نبى‌اکرم (صلى الله علیه وآله) در اختیار فاطمه (علیها السلام) بود. پس در اینجا مسأله میراث و یا صدقه مطرح نیست مگر به همان اندازه که به موضوع سیاست حاکم مربوط است. ابن‌ابى‌الحدید معتزلى در جلد ۱۶، شرح نهج‌البلاغه ، ص ۲۸۴ با ظرافت همین نکته را مطرح مى‌کند مى‌گوید از مدرس مدرسه غربى بغداد پرسیدم آیا فاطمه راست مى‌گفت؟ گفت، آرى، گفتم: اگر راست مى‌گفت چرا فدک را بدو برنگرداندند؟ استاد با لبخند پاسخ داد: لو اعطاها الیوم فدک بمجرد دعواها لجاءت الیه غداً و ادّعت لزوجها الخلافه…‌. اگر آن‌روز فدک را به او مى‌داد. فردا خلافت شوهر خود را ادعا مى‌کرد و او نمى‌توانست سخن وى را نپذیرد. چه قبول کرده بود که دختر پیغمبر هرچه مى‌گوید راست است. (ر.ک: فدک در تاریخ ، شهید صدر و زندگانى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، سیدجعفر شهیدى، صص‌۱۲۰ ـ ۹۷)


۱۴۱

پدر و پسرعمویم آگاه ترید؟… آگاه باشید، گفتنى‌ها را گفتم; یقین دارم خوارى، شما را فرا گرفته است و گفتن حقیقت با شما سودى ندارد; ولى چه کنم اندوه طغیان کرد، سینه‌ام تنگ شد و اتمام حجت کردم.

‌‌‌ آرى، شما آنچه مى‌خواستید به چنگ آوردید; بر مرکب مراد سوار شدید و آن را رام خویش ساختند; ولى ننگ حق‌کشى براى شما باقى ماند و داغ آن چنان بر پیشانى‌تان نقش بست که تا پایان کار جهان محو نخواهد شد. در آخرت نیز آتش عذابى که بر دل‌ها اثر مى‌کند و آن‌ها را مى‌گدازد، گریبان‌گیرتان خواهد بود; وسیعلم الذین ظلموا اىّ منقلب ینقلبون . (۱)

‌‌‌ چنانکه در سخنانِ آن حضرت با زنان مهاجر و انصار این هدف سیاسى به روشن آمده است: آن حضرت (علیها السلام) مى‌فرماید: چگونه رهبرى امت را، از پایگاه رسالت و قواعد استوار نبوت و مهبط روح‌الامین دور ساختند، قرآن را از دست آگاهان به دنیا و دین بازگرفتند؟ باید بدانند که این کار زیانى آشکار است. اما چرا با ابوالحسن على (علیه السلام) به دشمنى برخاستند؟ به خدا سوگند، تنها علتى که باعث این دشمنى شد، قدرت شمشیر او در جهاد، سخت‌گیرى و

شدت عمل او در برابر حق، یورش عبرت‌آموز او به جان دشمنان و بى‌پروایى او در راه خدا بود. به خدا اگر مانع نمى‌شدند و على (علیه السلام) زمام امور امت را به‌عهده مى‌گرفت، کاروان امت را چنان عادلانه و بزرگوارانه پیش مى‌برد که در این کاروان نه مرکب رنجى ببیند و نه راکب اضطرابى یابد و آن را به آبشخورى مى‌رساند که چشمه زلال و نوشین آن، پیوسته به گوارایى، بجوشد و چنان سیراب بازشان مى‌گرداند که عقل به حیرت درماند. بدون این‌که در برابر این مسؤولیت در پى سود و بهره‌اى برآید. مگر این‌که تنها، شدت عطش خود را به جرعه آبى، و ضعف گرسنگى را به نان خشکى فرونشاند و در آن صورت، درهاى برکات الهى از آسمان و زمین بر آنان گشوده مى‌شد. امّا دریغا! این کار را نکردند و خداوند آنان را بدین کارشان مؤاخذه خواهد کرد. (۲)

‌‌‌ از دیگر فعالیت‌هاى خلیفه اول پاى‌فشارى بر گسیل سپاه اُسامه به مرزهاى روم بود.

۱٫ سوره شعراء، آیه ۲۲۷٫ (ر.ک: بیت‌الاحزان ، شیخ‌عباس قمى، ترجمه محمد محمدى‌اشتهاردى، صص ۱۹۶ ـ ۱۸۷ و زندگانى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، صص ۱۴۳ ـ ۱۲۱)

۲٫ فدک در تاریخ ، شهید سیّد محمدباقر صدر، ترجمه محمود عابدى، صص ۶۱ ـ ۵۸‌.


۱۴۲

هرچند در زمان حیات پیامبر (صلى الله علیه وآله) در حرکت سپاه اُسامه کوتاهى شده بود، اما خطر دشمنان خارجى چیزى نبود که بتوان آن را نادیده انگاشت. افزون بر این، اعزام سپاه اسامه نوعى اجراى فرمان پیامبر به‌شمار مى‌آمد و قدرت حکومت را به مخالفان مى‌نمایاند.

‌‌‌ از دیگر تدابیر و فعالیت‌هاى خلیفه اول انتصاب جانشین براى خود بود.

خلافت عمربن خطاب

عمربن خطاب در سال سیزدهم هـ .ق. با وصیت ابوبکر زمامدار مسلمانان شد. (۱) وى نخستین خلیفه‌اى است که ‌امیرالمؤمنین‌ خوانده شد. هرچند در دوره خلافت و پیش از آن از ثروت‌مندان قریش شناخته مى‌شد، شیوه اشرافى پیش نگرفت; به تن‌پوش‌هاى گرانبها و گردآورى طلا و نقره دلبستگى نداشت و کارگزارانى را که چنین نبودند، توبیخ مى‌کرد.

‌‌‌ پس از فتح فلسطین، سادگى و مهابت او در ورود به بیت المقدس توجه و تحسین مسیحیان را برانگیخت. در غذا قناعت داشت و در جبه پشمین او اغلب وصله‌اى چرمین دیده مى‌شد. در جریان قحطى سال پنجم خلافتش، که اعراب ناگزیر به خوردن مردار و… روى آوردند، خود با آن‌که تهى‌دست نبود با آنان همدردى مى‌کرد. با این همه، به اتفاق مورخان تندخو و سخت گیر بود و در رسیدگى به کار عامه مبالغه‌اى افراط‌آمیز داشت. او خود اعتراف مى‌کرد که مردم از تندى‌اش وحشت بسیار دارند. (۲)

‌‌‌ وضع مقررات درباره اهل ذمه، قراردادن دیوان و دفتر براى مالیات و بیت‌المال، (۳) ایجاد پایگاه‌هاى نظامى، تسخیر سراسر جزیرة العرب، بیرون آوردن شام و مصر

از دست امپراطورى روم و فتح ایران از دستاوردهاى خلافت ده ساله او شمرده مى‌شود. (۴)

۱٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۱، ص ۱۵۰; مروج الذهب ، ج ۲، ص ۳۷۵٫ مورخان، اسلام‌آوردن عمر را سال پنجم، ششم یا نهم بعثت نوشته‌اند. السیرة النّبویة ، ج ۱، صص ۳۷۶ ـ ۳۶۹٫

۲٫ حیاة الصحابه ، ج ۱، ص ۴۹ به بعد و عیون اخبارالرضا ، ج ۱، ص ۱۲٫

۳٫ این امر به‌تدریج به برترى‌جویى قبیله قریش و نژاد عرب و نظام طبقاتى انجامید.

۴٫ معالم المدرستین ، علامه مرتضى عسگرى، ج ۲، صص ۳۵۶ ـ ۳۵۲، مروج الذهب ، ج ۲، ص ۲۴۲ به بعد; شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱۲، ص ۲۱۴ و فتوح البلدان ، ص ۵۴۹‌.


۱۴۳
انگیزه‌ها و اسباب فتوحات

به‌طور کلى، عملکرد خلفا در راه اندازى جنگ‌هاى داخلى و خارجى از دو جهت اهمیت دارد. اول ضرورت این نبردها و آثار داخلى و خارجى آن و دوم علل و اسباب داخلى و خارجى فتوحات.

‌‌‌ در ارزیابى علل و اسباب این پیروزى‌ها بیش‌تر محققان تاریخ برآنند که هنگام طلوع اسلام نظام بین الملل به دلایل بسیار روشن در نابسامانى و نارضایتى فرو رفته بود. (۱) برخى از محققان (۲) در تحلیل علل و عوامل پیروزى مسلمانان و اسباب شکست دشمنان اسلام، بهویژه دولت ساسانى، بر امور زیر تاکید مىورزند:

‌‌‌ ۱٫ ناخشنودى مردم از حکومت ساسانى که از بیدادگرى شاهان و تجمل‌پرستى زمامداران ساسانى مایه مى‌گرفت;

‌‌‌ ۲٫ وجود امتیازات طبقاتى بسیار خشن در جامعه و فشار طبقه حاکم و دستگاه‌هاى وابسته بر مردم;

‌‌‌ ۳٫ بى‌روح شدن آیین زرتشتى و گرایش به انشعاب مذهبى;

‌‌‌ ۴٫ آشفتگى در نظام حکومتى ساسانى;

‌‌‌ ۵‌. نشر مبادى اسلام، بى‌پیرایگى این دین، شعار عدالت، مساوات و عملى‌شدن آن بهوسیله پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۶‌. ایمان رزمندگان اسلام به خود و دین خود.

‌‌‌ اهتمام فوق‌العاده خلفا به جنگ و گسترش حوزه نفوذ اسلام از راه خشونت و لشگرکشى که با دیدگاه نظرى و سیره عملى پیامبر (صلى الله علیه وآله) در طول دوران تبلیغ رسالت یعنى فتح دل‌ها و انقلاب درونى نیروهاى انسانى ناسازگار مى‌نماید، کنجکاوى محققان را برانگیخته و به بررسى و تحلیل انگیزه‌هاى اصلى این لشگرکشى‌ها و آثار آن واداشته است.

‌‌‌ برخى معتقدند این فتوحات آشکارا از ارزش مکتب فکرى و تربیتى اسلام مى‌کاست; (۳)

۱٫ در فصل دوم، با عنوان محیط پیدایش اسلام، در این‌باره بحث شده است.

۲٫ تاریخ تحلیلى اسلام ، سید جعفر شهیدى، ص ۱۰۸ به بعد.

۳٫ دکتر شهیدى در این‌باره مى‌نویسند: آن بیابانى‌ها که دیروز مسلمان شده و هرگز محمد (صلى الله علیه وآله) را ندیده و به خوى او آشنا نشده بودند و یا آن مسلمانان که تنها طى یک یا دو جلسه با پیغمبر اسلام آشنایى داشتند تا چه اندازه مى‌توانستند به خوى مسلمانى آراسته باشند؟ و اگر روزى مالى به دست آنان رسید که هرگز تصور آن را نمى‌کردند، چنانکه قرآن هشدار داده است، طغیان نورزند و اسلام که هنوز در دل آنان ریشه نگرفته تا چه درجه مى‌تواند هواى نفسشان را مهار کند. ( تاریخ تحلیلى اسلام ، ص ۱۱۱)


۱۴۴

زیرا قرآن‌کریم به روشنى بیان مى‌کند که هدف بعثت پیامبران، گسترش عدالت اجتماعى و تربیت معنوى مردم است نه تاسیس امپراطورى قیصرى و کسرایى، استثمار، برده‌گیرى عمومى و به‌دست آوردن غنیمت‌هاى بى‌کران جنگى.

‌‌‌ مردمى که براى نفوذ اسلام به اعماق روح‌شان و تربیت صحیح و یافتن شخصیت انسانى اسلامى آماده مى‌نمودند، هنوز بسم الله نیاموخته بودند که در گرداب جنگ‌ها فرو افتادند، در غنیمت‌ها و ثمرات مادى پیروزى‌ها غرق شدند و معنویت اندکى که تازه در پناه دین اندوخته بودند به توفان کامجویى‌ها و خوشگذرانى‌ها سپردند.

‌‌‌ سیره نبوى نشان مى‌دهد که آن حضرت (صلى الله علیه وآله) در تمام دوران سیزده ساله مکه به هیچ کس اجازه جهاد و حتى دفاع نداد تا آن‌جا که واقعاً مسلمانان به تنگ آمدند و گروهى با اجازه آن حضرت (صلى الله علیه وآله) راه حبشه پیش گرفتند. تنها در سال دوم مهاجرت به مدینه بود که رخصت جهاد آزادى‌بخش داده شد. مسلمانان در تمام دوره مکه آموزش دیدند، با روح اسلام آشنا شدند و فرهنگ اسلامى در اعماق وجودشان نفوذ یافت. نتیجه این آموزش طولانى آن بود که پس از ورود به مدینه همه مبلّغ واقعى اسلام شمرده مى‌شدند، رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) آن‌ها را به اطراف مى‌فرستاد و موفق باز مى‌گشتند. هنگامى که به جهاد مى‌رفتند، مى‌دانستند براى چه هدفى مى‌جنگند. تعبیر امام على (علیه السلام) درباره آنان چنین است:

سربازان اسلام بصیرت‌ها و اندیشه‌هاى روشن خود را بر شمشیرهاى خود حمل مى‌کردند. (۱)

‌‌‌ شمشیرها و انسان‌هاى آموزش یافته، توانستند رسالت خود را نیک به انجام رسانند; پدیده‌اى که متأسفانه در دوران خلفا از یاد رفت. در این دوره، همگام با گشودن دروازه‌هاى اسلام به روى انبوه مردم کشورهاى مغلوب، فرهنگ اسلامى به آن‌ها آموزش داده نشد. بدین ترتیب، قدرت و نفوذ حکومت مرکزى بسیار گسترش یافت و سربازان اسلام فزونى

۱٫ و حملوا بصائرهم على اسیافهم. ( نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۵۰)


۱۴۵

پذیرفت; ولى از مسلمانان مؤمن و پرهیزگار چندان خبرى نبود.

‌‌‌ یکى از مشکلات و زیان‌هاى تازه اسلام آوردگان آن بود که اینان مورد سوء استفاده اشخاص مغرض قرار گرفتند و به نام اسلام و قرآن به جنگ قرآن ناطق گسیل شدند. این سوء استفاده بهوسیله خلفاى بنى‌امیه و بنى‌عباس ادامه یافت و نو اسلام‌ها به ابزار کارآمد قدرت‌مندان براى تأمین منافع شخصى تبدیل شدند.

‌‌‌ مسأله کشورگشایى تا آن‌جا پیش رفت که حکومت اسلامى به امپراطورى‌هایى چون ایران و روم تبدیل شد و بسیارى از صحابه در سایه مقام یا ثروت به فساد گراییدند. جنگ‌هاى صفین و نهروان مولود این پدیده است. (۱)

ممنوعیت نگارش احادیث

تاکنون براى انزواى قرآن و عترت پیامبر (صلى الله علیه وآله) از روش‌هایى استفاده شده است. چنان‌که امروز، گروهى به بهانه اصلاح دین، جهان‌پسند کردن، پویایى و انطباقش با وجدان عصر به دگرگون‌سازى اسلام مى‌پردازند در گذشته نیز به بهانه‌اى، روایات را از دسترس جامعه دور و به حمایت از قرآن، احادیث نبوى را سوزاندند. با این روش، مفسر و مبین کتاب الهى نابود گردید و قرآن مهجور و منزوى شد. بدین‌ترتیب، شبهات و ابهام‌هاى بسیار روییدن آغاز کرد، خرافات در واقعیات پنهان گردید، بسیارى از حلال‌ها حرام و حرام‌ها حلال اعلام شد، تحریف‌ها و تفسیر به رأى‌ها رواج یافت و…‌.

‌‌‌ امام على (علیه السلام) در ترسیم وضع جامعه و مردم مى‌فرماید: مردم در فساد و جنایت همداستان شدند، از دین فاصله گرفتند، بر دروغگویى پیمان بستند و از راستگویى پروا کردند. (۲)

‌‌‌ بدین ترتیب، فضایل اهل بیت و صحابه عالى‌قدر فراموش شد و جمعیت رو به گسترش مسلمانان از درک حقیقت اسلام و قرآن محروم ماند.

خلافت عثمان

با شورایى که خلیفه دوم پیش‌بینى کرده بود اشراف قریش فرصت یافتند پس از وى در کار

۱٫ بر امیر مؤمنان على (علیه السلام) چه گذشت ؟، سیدمحمدحسن موسوى‌کاشانى، صص ۸۷ ـ ۸۲‌.

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۰۸٫


۱۴۶

اداره جامعه اسلامى، که خود و پدران‌شان سال‌ها با آن مبارزه کرده بودند، دخالت کنند. عثمان‌(۳۵ ـ ۲۴ ق) که حدود ۷۰ سال داشت به‌زودى عمل به سیره دو خلیفه پیشین را، که سبب اصلى پیروزى‌اش به‌شمار مى‌آمد، فراموش کرد. او برخلاف شیخین، به خوش‌نشینى و تجملات علاقه فراوان داشت; براى خود خانه خوب ساخت و رخت و کالاى بسیار فراهم آورد. در دوستى و رعایت خاطر خویشان بى‌اختیار بود و میدان را براى تاختوتاز آن‌ها باز گذاشت.

‌‌‌ ابوذر غفارى که از یاران نزدیک پیامبر (صلى الله علیه وآله) بود، به جرم انتقاد از بنى‌امیه و دنیازدگى آنان مورد آزار و شکنجه عثمان قرار گرفت و در نهایت به صحراى سوزان ربذه تبعید کرد.درمقابل، راندگان پیامبر (حکم بن‌ابى‌العاص و عبدالرحمن‌بن‌ابى‌السراح) را به مدینه بازآورد و به آنان جایزه‌داد درحالى‌که ابوبکر و عمر به هیچ وجه راضى نشدند تبعیدیان رسول‌الله را به مدینه بازگردند.

‌‌‌ ثروت هنگفت به‌دست آمده از فتوحات بى‌هیچ تدبیر خردپسند و برنامه مناسبى در جهت ساخت کاخ‌ها و تجملات فرعونى به مصرف رسید و اطرافیان و بستگان خلیفه در

خوش‌گذرانى فرو رفتند. خلیفه، در روز عروسى دخترش، ۱۰۰ هزار درهم و به روایتى ۲۰۰ هزار درهم از بیت‌المال به دامادش هدیه داد. زبیر، صحابى بزرگ، هنگام مرگ ۵۰۰۰ دینار طلا، صدها کنیز و کاخ‌هاى درخور خویش در کوفه و بصره داشت. کار جوایز و هدیه‌هاى خلیفه از بیت‌المال به آن‌جا کشید که مسؤول بیت‌المال به مسجد رفت و به مردم گفت: عثمان چنان مى‌پندارد که من خزانه‌دار او و خویشاوندانش شده‌ام، من خود را خازن بیت‌المال شما مردم مى‌پندارم و نمى‌خواهم آن را به عثمان تسلیم کنم. آن‌گاه کلید بیت‌المال را نزد مردم افکند و ناخشنود مسجد را ترک کرد. (۱)

‌‌‌ داستان جمع و تدوین قرآن که خلیفه از بیم آنکه مبادا اختلاف قرائت قرآن موجب شود که کلام خدا دستخوش زیادت و نقصان شود، اقدام به آن کرد; بهویژه به‌خاطر سوزاندن نسخه‌هاى گونه‌گون پس از تدوین نسخه نهایى، سخت مورد نفرت واقع شد. بدین ترتیب، مجموعه اعمال و خطاهاى پیدا و پنهان خلیفه و کارگزارانش سرنوشت نهایى را رقم زد و آتش خشم عمومى چنان برافروخته شد که حتى مداخله على (علیه السلام) و دیگر بى‌طرفان نیز سودمند نیفتاد. (۲) در آخرین

۱٫ انساب‌الاشراف ، ج ۴، ص ۵۱۸ و ۵۴۷ به بعد.

۲٫ درجریان شورش، على (علیه السلام) شورشیان را یارى‌نکرد و مخالف کشته‌شدن عثمان به آن روش بود.


۱۴۷

لحظات به عثمان پیشنهاد شد از خلافت استعفا کند; اما او، که ۸۰ سال داشت، نپذیرفت. (۱)

خلافت عثمان

با شورایى که خلیفه دوم پیش‌بینى کرده بود اشراف قریش فرصت یافتند پس از وى در کار

۱٫ بر امیر مؤمنان على (علیه السلام) چه گذشت ؟، سیدمحمدحسن موسوى‌کاشانى، صص ۸۷ ـ ۸۲‌.

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۰۸٫


۱۴۶

اداره جامعه اسلامى، که خود و پدران‌شان سال‌ها با آن مبارزه کرده بودند، دخالت کنند. عثمان‌(۳۵ ـ ۲۴ ق) که حدود ۷۰ سال داشت به‌زودى عمل به سیره دو خلیفه پیشین را، که سبب اصلى پیروزى‌اش به‌شمار مى‌آمد، فراموش کرد. او برخلاف شیخین، به خوش‌نشینى و تجملات علاقه فراوان داشت; براى خود خانه خوب ساخت و رخت و کالاى بسیار فراهم آورد. در دوستى و رعایت خاطر خویشان بى‌اختیار بود و میدان را براى تاختوتاز آن‌ها باز گذاشت.

‌‌‌ ابوذر غفارى که از یاران نزدیک پیامبر (صلى الله علیه وآله) بود، به جرم انتقاد از بنى‌امیه و دنیازدگى آنان مورد آزار و شکنجه عثمان قرار گرفت و در نهایت به صحراى سوزان ربذه تبعید کرد.درمقابل، راندگان پیامبر (حکم بن‌ابى‌العاص و عبدالرحمن‌بن‌ابى‌السراح) را به مدینه بازآورد و به آنان جایزه‌داد درحالى‌که ابوبکر و عمر به هیچ وجه راضى نشدند تبعیدیان رسول‌الله را به مدینه بازگردند.

‌‌‌ ثروت هنگفت به‌دست آمده از فتوحات بى‌هیچ تدبیر خردپسند و برنامه مناسبى در جهت ساخت کاخ‌ها و تجملات فرعونى به مصرف رسید و اطرافیان و بستگان خلیفه در

خوش‌گذرانى فرو رفتند. خلیفه، در روز عروسى دخترش، ۱۰۰ هزار درهم و به روایتى ۲۰۰ هزار درهم از بیت‌المال به دامادش هدیه داد. زبیر، صحابى بزرگ، هنگام مرگ ۵۰۰۰ دینار طلا، صدها کنیز و کاخ‌هاى درخور خویش در کوفه و بصره داشت. کار جوایز و هدیه‌هاى خلیفه از بیت‌المال به آن‌جا کشید که مسؤول بیت‌المال به مسجد رفت و به مردم گفت: عثمان چنان مى‌پندارد که من خزانه‌دار او و خویشاوندانش شده‌ام، من خود را خازن بیت‌المال شما مردم مى‌پندارم و نمى‌خواهم آن را به عثمان تسلیم کنم. آن‌گاه کلید بیت‌المال را نزد مردم افکند و ناخشنود مسجد را ترک کرد. (۱)

‌‌‌ داستان جمع و تدوین قرآن که خلیفه از بیم آنکه مبادا اختلاف قرائت قرآن موجب شود که کلام خدا دستخوش زیادت و نقصان شود، اقدام به آن کرد; بهویژه به‌خاطر سوزاندن نسخه‌هاى گونه‌گون پس از تدوین نسخه نهایى، سخت مورد نفرت واقع شد. بدین ترتیب، مجموعه اعمال و خطاهاى پیدا و پنهان خلیفه و کارگزارانش سرنوشت نهایى را رقم زد و آتش خشم عمومى چنان برافروخته شد که حتى مداخله على (علیه السلام) و دیگر بى‌طرفان نیز سودمند نیفتاد. (۲) در آخرین

۱٫ انساب‌الاشراف ، ج ۴، ص ۵۱۸ و ۵۴۷ به بعد.

۲٫ درجریان شورش، على (علیه السلام) شورشیان را یارى‌نکرد و مخالف کشته‌شدن عثمان به آن روش بود.


۱۴۷

لحظات به عثمان پیشنهاد شد از خلافت استعفا کند; اما او، که ۸۰ سال داشت، نپذیرفت. (۱)

کارگزاران خلفا

از مجموع گفتوگوها و حوادث روزهاى پس از رحلت رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، اوضاع جامعه و احوال کارداران و کارگزاران حکومت اسلامى تا حدودى قابل پیش‌بینى بود. هرچند ارزیابى روشن کنونى بر رفتارهاى ثبت شده تاریخى استوار است و این شفافیت در آن عصر، بهویژه در دوران حکومت خلیفه اول و دوم، کم‌تر مى‌توانست خود را بنمایاند; اما گزارش‌هاى مربوط به آن ایام حاوى نکاتى است که تا حدّ زیادى پرده ابهام از کیفیت سیر و صعود این بناى بنیاد شده برمى‌دارد.

‌‌‌ ابوبکر، بعد از انتخاب شدن، دوست دیرینش عمربن‌خطاب را مشاور خود ساخت. تأثیر و نفوذ او در خلیفه چنان بود که حتى بدون توجه به قرائن و مدارک و تحلیل‌هاى دیگر، جانشینى او را قطعى مى‌نمود.

‌‌‌ خالدبنولید، کارگزار دیگر خلیفه و فرمانده نظامیان شمرده مى‌شد. او که در بیش‌تر جنگ‌ها با رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) جنگیده و در نبرد احد با یورشى ناگهانى بر مسلمانان تاخته بود، به میگسارى و ارتکاب زشتى شهرت داشت و هم‌اکنون در مسؤولیتى کلیدى به‌عنوان مدافع خلافت و خلیفه مسلمانان انجام وظیفه مى‌کرد. شدت سرسپردگى او چنان بود که برخى از رؤساى شورشیان و تخلف‌کنندگان از پرداخت زکات را مى‌سوزاند و حتى به اعتراض عمربن‌خطاب نیز توجه نمى‌کرد. وقتى عمر درباره اعمال خالد به ابوبکر اعتراض کرد، پاسخ شنید که خالد شمشیر خداست. (۲) از دیگر کارگزاران خلیفه اول، ابوعبیده جراح، یزیدبن‌ابى‌سفیان و عمروبن‌عاص بودند.

‌‌‌ کارگزاران خلیفه دوم; با توجه به سرشت سخت‌گیر خلیفه، بهویژه در مسائل اقتصادى و مالى، انتظار مى‌رفت کارگزارانش نیز خود را تطبیق دهند; ولى، با همه نظارتى که از سوى خلیفه اعمال مى‌شد، برخى از کارگزاران به ثروت اندوزى پرداختند تا آن‌جا که خلیفه گاه مجبور مى‌شد آن‌ها را توبیخ کرده، نیمى از اموال‌شان را به بیت‌المال بازگرداند. (۳)

۱٫ ر.ک: شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۲، ص ۴۴ به بعد.

۲٫ طبقات الکبرى ، ج ۷، ص ۳۶۹٫

۳٫ شگفت این بود که دیگر بار همانان را به مسؤولیت‌شان باز مى‌گرداند.


۱۴۸

‌‌‌ یکى از کارگزاران خلیفه دوم ابوهریره بود. او اواخر عمر پیامبر (صلى الله علیه وآله) ایمان آورد. به نظر مى‌رسد سرسپردگى بى‌قید و شرط به خلیفه، دلیل مهم گزینش او به فرماندارى نواحى بحرین بود; وگرنه ابوهریره در میان صحابه به دروغگویى، تدلیس و… شهرت داشت. (۱)

‌‌‌ عمروبن‌عاص دیگر کارگزار خلیفه دوم که فرماندار حوزه مصر شمرده مى‌شد، پیش از اسلام آوردن با ۷۰ بیت شعر پیامبر (صلى الله علیه وآله) را هجو کرده بود و تا وقتى همه روزنه‌هاى امید غلبه بر پیامبر (صلى الله علیه وآله) را بسته ندید، اسلام نیاورد.

‌‌‌ کارگزار دیگر خلیفه معاویه بود. هر پژوهش‌گرى که سیره عمر را بررسى کند، درمى‌یابد او نه تنها با بنى‌امیه و در رأس آنان معاویه و برادرش یزید هیچ مخالفتى نداشت، بلکه معاویه را از گروه ‌مؤلّفة قلوبهم‌ خارج و درشمار مسلمانان جاى داد و والى شامات گرداند. (۲)

‌‌‌ به‌راستى آیا در میان مسلمانان شایسته‌تر از امثال معاویه پیدا نمى‌شد؟ آیا ستیز مستمر این افراد در سال‌هاى متمادى با اسلام و پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) ایجاب نمى‌کرد مسؤولیت‌هاى کلیدى امور مسلمانان به آن‌ها واگذار نشود؟ از سوى دیگر، اینان چه خوى پسندیده‌اى داشتند که از سوى دو خلیفه چنین مورد لطف قرار گرفتند. آیا از مجاهدان صدراسلام بودند یا درشمار مهاجران جاى داشتند؟ آیا از نزدیکان پیامبر بودند یا از دانشمندان برجسته شمرده مى‌شدند؟

‌‌‌ کارگزاران عثمان; هنگام به قدرت رسیدن عثمان، ابوسفیان خطاب به بنى‌امیه گفت: خلافت را مانند توپ به یکدیگر به ارث بسپارید، من همواره در آرزوى این روز بودم. (۳)

‌‌‌ بر این اساس، عثمان با آن‌که پذیرفته بود کارگزاران عمر را برکنار نسازد، به‌زودى همه آنان را کنار نهاد و خویشاوندانش را به‌جاى آن‌ها گمارد. منابع موجود نشان مى‌دهد که مقام‌یافتگان عصر عثمان از تقواى مالى، سیاسى، دینى یا هر سه بى‌بهره بودند. معاویه، ولید بن عقبه، مروان بن حکم، عبدالله بن ابى‌سرح، عبدالرحمن بن عامر، عبدالله بن سعد، سعید بن عاص و… همه یا از بستگان خلیفه به‌شمار مى‌آمدند و یا در گروه نفرین‌شدگان پیامبر و تبعیدى‌هایى جاى داشتند که حتى شیخین آن‌ها را باز نگردانده بودند. (۴)

۱٫ شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۴، ص ۶۷‌.

۲٫ الاستیعاب فى معرفة الاصحاب ، ابن‌عبدالبر، ج ۳، ص ۱۰ به بعد و وفیات الاعیان ، ابن‌خلکان، ج ۱، ص ۷۷٫

۳٫ تاریخ الطبرى ، ج ۱۰، ص ۵۸ و مروج الذهب ، ج ۲، ص ۳۵۱ و ۳۵۲٫

۴٫ مروج الذهب ، ج ۲، صص ۳۴۷ ـ ۲۳۵ و انساب الاشراف ، ج ۴، ص ۵۲۹‌.


۱۴۹
خلاصه مطالب

بقاى انسانیت مبتنى بر سرشت حق‌طلبى است. بررسى واقع‌بینانه رخدادهاى بعد از رحلت پیامبر (صلى الله علیه وآله) تأثیر مثبتى در جهت روشنگرى اذهان صاحبان اندیشه خواهد داشت.

‌‌‌ بسیارى از مسلمانان در مسأله جانشینى پیامبر (صلى الله علیه وآله) معتقدند که، پیشوایى امور دین و دنیاى مردم بعد از پیامبر (صلى الله علیه وآله) به‌عهده خود مردم گذارده شده و پیامبر (صلى الله علیه وآله) در بقاى بناى عظیم اسلام نقشى ندارد. کتاب الهى به تنهایى راه‌گشاى مسائل و مشکلات امت است.

‌‌‌ امامیّه بر این باور است که حکومت اسلامى باید در شعاع کتاب الهى و سنت پیامبر و اهل‌بیت او جریان یابد و سیره مستمره حضرت رسول (صلى الله علیه وآله) ، شواهد تاریخى فراوان، حکم روشن عقل و نص کافى از آیات و روایات دلیل این امر مى‌دانند. بر اساس این دیدگاه، اولین طرح صاحب رسالت در امر جانشینى، در جریان دعوت خویشاوندان خود را نشان داد، در حدیث ثقلین، واقعه غدیر و… به اوج رسید و در لحظات آخر زندگى دنیوى، اصرار آن حضرت (صلى الله علیه وآله) به اعزام سپاه اُسامه و درخواست نوشت‌افزار، تبلورى دیگر یافت.

‌‌‌ هر مؤمنى حق دارد بپرسد، علت مخالفت با نوشتن نامه چه بوده است؟ نامه چه تأثیر منفى در سرنوشت امت داشت؟ یکى از سؤالات مهم پیرامون مسأله سقیفه این است که چه کسى انصار را به اجتماع در سقیفه فرا خواند؟ چرا از مهاجران افراد خاص و محدودى از مسأله آگاه و در آن شرکت کردند؟

‌‌‌ خلافت ابوبکر با استدلال به مهاجرت ایشان، قریشى بودن، دوستى با پیامبر (صلى الله علیه وآله) و کهنسالى شکل گرفت. او با سرعت و قدرت در جهت فرونشاندن آتش ارتداد اقدام کرد و برخى از مخالفان سیاسى را از سر راه برداشت. برخى فتوحات، تصرف فدک و تعیین جانشین از فعالیت‌هاى خلیفه اول است.

‌‌‌ عمربن‌خطاب با وصیّت ابوبکر به خلافت رسید. ممنوعیّت نگارش احادیث پیامبر (صلى الله علیه وآله) در حمایت از قرآن، وضع مقررات درباره اهل ذمّه، تسخیر سراسر جزیرة‌العرب، فتح شام، مصر و ایران از فعالیت خلیفه دوم است.

‌‌‌ با تدبیر خلیفه دوم، عثمان کار اداره جامعه اسلامى را به‌عهده گرفت. او برخلاف شیخین به خوش‌نشینى و تجملات علاقه داشت. ضرب و شتم ابوذر و تبعید او به ربذه، بازگرداندن راندگان پیامبر (صلى الله علیه وآله) به مدینه، بذل و بخشش‌هاى بى‌حساب از بیت‌المال و سوزاندن سایر نسخه‌هاى قرآن در جریان تدوین نسخه نهایى، خشم مردم را علیه او برانگیخت.

‌‌‌ بسیارى انگیزه و پیامدهاى فتوحات خلفا را منفى ارزیابى کرده‌اند، چرا که همگام با گسترش حکومت مرکزى و فزونى سربازان اسلام، برنامه فرهنگى، اجتماعى و معنوى مناسبى وجود نداشت و تازه‌مسلمانها مورد سوء استفاده اشخاص مغرض و سیاست‌باز قرار گرفتند.

‌‌‌ هرچند در میان کارگزاران خلفا معدودى از صحابه راستین به چشم مى‌خورند امّا اکثر کارگزاران را افرادى که سالها با اسلام و پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) جنگیده بودند، به ارتکاب اعمال زشت و ناپسند معروفیت داشتند و یا تقواى سیاسى و اجتماعى لازم را نداشتند تشکیل مى‌دادند. خالدبنولید، عمروبن‌عاص، ابوهریره، معاویه، مروان‌بن‌حکم و… عناصر اصلى حکومت خلفا بوده‌اند.

پرسش‌ها

۱٫ آیا طرح صحیح و دور از تعصب، حقیقت مسأله جانشینى پیامبر (صلى الله علیه وآله) در راستاى هدف استعمار است؟

‌‌‌ ۲٫ آیا ختم نبوت به معنى ختم رهبرى الهى است؟

‌‌‌ ۳٫ در چند سطر نظرتان را درباره اسباب و عللى که سرانجام موجب بسط جدایى امت در بعد از رحلت پیامبر (صلى الله علیه وآله) شد، بنویسید؟

‌‌‌ ۴٫ دلایل اصرار پیامبر (صلى الله علیه وآله) بر اعزام سپاه اسامه را با دلیل ابوبکر بر این امر مقایسه کنید.

‌‌‌ ۵‌. انگیزه‌ها و پیامدهاى فتوحات خلفا را به اختصار بنویسید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ ضمن مقاله‌اى، مبرم‌ترین نیاز جهان اسلام در عصر حاضر را تحقیق کنید.

‌‌‌ ۲٫ ضمن تحلیل اهداف و خاستگاه وحدت اسلامى، بزرگ‌ترین پرچمداران این اندیشه در عصر حاضر را مورد تحقیق قرار دهید.

‌‌‌ ۳٫ در مقاله‌اى اهتمام رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) به مسأله جانشینى و آینده امت را از منابع اهل سنت تحقیق کنید.

‌‌‌ ۴٫ طى مقالاتى کتاب‌هاى زیر را معرفى و ارزیابى کنید.

‌‌‌‌‌‌ الف. پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسین یعقوب، ترجمه قاضى‌زاده;

‌‌‌‌‌‌ ب. اهل سنت واقعى ، محمد تیجانى سماوى، جلد ۲٫

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ ضمن مقاله‌اى، مبرم‌ترین نیاز جهان اسلام در عصر حاضر را تحقیق کنید.

‌‌‌ ۲٫ ضمن تحلیل اهداف و خاستگاه وحدت اسلامى، بزرگ‌ترین پرچمداران این اندیشه در عصر حاضر را مورد تحقیق قرار دهید.

‌‌‌ ۳٫ در مقاله‌اى اهتمام رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) به مسأله جانشینى و آینده امت را از منابع اهل سنت تحقیق کنید.

‌‌‌ ۴٫ طى مقالاتى کتاب‌هاى زیر را معرفى و ارزیابى کنید.

‌‌‌‌‌‌ الف. پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسین یعقوب، ترجمه قاضى‌زاده;

‌‌‌‌‌‌ ب. اهل سنت واقعى ، محمد تیجانى سماوى، جلد ۲٫

منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ امامت و رهبرى ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۲٫ اهل سنت واقعى ، محمد تیجانى سماوى، ترجمه عباسعلى براتى;

‌‌‌ ۳٫ بر امیرمؤمنان على (علیه السلام) چه گذشت ، سید محمدحسن موسوى کاشانى;

‌‌‌ ۴٫ پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسین یعقوب، ترجمه محمد قاضى‌زاده;

‌‌‌ ۵‌. حماسه غدیر ، محمد رضا حکیمى;

‌‌‌ ۶‌. رنجها و فریادهاى فاطمه (علیها السلام) (بیت‌الاحزان) ـ شیخ‌عباس‌قمى، ترجمه‌محمدى‌اشتهاردى;

‌‌‌ ۷٫ زندگانى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۸‌. سیرى در نهج‌البلاغه ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۹٫ شبهاى پیشاور ، سلطان الواعظین شیرازى;

‌‌‌ ۱۰٫ شمشیر و سیاست (مبارزه اسلام نبوى و اسلام اموى) ، صالح‌الوردانى، ترجمه جوادمهرى;

‌‌‌ ۱۱٫ شیعه در اسلام ، سید محمدحسین طباطبائى;

‌‌‌ ۱۲٫ فدک در تاریخ ، سیدمحمدباقر صدر، ترجمه محمود عابدى;

‌‌‌ ۱۳٫ ویژگى‌ها و دیدگاه‌هاى دو مکتب در اسلام ، سیدمرتضى عسگرى، ترجمه ع.م. سردارنیا.


۱۵۳
منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ امامت و رهبرى ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۲٫ اهل سنت واقعى ، محمد تیجانى سماوى، ترجمه عباسعلى براتى;

‌‌‌ ۳٫ بر امیرمؤمنان على (علیه السلام) چه گذشت ، سید محمدحسن موسوى کاشانى;

‌‌‌ ۴٫ پژوهشى در عدالت صحابه ، احمد حسین یعقوب، ترجمه محمد قاضى‌زاده;

‌‌‌ ۵‌. حماسه غدیر ، محمد رضا حکیمى;

‌‌‌ ۶‌. رنجها و فریادهاى فاطمه (علیها السلام) (بیت‌الاحزان) ـ شیخ‌عباس‌قمى، ترجمه‌محمدى‌اشتهاردى;

‌‌‌ ۷٫ زندگانى فاطمه‌زهرا (علیها السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۸‌. سیرى در نهج‌البلاغه ، مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۹٫ شبهاى پیشاور ، سلطان الواعظین شیرازى;

‌‌‌ ۱۰٫ شمشیر و سیاست (مبارزه اسلام نبوى و اسلام اموى) ، صالح‌الوردانى، ترجمه جوادمهرى;

‌‌‌ ۱۱٫ شیعه در اسلام ، سید محمدحسین طباطبائى;

‌‌‌ ۱۲٫ فدک در تاریخ ، سیدمحمدباقر صدر، ترجمه محمود عابدى;

‌‌‌ ۱۳٫ ویژگى‌ها و دیدگاه‌هاى دو مکتب در اسلام ، سیدمرتضى عسگرى، ترجمه ع.م. سردارنیا.


۱۵۳
فصل پنجم : نگاهى به حکومت امام على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام)


۱۵۴


۱۵۵
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ عملکرد حضرت على (علیه السلام) در دوره خلفاى سه‌گانه را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با چگونگى به حکومت رسیدن حضرت على (علیه السلام) در مقایسه با خلفاى سه‌گانه آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ ارزشها، شیوه و پیامدهاى حکومت حضرت على (علیه السلام) را درک نماید.

‌‌‌ ۴٫ به موانع و مشکلات حکومت حضرت على (علیه السلام) پى ببرد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ چگونگى تربیت، پذیرش اسلام و خصوصیات شخصیتى امام على (علیه السلام) را به‌رشته تحریر درآورد.

‌‌‌ ۲٫ نمونه‌هایى از دلاورى‌هاى امام‌على (علیه السلام) ، در کنار رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) را ذکر نماید.

‌‌‌ ۳٫ ضمن بیان محورهاى عمده فعالیت امام على (علیه السلام) در دوران خلفاى سه‌گانه، به ارزیابى این فعالیت‌ها بپردازد.

‌‌‌ ۴٫ علّت سکوت حضرت على (علیه السلام) را در مسأله جانشینى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. متن گفتوگوهاى سقیفه و حوادث حاشیه آن را تشریح نماید.

‌‌‌ ۶‌. کیفیت به قدرت رسیدن عمربن‌خطاب (عهدنامه جانشینى) را تشریح نماید.

‌‌‌ ۷٫ چگونگى تشکیلِ شوراى شش نفره خلافت و به‌حکومت‌رسیدن عثمان را توصیف نماید.

‌‌‌ ۸‌. چگونگى به حکومت رسیدن حضرت على (علیه السلام) و خلفاى سه‌گانه را مقایسه، و سپس به


۱۵۶

داورى بپردازد.

‌‌‌ ۹٫ برخى از ویژگى‌هاى حکومت حضرت على (علیه السلام) را برشمارد.

‌‌‌ ۱۰٫ ضمن بیان موانع و مشکلاتى که حضرت على (علیه السلام) هنگام به حکومت رسیدن با آن مواجه بوده، به تشریح دیدگاه آن بزرگوار براى حل این مشکلات بپردازد.

‌‌‌ ۱۱٫ علل بروز جنگ‌هاى جمل، صفین و نهروان را تشریح کند.

‌‌‌ ۱۲٫ نظرات امام على (علیه السلام) را در مورد مسائل زیر تبیین نماید.

‌‌‌‌‌‌ الف. آزادى فردى و آزادى جامعه;

‌‌‌‌‌‌ ب. حقوق مردم;

‌‌‌‌‌‌ ج. وظایف کارگزاران حکومت نسبت به مردم;

‌‌‌‌‌‌ د. مالیات.

‌‌‌ ۱۳٫ نحوه نگرش امام على (علیه السلام) نسبت به دوستان و خویشاوندان، در مسأله حکومت و مجارى امور را با نگرش عثمان مقایسه و سپس به داورى بپردازد.


۱۵۷
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ عملکرد حضرت على (علیه السلام) در دوره خلفاى سه‌گانه را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ با چگونگى به حکومت رسیدن حضرت على (علیه السلام) در مقایسه با خلفاى سه‌گانه آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ ارزشها، شیوه و پیامدهاى حکومت حضرت على (علیه السلام) را درک نماید.

‌‌‌ ۴٫ به موانع و مشکلات حکومت حضرت على (علیه السلام) پى ببرد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ چگونگى تربیت، پذیرش اسلام و خصوصیات شخصیتى امام على (علیه السلام) را به‌رشته تحریر درآورد.

‌‌‌ ۲٫ نمونه‌هایى از دلاورى‌هاى امام‌على (علیه السلام) ، در کنار رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) را ذکر نماید.

‌‌‌ ۳٫ ضمن بیان محورهاى عمده فعالیت امام على (علیه السلام) در دوران خلفاى سه‌گانه، به ارزیابى این فعالیت‌ها بپردازد.

‌‌‌ ۴٫ علّت سکوت حضرت على (علیه السلام) را در مسأله جانشینى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. متن گفتوگوهاى سقیفه و حوادث حاشیه آن را تشریح نماید.

‌‌‌ ۶‌. کیفیت به قدرت رسیدن عمربن‌خطاب (عهدنامه جانشینى) را تشریح نماید.

‌‌‌ ۷٫ چگونگى تشکیلِ شوراى شش نفره خلافت و به‌حکومت‌رسیدن عثمان را توصیف نماید.

‌‌‌ ۸‌. چگونگى به حکومت رسیدن حضرت على (علیه السلام) و خلفاى سه‌گانه را مقایسه، و سپس به


۱۵۶

داورى بپردازد.

‌‌‌ ۹٫ برخى از ویژگى‌هاى حکومت حضرت على (علیه السلام) را برشمارد.

‌‌‌ ۱۰٫ ضمن بیان موانع و مشکلاتى که حضرت على (علیه السلام) هنگام به حکومت رسیدن با آن مواجه بوده، به تشریح دیدگاه آن بزرگوار براى حل این مشکلات بپردازد.

‌‌‌ ۱۱٫ علل بروز جنگ‌هاى جمل، صفین و نهروان را تشریح کند.

‌‌‌ ۱۲٫ نظرات امام على (علیه السلام) را در مورد مسائل زیر تبیین نماید.

‌‌‌‌‌‌ الف. آزادى فردى و آزادى جامعه;

‌‌‌‌‌‌ ب. حقوق مردم;

‌‌‌‌‌‌ ج. وظایف کارگزاران حکومت نسبت به مردم;

‌‌‌‌‌‌ د. مالیات.

‌‌‌ ۱۳٫ نحوه نگرش امام على (علیه السلام) نسبت به دوستان و خویشاوندان، در مسأله حکومت و مجارى امور را با نگرش عثمان مقایسه و سپس به داورى بپردازد.


۱۵۷
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ چگونگى تربیت، پذیرش اسلام و خصوصیات شخصیتى امام على (علیه السلام) را به‌رشته تحریر درآورد.

‌‌‌ ۲٫ نمونه‌هایى از دلاورى‌هاى امام‌على (علیه السلام) ، در کنار رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) را ذکر نماید.

‌‌‌ ۳٫ ضمن بیان محورهاى عمده فعالیت امام على (علیه السلام) در دوران خلفاى سه‌گانه، به ارزیابى این فعالیت‌ها بپردازد.

‌‌‌ ۴٫ علّت سکوت حضرت على (علیه السلام) را در مسأله جانشینى پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. متن گفتوگوهاى سقیفه و حوادث حاشیه آن را تشریح نماید.

‌‌‌ ۶‌. کیفیت به قدرت رسیدن عمربن‌خطاب (عهدنامه جانشینى) را تشریح نماید.

‌‌‌ ۷٫ چگونگى تشکیلِ شوراى شش نفره خلافت و به‌حکومت‌رسیدن عثمان را توصیف نماید.

‌‌‌ ۸‌. چگونگى به حکومت رسیدن حضرت على (علیه السلام) و خلفاى سه‌گانه را مقایسه، و سپس به


۱۵۶

داورى بپردازد.

‌‌‌ ۹٫ برخى از ویژگى‌هاى حکومت حضرت على (علیه السلام) را برشمارد.

‌‌‌ ۱۰٫ ضمن بیان موانع و مشکلاتى که حضرت على (علیه السلام) هنگام به حکومت رسیدن با آن مواجه بوده، به تشریح دیدگاه آن بزرگوار براى حل این مشکلات بپردازد.

‌‌‌ ۱۱٫ علل بروز جنگ‌هاى جمل، صفین و نهروان را تشریح کند.

‌‌‌ ۱۲٫ نظرات امام على (علیه السلام) را در مورد مسائل زیر تبیین نماید.

‌‌‌‌‌‌ الف. آزادى فردى و آزادى جامعه;

‌‌‌‌‌‌ ب. حقوق مردم;

‌‌‌‌‌‌ ج. وظایف کارگزاران حکومت نسبت به مردم;

‌‌‌‌‌‌ د. مالیات.

‌‌‌ ۱۳٫ نحوه نگرش امام على (علیه السلام) نسبت به دوستان و خویشاوندان، در مسأله حکومت و مجارى امور را با نگرش عثمان مقایسه و سپس به داورى بپردازد.


۱۵۷
امام على (علیه السلام) همراه با پیامبر (صلى الله علیه وآله)

امیرمؤمنان على (علیه السلام) در سیزدهم رجب سال سى ـ عام الفیل ـ در کعبه به‌دنیا آمد. (۱) دوره حساس کودکى و نوجوانى را در خانه حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) و تحت تربیت وى به‌سر برد. (۲) این تربیت او را از قلب حساس، دیده نافذ و گوش شنوا برخوردار ساخت; به‌گونه‌اى که مى‌توانست چیزهایى ببیند و صداهایى بشنود که دیدن و شنیدن آن براى مردم عادى ممکن نبود. امام صادق (علیه السلام) . مى‌فرماید: على (علیه السلام) پیش از رسالت پیامبر (صلى الله علیه وآله) همراه آن حضرت نور نبوت را مى‌دید و صداى فرشته را مى‌شنید. (۳)

‌‌‌ پیشگام بودن آن حضرت (علیه السلام) در پذیرش و ابراز اسلام، ارزشى است که قرآن بر آن تکیه کرده، آشکارا مى‌گوید: پیشگامان در اسلام نزد خداوند ارزشى والا دارند. (۴)

‌‌‌ باید توجه داشت عنایت قرآن به موضوع ‌سبقت‌ در پذیرش اسلام چنان است که حتى کسانى را که پیش از فتح مکه ایمان آورده، جان و مال خود را در راه خدا بذل کرده‌اند از ایمان آوردگان و جهادگران پس از پیروزى برتر شمرده است; چه رسد به کسانى که پیش از هجرت و در سال‌هاى نخست ظهور اسلام مسلمان شده‌اند. از نظر تربیتى، حتى لحظه‌اى دل به بت‌پرستى نیالودن و پرستش خداى یگانه در اولین لحظات خودشناسى بسیار مهم است و فضیلت اختصاصى حضرت على (علیه السلام) به‌شمار مى‌آید. (۵) هم‌چنان‌که استمرار این ایمان که ضامن پیامد مثبت آن گروش و پیشگامى بود نیز در تعدادى خاص از صحابه رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و امام على (علیه السلام) ظهور یافت.

۱٫ اصول کافى ، ج ۲، ص ۳۴۷ و الارشاد ، ص ۸‌.

۲٫ الکامل فى التاریخ ، ج ۱، ص ۵۸۲ و السیرة‌النبویة ، ج ۱، ص ۲۸۱٫

۳٫ ر.ک: شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱۳، ص ۲۰۸ به بعد.

۴٫ والسابقون السابقون اولئک المقربون . سوره واقعه، آیات ۱۱ ـ ۱۰٫

۵٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، صبحى صالح، خطبه ۱۹۲ و شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱۳، ص ۲۱۵٫


۱۵۸

‌‌‌ اعلام پشتیبانى همه‌جانبه از آخرین سفیر الهى در اولین دعوت عمومى بستگان و اعلام جانشینى على (علیه السلام) توسط آن‌حضرت (صلى الله علیه وآله) به‌روشنى گویاى موقعیت امامت است; چنان‌که مى‌توان تاریخ پیدایش‌تشیع را ریشه‌یابى‌کرد و جدایى‌ناپذیرى امامت و نبوت رابه‌خوبى‌دریافت.

‌‌‌ فداکارى آن حضرت (علیه السلام) در ‌لیلة المبیت‌ سبب خشنودى خداوند و نزول برکت و عطوفت الهى به بندگانش شد. در پیمان ‌اخوت اسلامى‌ که در آن نوعى هماهنگى و تناسب افراد با یکدیگر از نظر ایمان، فضیلت و شخصیت اسلامى رعایت شده بود، پیامبر (صلى الله علیه وآله) او را به برادرى خویش برگزید و بدین ترتیب، حدیث منزلت را به کمال رساند. (۱) شایستگى همسرى حضرت فاطمه (علیها السلام) ، نشان دیگرى از جایگاه معنوى و کمالات آن حضرت (علیه السلام) است.

‌‌‌ دلاورى آن حضرت (علیه السلام) در همه غزوات زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) معروف است و کتب سیره، تاریخ و حدیث اهل سنت و شیعه از آن آکنده است.

‌‌‌ در نخستین رویارویى نظامى، جز کسانى که در قتل آنان اختلاف است، هشت تن از پرچمداران سپاه شرک با شمشیر او از پاى درآمدند. در جنگ احد، که بسیارى از اصحاب از اطراف پیامبر (صلى الله علیه وآله) گریختند، على (علیه السلام) در کنار تعدادى اندک از اصحاب، با حضرت (صلى الله علیه وآله) باقى ماند و خود را سپر وى ساخت. قتل عمروبن‌عبدود، در غزوه خندق به‌دست آن حضرت (علیه السلام) ، که از عبادت جن و انس برتر شمرده شده است، بسیار مشهور است.

‌‌‌ در جنگ خیبر، حضرت رسول (صلى الله علیه وآله) پرچم سفید خود را به ترتیب به ابوبکر و عمربن‌خطاب سپرد و آن‌ها را براى گرفتن یکى از قلعه‌ها فرستاد; اما آن‌ها بى‌هیچ موفقیتى بازگشتند. آن‌گاه حضرت (صلى الله علیه وآله) فرمود: فردا پرچم را به‌دست کسى خواهم داد که خدا و رسولش را دوست دارد. فرداى آن روز، پرچم را به على (علیه السلام) سپرد. فتح نمایان آن حضرت (علیه السلام) در کانون توطئه یهودیان زبانزد خاص و عام است. (۲)

قبول مسؤولیت نمایندگى مخصوص پیامبر (صلى الله علیه وآله) و اعلان یکى از بزرگ‌ترین مواضع اصولى اسلام، یعنى اصل برائت از مشرکان در مراسم حج که به فرمان مؤکد خداوند متعال انجام گرفت، از دیگر صفحات زرین زندگى على (علیه السلام) در عصر رسول‌خداست.

۱٫ الاستیعاب فى معرفة الاصحاب ، ج ۳، ص ۳۵ و المستدرک على‌الصحیحین ، ج ۳، ص ۱۴٫

۲٫ ر.ک: بحارالانوار ، ج ۲۰، ص ۲۱۵; الاستیعاب ، ج ۳، ص ۳۶; صحیح البخارى ، ج ۵‌، ص ۱۸ و صحیح‌المسلم ، ج۷، ص۱۲۱٫


۱۵۹
امام على(علیه السلام) و خلفاى سه گانه

پس از حوادث از پیش طراحى شده‌اى که نقطه واگرایى تاریخ قلمداد شده است، گرایش‌هاى شیعیان، تظاهرات باز و عملکرد فعال خود را از دست داد. مقایسه کردار على (علیه السلام) در طول زندگى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و نقش وى پس از رحلت آن بزرگوار، نشان‌دهنده نگرش انفعالى او به قدرت حاکم است. چراکه شخصیتى که نقش اول را به‌دلیل توان و شایستگى لازم در دوران حیات رسول‌اکرم (صلى الله علیه وآله) در همه ابعاد جامعه اسلامى و با کمال اخلاص و کارآیى مناسب دارد از این پس فقط در زوایایى بسیار محدود مورد توجه قرار مى‌گیرد.

‌‌‌ از سوى دیگر، توجه به ایمان راسخ على (علیه السلام) و شایستگى کامل وى براى جانشینى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و زحمات طاقت‌فرسایى که در طول این مدت به انجام رسیده است. این انتظار را که او باید براى احقاق حقوق خود و اعتلاى اسلام راستین تا آخرین نفس جنگیده باشد، کاملا موجه مى‌سازد. به یقین انفعال و عدم اقدام وى علل جدى داشته است.

‌‌‌ اگر بتوانیم این واقعیات را نوعى مصالحه با موقعیت موجود بنامیم، شاید بتوان گفت: افزون بر شهادت فاطمه (علیها السلام) ، آنچه على (علیه السلام) را به مصالحه با نظام حاکم واداشت مساله گسترش ارتداد و خطر روزافزون مدعیان دروغین نبوت بود که در میان برخى از ساکنان جزیرة‌العرب مشاهده مى‌شد. (۱) به همین دلیل امام (علیه السلام) در برابر سخن ابوسفیان که حاضر بود با امام بیعت کند، مخالفت کرده و به او گفت تو همیشه دشمن اسلام و مسلمانان بوده‌اى. (۲)

‌‌‌ تقارن جانشینى ابوبکر با واقعیت ارتداد، (۳) تلاش‌هاى خلفا بهویژه کشورگشایى‌هاى خلیفه‌دوم، به‌طور طبیعى مردم مدینه را واداشت تا علیه خطر مشترک، متحد شوند و اختلافات شخصى و عقیدتى موجود را فراموش کنند. مطابق انتظار، این خطر داخلى و تهدیدهاى خارجى در کاهش مخالفت‌هاى داخلى با حکمرانى ابوبکر و عمر بسیار موثر بود.

‌‌‌ از سوى دیگر ویژگى على (علیه السلام) ، چنان‌که به‌طور یکسان در منابع سنى و شیعه ارائه مى‌شود،

۱٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، نامه ۶۲‌.

۲٫ ر.ک: تاریخ خلفا ، رسول جعفریان، ص ۲۳٫

۳٫ با قطع نظر از دلایل قضیه ارتداد، شواهد تاریخى از نوعى تصفیه‌حساب‌هاى درون دینى نیز حکایت مى‌کند. (ر.ک: نصوص الردّه فى تاریخ الطبرى ، نقد و تحلیل، صص ۱۰۳ ـ ۱۰۱)


۱۶۰

نشان مى‌دهد که احساسات عاشقانه، تعهد و وفادارى خلل‌ناپذیر او به اسلام از همه ملاحظات شخصى و حتى گروهى‌اش مهم‌تر و بالاتر شمرده مى‌شد. هرچند آن حضرت (علیه السلام) از ابوبکر و عمر کناره گرفت; ولى چنان‌که از هر رهبر منطقى و متین گروه مخالف انتظار مى‌رود، هرگز از ارائه همکارى در برقرارى روابط همگون، تصحیح اشتباهات دولت، انتقاد از سیاست‌هاى نادرست و نابجا و تأیید و تأکید بر تدابیر درست دریغ نورزید.

‌‌‌ عشق قهرمانانه و احساس جانبازى‌اش در ‌راه عقیده‌ بر همه آلام و دردهایش چیرگى داشت; زیرا حفظ خلفا از ارتکاب اشتباهات سهمگین و خطاهاى جدى، که اغلب براى انجام آن آماده بودند، در این موقعیت تحمیل شده براى او چون نقطه امید، حیات اسلام و فرمان‌هاى آن به شمار مى‌آمد. گفتار مکرر خلیفه دوم ‌اگر على نبود عمر هلاک مى‌شد‌، که در منابع اهل‌سنت آمده، به روشنى بیان‌گر عمق ضعف و گرفتارى فکرى و فرهنگى آن روزگار است. (۱)

‌‌‌ دیدگاه امام على (علیه السلام) درباره خلفاى گذشته در نهج‌البلاغه به بهترین شکل قابل پى‌گیرى است. آنچه در بحث انتقاد امام (علیه السلام) از خلفا اهمیت دارد، درجه واقع بینى و شیوه انتقاد آن حضرت (علیه السلام) است. انتقادهاى او، نه متعصبانه و احساساتى، بلکه منطقى و تحلیلى است. انتقاد منطقى، برخلاف انتقاد برگرفته از احساسات که کلیشه‌اى و یکنواخت و همراه با طعن و ناسزا به همه افراد است، بر خصوصیات روحى و اخلاقى تکیه مى‌کند و نقطه‌هاى خاص تاریخى زندگى آنان را در برمى‌گیرد.

‌‌‌ انتقادهاى امام در نهج‌البلاغه از خلفا برخى کلى و برخى جزئى و شخصى است. کلیات همان هاست که امام (علیه السلام) آشکارا از زیر پا نهاده شدن حق قطعى و مسلم خود سخن مى‌گوید. در این سخنان، امام على (علیه السلام) به سه اصل استدلال مى‌کند: وصایت و نص رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ; شایستگى‌هاى شخصیتى، برترى‌هاى فکرى و فرهنگى و قابلیت‌هاى فردى و اجتماعى خود و سرانجام روابط نزدیک روحى، معنوى، اخلاقى و نسبى با پیامبر (صلى الله علیه وآله) .

‌‌‌ امام على (علیه السلام) خلیفه اول را در دو محور، آشکارا مورد انتقاد قرار مى‌دهد. در یک محور، تمام خلافت او را از نظر مبانى سست و مخدوش مى‌نمایاند و مى‌فرماید: پسر ابوقحافه به

۱٫ البته باید توجه داشت که این گفتار خلیفه که بیشتر در مسائل علمى و حقوقى ابراز شده است، سبب نوعى انحراف در تبیین ماهیت و همکارى امام‌على (علیه السلام) در این دوران شده است.


۱۶۱

خوبى مى‌دانست که من از او شایسته‌ترم و خلافت جامه‌اى است که تنها بر اندام من راست مى‌آید. چرا، با آن‌که این را نیک مى‌دانست، به چنین اقدامى دست یازید؟ (۱)

‌‌‌ امام (علیه السلام) در حوزه‌اى دیگر، تعیین جانشین او را مورد پرسش قرار مى‌دهد و مى‌فرماید: او با این‌که در زمان خلافتش در شایستگى خود تردید مى‌کند و از مردم مى‌خواهد که بیعت را پس گیرند و استعفایش را بپذیرند، چگونه به خود اجازه مى‌دهد جانشین تعیین کند؟ فیا عجبا بینا هو یستقیلها فى حیاته اذ عقدها لاخر بعد وفاته. (۲)

‌‌‌ امام (علیه السلام) ، افزون بر انتقاد مشترک از خلیفه اول و دوم که با جمله‌هایى نظیر لشدّ ما تشطرا ضرعیها بیان شده و بر پیوند دیرین آن‌ها در امر خلافت استوار است، در انتقاد از خلیفه دوم دو ویژگى وى را مورد توجه قرار مى‌دهد; خشونت و شتابزدگى در بیان رأى.

‌‌‌ عمر خشن و درشت‌خو بود. ابن‌ابى‌الحدید معتزلى مى‌گوید: بزرگان صحابه از ملاقات با عمر پرهیز داشتند. ابن عباس عقیده خود درباره مساله ‌عول‌ را بعد از فوت عمر ابراز داشت. به او گفتند: چرا پیش‌تر نگفتى؟ گفت: از عمر مى‌ترسیدم. (۳) تازیانه عمر ضرب‌المثل بود. با زنان سخت‌تر و خشن‌تر بود. شتابزدگى در رأى و بازگشت از آن و در نتیجه کثرت اشتباه از دیگر ویژگى‌هاى عمر بود. حضرت على (علیه السلام) در این زمینه مى‌فرماید: ‌لغزش‌ها و سپس پوزش‌خواهى‌اش فراوان بود‌. (۴)

‌‌‌ سخنان امام (علیه السلام) نشان مى‌دهد که آن حضرت بر روش عثمان نیز سخت انتقاد داشت. هرچند او مسأله مهم قتل عثمان را با مصالح کلى اسلام منطبق نمى‌دانست و ظاهراً براى مستقیم‌کردن جریان امور و تنبیه خلیفه راه حل مناسب‌ترى در نظر داشت; ولى درعین‌حال انقلابیان را برخوردار از حق به‌شمار مى‌آورد. آن حضرت (علیه السلام) مى‌فرماید: عثمان روش مستبدانه پیش گرفت. همه چیز را به خود و خویشاوندانش اختصاص داد و به‌گونه‌اى زشت در این مسیر پیش رفت. شما انقلابیان نیز بد بى‌تابى کردید. (۵)

۱٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۳٫

۲٫ همان و ر.ک: سیرى در نهج‌البلاغه ، مرتضى مطهرى، صص ۱۸۵ ـ ۱۳۷٫

۳٫ براى اطلاع بیش‌تر ر. ک: طبقات الکبرى ، ج ۳، صص ۳۴۵ ـ ۳۴۰٫

۴٫ و یکثر العصار فیها و الاعتذار منها . ( نهج‌البلاغه ، خطبه ۳)

۵٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۳۰، ص ۱۶۲٫


۱۶۲

‌‌‌ در خطبه سوم مى‌فرماید: تا آن‌که سومین آن گروه (عثمان) به‌پاخاست… خویشاوندان وى نیز قد برافراشتند و مانند شترى که علف بهارى مى‌خورد، مال خدا را با تمام دهان خوردند تا آن‌گاه که رشته‌اش باز شد، کارهاى ناهنجارش به مرگش انجامید. (۱)

مهم‌ترین فعالیت‌هاى امام (علیه السلام) در دوران خلفا

با توجه به موقعیت و مقتضیات موجود در جامعه اسلامى، مهم‌ترین فعالیت‌هاى حضرت على (علیه السلام) عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ تفسیر قرآن و حل مشکلات بسیارى از آیات;

‌‌‌ ۲٫ پاسخ به پرسش‌هاى دانشمندان بهویژه دانشمندان اهل کتاب; (۲)

‌‌‌ ۳٫ بیان حکم شرعى رویدادهاى نوظهور و قضایاى پیچیده‌اى که قضات از داورى درباره آن ناتوان بودند;

‌‌‌ ۴٫ پرورش انسان‌هاى برخوردار از ضمیر پاک و روح آماده و تربیت شاگردانى مانند عبدالله‌بن‌عباس و افرادى چون ابوذر، مقداد، عمار، مالک‌اشتر، کمیل، میثم‌تمار، حبیب‌بن‌مظاهر و مسلم‌بن‌عوسجه، تا بتوانند در پرتو رهبرى امام (علیه السلام) آنچه با دیده ظاهرى نمى‌توان دید با دیده دل و چشم باطن دریابند.

‌‌‌ ۵‌. کوشش براى تأمین زندگى بینوایان و درماندگان; حضرت با دست خود باغ و قنات پدید مى‌آورد و در راه خدا وقف مى‌کرد; به کار کشاورزى بسیار بها مى‌داد و مى‌فرمود: نزد خدا، کارى محبوب‌تر از کشاورزى نیست. (۳)

‌‌‌ ۶‌. شرکت در نشست‌هاى رایزنى خلفا و ارائه صادقانه راه‌حل‌ها; هرگاه دستگاه خلافت در مسائل سیاسى و مشکلات اجتماعى با بن‌بست روبه‌رو مى‌شد، امام (علیه السلام) مشاورى مورد اعتماد بود که با واقع بینى خاصى مشکلات را از راه برمى‌داشت و مسیر کار را معین مى‌کرد.

۱٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۳ و ۲۴ و ر.ک: سیرى در نهج‌البلاغه ، مرتضى مطهرى، صص ۲۰۰ ـ ۱۵۰٫

۲٫ ر.ک: حلیة الاولیاء ، ج ۱، ص ۷۲ و الارشاد ، ص ۱۰۶٫

۳٫ بحارالانوار ، ج ۲۳، ص ۲۰٫


۱۶۳

درمنابع معتبر تاریخى نمى‌توان موردى یافت که حضرت (علیه السلام) از مشورت صادقانه با حکومتیان دریغ ورزیده باشد; براى مثال وقتى خلیفه‌دوم، صحابه پیامبر را براى تعیین مبدأ تاریخ اسلام گردآورد، گروهى میلاد پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) و برخى بعثت آن حضرت را پیشنهاد کردند. على (علیه السلام) روزى را که پیامبر (صلى الله علیه وآله) از سرزمین شرک سمت مدینه رهسپار شد، پیشنهاد داد. خلیفه دوم این نظر را پسندید و هجرت را مبدأ تاریخ اسلام قرارداد. (۱)

‌‌‌ قبل از پرداختن به چگونگى مراجعه مردم به امام‌على (علیه السلام) درباره قبول مسئولیت اداره حکومت اسلامى، مناسب است کیفیت دستیابى سه خلیفه پیشین به این امر را مورد تحلیل قرار دهیم. (۲) براى آگاهى از شیوه و شرایط انتخاب و معیارهاى برترى خلیفه اول، دقت در متن گفتوگوهاى سقیفه و حوادث حاشیه آن از همه چیز سودمندتر است.

‌‌‌ انصار، که در روزگار تنهایى پیامبر (صلى الله علیه وآله) و غربت اسلام به‌یارى آیین وحى شتافته بودند، پس از فتح مکه در اندیشه مشکلات پس از رحلت رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) به‌سر مى‌بردند و نگران آینده خود بودند. ترس همراه با رقابت آنان در برابر قریش و اقدام‌هاى مشکوک چندتن از مهاجران، بهویژه در هفته‌هاى پایانى زندگى رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) سبب شد تا بى‌توجه به بیعت خویش با امام على (علیه السلام) در غدیر به سقیفه روى آورند.

گفتمان سقیفه

هنگامى که على‌بن‌ابى‌طالب و بنى‌هاشم سرگرم غسل‌دادن پیامبر (علیه السلام) بودند. سه تن از مهاجران با اطلاع از اجتماع انصار در سقیفه به سرعت به محل رفته، به گفتوگو پرداختند. خبر این گفتوگوها را خلیفه دوم بعدها ضمن خطبه‌اى در مدینه بازگو گرد. او پس از شنیدن این سخن که بیعت با ابوبکر از روى دوراندیشى و تدبیر نبوده است، در پى توضیح و پاسخ برآمد و گفت: پس از رحلت رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) به ما خبر دادند که انصار با سعدبن‌عباده در سقیفه بنى‌ساعده اجتماع کرده‌اند. من، ابوبکر و ابوعبیده به آن‌جا رفتیم.

۱٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۱، ص ۱۲۳; تاریخ الطبرى ، ج ۲، ص ۲۵۳ و سیره پیشوایان ، مهدى پیشوایى، صص ۸۰ ـ ۶۰‌.

۲٫ تا فراگیر به‌آسانى بتواند میان چهارشیوه انتخاب و دستیابى خلفا به‌حکومت، درصدراسلام مقایسه‌اى به‌عمل آورد.


۱۶۴

‌‌‌ سخنران انصار در سقیفه ضمن سخنانى گفت: ما انصار لشگر منسجم اسلام هستیم و شما اى قریش گروهى از ما و اقلیتى در میان مایید. من خواستم سخن بگویم، اما ابوبکر مانع شد و گفت: البته آنچه شما انصار درباره خود مى‌گویید، درست است; ولى ‌عرب‌ این امر را جز براى قریش نمى‌شناسد. آنان از نظر نسب و اصالت خانوادگى برترین عرب شمرده مى‌شوند. من پیشنهاد مى‌کنم با عمر یا ابوعبیده بیعت کنیم. سخنگوى انصار اعتراض کرد و در نهایت گفت: امیرى از ما و امیرى از شما باشد.

‌‌‌ من (عمر) پاسخ دادم: دو شمشیر در یک غلاف جاى نخواهد گرفت.

‌‌‌ آن گاه دست ابوبکر را گرفته، با او بیعت کردم. پس انصار با او بیعت کردند. ما بیم داشتیم از آن جمع جدا شویم، آنان با دیگرى بیعت کنند و ما مجبور شویم ناخواسته با او بیعت کنیم یا با مخالفت خود فسادى پدید آوریم. البته بیعت با ابوبکر ناگهانى و بدون دوراندیشى بود، اما خداوند شر آن را برطرف کرد. (۱)

‌‌‌ آنان پس از بیعت سقیفه‌نشینان در کوچه‌ها به راه افتادند و از موافق و مخالف بیعت گرفتند. روز بعد، وقتى کار بیعت تمام شد، عمر از آنچه روز پیش درباره زنده‌بودن رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) بر زبان رانده بود، پوزش خواست. افزون بر دو شخصیت برجسته بنى‌هاشم یعنى على (علیه السلام) و عباس عموى پیامبر، افرادى چون زبیربن‌عوام، خالدبن‌سعید، مقدادبن‌عمرو، سلمان فارسى، ابوذر، براءبن‌عازب، ابى‌بن‌کعب و… نیز با دستاورد سقیفه مخالفت کردند. (۲)

عهدنامه جانشینى

ابوبکر دربستر بیمارى با دو تن درباره جانشین خود مشورت‌کرد. او به عبدالرحمان‌بن‌عوف گفت: براى جلوگیرى از فتنه در صدد است عمر را جانشین خود سازد. عبدالرحمان، ضمن ستایش ابوبکر، عمر را فردى عصبانى خواند. ابوبکر پاسخ داد: اگر سر کار بیاید، آرام خواهد بود. عثمان، شخص دیگر مورد مشورت، گفت: باطن عمر از ظاهرش بهتر است. (۳)

۱٫ تاریخ‌الطبرى ، ج ۳، ص ۲۴ به بعد; طبقات‌الکبرى ، ج ۳، صص ۶۱۶ ـ ۳۴۴; شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۲، ص۲۷۲; الکامل فى التاریخ ، ج ۲، ص ۳۲۰ و الامامة والسیاسة ، ج ۱، ص ۲۷ به بعد.

۲٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۲۴ و انساب‌الاشراف ، ج ۱، ص ۵۸۷‌.

۳٫ تاریخ‌الطبرى ، ج۲، ص ۴۴۵ و طبقات‌الکبرى ، ج ۳، ص ۱۹۹٫


۱۶۵

‌‌‌ مطابق اسناد معتبر، عثمان که در تمام دوره بیمارى ابوبکر ملازم او بود، از سوى او مأموریت یافت عهدنامه جانشینى بنویسد. با نوشتن آغاز عهد، ابوبکر به‌حالت اغما فرورفت و عثمان عهدنامه را به نام عمربن‌خطاب به پایان برد. ابوبکر، بعد از به هوش آمدن، نوشته او را تأیید کرد و عهدنامه را همراه عمر و یکى از غلامانش به مسجد فرستاد تا به اطلاع مردم رسانده شود. ابن‌ابى‌الحدید مى‌نویسد: شخصى در راه از عمر پرسید: در این نامه چیست؟ عمر گفت: نمى‌دانم، ولى من اولین کسى هستم که از آن اطاعت مى‌کنم. آن شخص گفت: اما من مى‌دانم. نخست تو او را به خلافت گماردى و اکنون او تو را به خلافت مى‌گمارد. (۱)

‌‌‌ اصل استخلاف، بى‌هیچ پیشینه در سیره رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، به‌عنوان اصلى مشروع در فقه سیاسى اهل‌سنت پذیرفته شد و عمر با این عهدنامه به خلافت منصوب شد و بیعت مردم تنها نوعى اظهار وفادارى و فرمانبردارى بود و در خلیفه‌شدنش تأثیر نداشت. (۲)

شوراى شش نفره تعیین خلیفه

هرچند ادعاى وجود مجلس مشاوره‌اى منظم که بتواند در نظام حکومتى نقش ایفا کند، با واقعیات آن زمان و گزارش‌هاى تاریخى سازگار نیست; ولى مشورت‌هاى موردى، امرى مقبول و مرسوم بود. چنان که مشورت خلیفه دوم با اصحاب درباره نوشتن احادیث پیامبر (صلى الله علیه وآله) و نهى از نگارش، به رغم نظر اصحاب، مشهور است. به‌هرحال از نظر خلیفه، امر خلافت یکى از مصادیق مشورت بود. او براى اولین‌بار درباره انتخاب ابوبکر به یک حقیقت اعتراف کرد و ضمن سخنرانى‌اش در مدینه گفت: آن انتخاب با مشورت مؤمنان نبود. از این پس، باید خلافت بر پایه مشورت با مؤمنان باشد و اگر کسى بدون مشورت با فردى بیعت کرد، باید همراه بیعت شونده به قتل برسد. (۳)

‌‌‌ هرچند این بیان و آنچه در بسیارى از منابع تاریخى اهل‌سنت نقل شده، نشان‌دهنده نوعى احتیاط است; ولى از سوى گروهى نوعى سردرگمى و درماندگى تلقى شده است و شواهد

۱٫ شرح نهج‌البلاغه ، ج ۱، ص ۱۷۴٫

۲٫ سؤالى که براى هر جوینده حقیقت ممکن است مطرح شود این است که اگر خلیفه اول به ضرورت تعیین جانشین براى جلوگیرى از فتنه واقف بوده است، چگونه رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) نسبت به سرنوشت امت بى‌توجهى کرده و امت را بدون تعیین جانشین رها کرده است؟!

۳٫ طبقات‌الکبرى ، ج ۳، ص ۳۴۴ و تاریخ‌الطبرى ، ج ۳، ص ۲۹۲٫


۱۶۶

تاریخى بر درستى این تلقى گواهى مى‌دهد; زیرا وقتى به حفصه، دختر عمر، خبر رسید که پدرش ظاهراً برنامه‌اى براى تعیین جانشین ندارد، به وى گفت: ‌اگر تو چوپانى براى گوسفندانت‌ داشتى و آن چوپان…‌. (۱) عمر گفت: اگر جانشینى انتخاب نکند، چون پیامبر (صلى الله علیه وآله) رفتار کرده; و اگر انتخاب کند، ‌چون ابوبکر‌.

‌‌‌ اما واقعیات بیان‌گر تدبیر و برنامه‌ریزى خلیفه در امر جانشینى است; زیرا نه تنها شورایى را براى مشورت و گزینش خلیفه مشخص ساخت، بلکه روش انتخاب و حتى جزئى‌ترین احتمالات ممکن را نیز پیش‌بینى کرد و راه حل ارائه داد.

‌‌‌ اعضاى شورا، یعنى على (علیه السلام) ، زبیربن‌عوام، سعدبن‌ابىوقاص، عبدالرحمان‌بن‌عوف، عثمان و طلحة‌بن‌عبیدالله که همه از مهاجران بودند، باید در خانه‌اى گرد آیند و پنجاه نظامى انصار از آنان مراقبت کنند تا این گروه یکى را از میان خود برگزیند. اگر پنج تن کسى را برمى‌گزیدند و یک نفر مخالفت کرد، باید کشته مى‌شد. اگر دو نفر با رأى چهار تن مخالفت مى‌کردند، باید کشته مى‌شدند. اگر سه نفر یک رأى و سه تن رأى دیگر داشتند، باید به داورى عبدالله‌بن‌عمر راضى مى‌شدند; وگرنه، رأى گروهى که عبدالرحمان در میان آنان بود، مقدم مى‌شد و سه تن دیگر، در صورت مخالفت، به قتل مى‌رسیدند. (۲)

‌‌‌ گفتوگوها آغاز شد. سرانجام ‌عبدالرحمان‌ به على (علیه السلام) گفت: اگر با تو بیعت کنیم، مى‌پذیرى که به کتاب خدا و سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) و روش شیخین رفتار کنى؟ على (علیه السلام) پاسخ داد: من به دانش خود، کتاب خدا و سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) رفتار خواهم کرد.

‌‌‌ عبدالرحمان آن شرط را با عثمان، برادر خوانده‌اش، در میان گذاشت و او پذیرفت. بعد از برگزیدن عبدالرحمان سایر اعضاى شورا موافقت خود را اعلام کردند. هرچند امام‌على (علیه السلام) در آغاز با عثمان بیعت نکرد، ولى تدبیر خلیفه دوم بر لزوم قتل مخالف، وى را ناگزیر به بیعت ساخت. (۳) بدین ترتیب، شاخه‌اى از قریش که ‌چهره سیاسى‌ داشت و در اشرافیت به‌سر مى‌برد، قدرت را در دست گرفت. (۴)

۱٫ ر.ک: طبقات الکبرى ، ج ۳، ص ۳۴۳٫

۲٫ الامامة و السیاسة ، ج ۱، ص ۴۲ و انساب الاشراف ، ج ۵‌، ص ۵۰۴‌.

۳٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۷۴ و شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱، ص ۲۷۲٫

۴٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۶۲ و تاریخ الطبرى ، ج ۳، ص ۳۰۰٫


۱۶۷
به حکومت رسیدن على(علیه السلام)

پس از بى‌نتیجه ماندن نقش میانجى‌گرانه امام‌على (علیه السلام) و برخى از اصحاب در جریان شورش علیه خلیفه سوم، آن‌گاه که خلیفه به قتل رسید و خشم عمومى فرونشست، مردم دریافتند حوزه مسلمانى بى‌سرپرست مانده است. رفت و آمد و گفتوگوها آغاز شد. با آن‌که گروهى از صحابه اعضاى شوراى عمر، بهویژه طلحه که مورد حمایت عایشه نیز بود، مدعى خلافت بودند، امّا معترضان یعنى همه زندگان اصحاب بدر، بسیارى از صحابه، قاریان کوفه، انصار و… به خانه امام على (علیه السلام) هجوم آورده، از امام که تاکنون به تقاضاى مکرر آنان پاسخ مثبت نداده بود خواستند خلافت را بپذیرد و بر این امر پاى فشردند. (۱)

‌‌‌ طبرى از محمدبن‌حنفیه چنین نقل مى‌کند: پس از کشته شدن عثمان، اصحاب نزد پدرم آمدند و گفتند: ما براى خلافت کسى شایسته‌تر از تو نمى‌شناسیم. على (علیه السلام) گفت: من وزیر شما باشم بهتر از آن است که امیرتان باشم. آنان گفتند: جز بیعت با تو چیزى نمى‌پذیریم. حضرت (علیه السلام) فرمود: بیعت نمى‌تواند پنهانى باشد و باید در مسجد انجام شود. در اجتماع مسجد که انصار و مهاجران حضور داشتند، طلحه و زبیر نیز آزادانه بیعت کردند. سعدبن‌ابىوقاص گفت: بعد از همه مردم بیعت مى‌کنم و کسى متعرّض

او نشد. از انصار گروهى اندک از عثمانیه، چون کعب‌بن‌مالک و تنى چند از بهره‌مندان خوان نعمت خلافت عثمان مانند عبدالله بن عمر، بیعت نکردند و کسى متعرض آنان نشد. (۲)

‌‌‌ یعقوبى مى‌نویسد: همه مردم بیعت کردند. جز سه تن که یکى از آن‌ها نیز اندکى بعد، بیعت کرد. (۳)

‌‌‌ امام على (علیه السلام) خود درباره کیفیت بیعت مردم، مى‌فرماید: سوگند به خدا، من خواستار خلافت و علاقه‌مند به حکومت نبودم; ولى شما مرا دعوت کردید و به آن وا داشتید. بیعت شما با من بدون اندیشه نبود. ایشان در بیانى دیگر مى‌فرماید:‌… و شما مانند شتران تشنه که

۱٫ انساب الاشراف ، ج ۴، ص ۵۵۹‌.

۲٫ همان ، ج ۲، ص ۲۶۳ و الجمل ، صص ۱۱۰ ـ ۱۰۲٫

۳٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، صص ۱۷۹ ـ ۱۷۸٫


۱۶۸

اطراف حوض‌هاى آب گرد مى‌آیند، پیرامونم اجتماع کردید; به‌طورى‌که پنداشتم هرگاه خواست شما را نپذیرم، مرا خواهید کشت یا برخى از شما در حضور من کشته مى‌شوید. بدین سبب، دست گشادم و شما در کمال اختیار با من بیعت کردید. (۱)

‌‌‌ در خصوص سپردن رهبرى سیاسى ـ اجتماعى و مسؤولیت دنیا و آخرت مردم به امام‌على (علیه السلام) توجه به نکاتى چند ضرورى مى‌نماید:

‌‌‌ ۱٫ چنان‌که اشاره شد، شرکت مردم در انتخاب خلیفه اول در آغاز، محدود به حاضران در سقیفه، انتخاب عمر در شکل استخلاف و برگزیده شدن عثمان محدود به شورا بود. با چشم‌پوشى از مباحث کلامى در مساله امامت، على (علیه السلام) با حضور و بیعت اکثریت مردم مدینه برگزیده شد. در واقع این تنها بیعت و انتخابى بود که مى‌توان آن را بیعت مردمى دانست. نکته تازه آن بود که، علاوه بر شرکت گسترده مهاجران و انصار، نمایندگان مردم عراق و مصر نیز در آن شرکت داشتند. تأثیر حضور آن نمایندگان را مى‌توان دست کم سبب بالا بردن جنبه مردمى این انتخاب دانست.

‌‌‌ ۲٫ پاى فشارى امام (علیه السلام) بر لزوم علنى بودن بیعت آن هم در مسجد توهّم هرگونه توطئه قبلى را نفى مى‌کند. هم‌چنان‌که رد کردن چند باره تقاضاها و مجال اندیشه‌دادن به مردم، پندار ناگهانى بودن بیعت را از میان مى‌برد.

‌‌‌ ۳٫ با آن‌که امام (علیه السلام) مى‌توانست، طبق روال جارى و سنت پیشین، اندک غیرموافقان را به تسلیم و بیعت وا دارد; ولى هرگز کسى را ناگزیر به بیعت نساخت.

‌‌‌ ۴٫ پس از خلیفه دوم شرط روش شیخین در بیعت وارد شد; ولى امام على (علیه السلام) آن را نپذیرفت و فرمود: حتى ابوبکر و عمر نیز اگر به چیزى جز کتاب خدا و سنت رسول‌الله (صلى الله علیه وآله) عمل کنند، بر حق نیستند. امام (علیه السلام) با برخى از بستگان عثمان که نادیده گرفتن عدم مشروعیت دارایى خویش را شرط بیعت قرار دادند، مخالفت کرد و همواره تأکید مى‌کرد کتاب خدا و سنت رسول (صلى الله علیه وآله) ملاک کردار او است.

‌‌‌ ۵‌. نکته بسیار مهم، نطق رسمى آن حضرت در روز دوم مراجعه مردم و انتخاب است.

۱٫ نهج‌البلاغه ، نامه ۱ و ۵۴ و خطبه‌هاى ۳، ۹۲، ۱۳۶، ۱۳۷، ۱۹۷٫


۱۶۹

على (علیه السلام) در پى اصرار انبوه مردم که متقاضى خلافت او بودند فرمود: خداوند خود مى‌داند که من به خلافت، از آن جهت که ریاست و قدرتى است علاقه ندارم…‌. آن گروهى که دنیا آن‌ها را در خود غرق ساخته، براى خویش املاک و نهرها و اسبان عالى و کنیزکان تهیه کرده‌اند، فردا وقتى همه این‌ها را از آنان مى‌گیرم و به بیت‌المال برمى‌گردانم و به اندازه حق‌شان به آن‌ها مى‌دهم، نگویند على (علیه السلام) ما را فریفت; اول، چیزى مى‌گفت و اکنون گونه‌اى دیگر عمل مى‌کند. من از همین حالا برنامه روشن خود را اعلام مى‌کنم…‌. من منکر فضیلت صحبت و سابقه خدمت افراد نیستم، اما این‌ها چیزهایى است که خداوند خود پاداش آن را خواهد داد. این امور نباید ملاک تبعیض واقع شود. (۱)

موانع و مشکلات حکومت على(علیه السلام)

زمانى که على (علیه السلام) به خلافت ظاهرى رسید، انبوهى از دشوارى‌ها و اوضاع آشفته سیاسى که پس از توسعه فتوحات و قتل عثمان پدید آمده بود، آینده را تاریک تصویر مى‌کرد. ولى اکنون آثار منفى اجتماعى و حتى سیاسى آن چهره گشاده بود. بخشى از مشکلات آن روزگار عبارت است از:

۱٫ عدالت اقتصادى

خلیفه دوم، دیوان را براساس سوابق اسلامى افراد و ترکیب قبیله‌اى قرار داده بود. درحالى‌که در زمان پیامبر چنین نبود. این وضعیت، با بخشش‌هاى عثمان فاصله غنى و فقیر را غیرقابل تحمل کرد. خمس‌غنائم، مالیات و جزیه سرزمین‌هاى فتح شده که به همه مردم تعلق داشت، تنها در اختیار افراد و گروه‌هاى خاصى قرار مى‌گرفت. امام على (علیه السلام) در سخنرانى نخست خود، سیاست مالى برگرفته از سیره پیامبر (صلى الله علیه وآله) را مطرح کرد; برترى مهاجر و انصار بر دیگران را معنوى خواند و فرمود: هرکه دعوت خدا و رسول (صلى الله علیه وآله) را بپذیرد و به قبله مسلمانان نماز گزارد، از تمامى حقوق بهره‌مند مى‌شود و حدود اسلام درباره همه اجرا خواهد شد. مخالفت‌ها از همین‌جا آغاز شد و امام (علیه السلام) در برابر اصحاب معترض به این روش

۱٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۵، ۹۲ و ۱۳۶ و الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، على انصاریان، صص ۴۹۳ ـ ۴۳۲٫


۱۷۰

که به سنت عمر استناد مى‌کردند، فرمود: آیا روش و سنت پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) شایسته پیروى است یا روش عمر. (۱)

۱٫ عدالت اقتصادى

خلیفه دوم، دیوان را براساس سوابق اسلامى افراد و ترکیب قبیله‌اى قرار داده بود. درحالى‌که در زمان پیامبر چنین نبود. این وضعیت، با بخشش‌هاى عثمان فاصله غنى و فقیر را غیرقابل تحمل کرد. خمس‌غنائم، مالیات و جزیه سرزمین‌هاى فتح شده که به همه مردم تعلق داشت، تنها در اختیار افراد و گروه‌هاى خاصى قرار مى‌گرفت. امام على (علیه السلام) در سخنرانى نخست خود، سیاست مالى برگرفته از سیره پیامبر (صلى الله علیه وآله) را مطرح کرد; برترى مهاجر و انصار بر دیگران را معنوى خواند و فرمود: هرکه دعوت خدا و رسول (صلى الله علیه وآله) را بپذیرد و به قبله مسلمانان نماز گزارد، از تمامى حقوق بهره‌مند مى‌شود و حدود اسلام درباره همه اجرا خواهد شد. مخالفت‌ها از همین‌جا آغاز شد و امام (علیه السلام) در برابر اصحاب معترض به این روش

۱٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۵، ۹۲ و ۱۳۶ و الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، على انصاریان، صص ۴۹۳ ـ ۴۳۲٫


۱۷۰

که به سنت عمر استناد مى‌کردند، فرمود: آیا روش و سنت پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) شایسته پیروى است یا روش عمر. (۱)

۲٫ عدالت اجتماعى

یکى از آثار فتوحات، اختلاط نژادهاى مختلف بود. موالى یا اسیران آزاد شده از اعراب پایین‌تر شمرده مى‌شدند و از حقوق کم‌تر برخوردار بودند. جامعه، برترى عرب بر موالى را اصلى مسلّم مى‌پنداشت. این امر براى روحیه عدالت‌خواهانه امام (علیه السلام) مشکلى مهم بود. او، از نظر دینى، هیچ دلیلى بر درستى این تبعیض نمى‌دید. درحالى‌که عمر فرمان داده بود بردگان عرب را از بیت المال آزاد کنند، امام (علیه السلام) هیچ تفاوتى میان آنان نمى‌گذاشت (۲) و هنگام تقسیم اموال، مى‌فرمود: حضرت آدم نه غلام به دنیا آورد نه کنیز، بندگان خدا همه آزادند…‌. اکنون مالى نزد من است و من میان سفید و سیاه فرقى نخواهم گذاشت. او در پاسخ به اعتراض گروهى از اعراب، فرمود: من در قرآن، برترى عرب بر عجم (۳) را ندیده‌ام. (۴)

۳٫ انحراف‌ها و بدعت‌ها

انحرافات دینى و بدعت‌ها مهم‌ترین مشکل حکومت امام على (علیه السلام) بود. ناآگاهى جامعه از دین و نبودن برنامه منسجم در جهت روشن‌گرى مردم، ابعاد این دشوارى را پیچیده‌تر مى‌ساخت. بسیارى از سخنان پیامبر (صلى الله علیه وآله) متروک شده بود. در برخى از موارد، قوانین ویژه جلوگیرى از نقل و نگارش حدیث، راه رسوخ شبهه‌ها و کژاندیشى‌ها را به جامعه گشوده بود تا آن‌جا که امام (علیه السلام) در نامه‌اى به مالک فرمود: این دین اسیر دست شروران بود، هوس‌ها و دنیاى خود را از آن طلب مى‌کردند. (۵)

۱٫ دعائم الاسلام ، ج ۱، ص ۳۸۴; نهج‌السّعادة ، ج ۱، ص ۲۲۹; شرح ابن‌ابى‌الحدید، ج ۷، صص ۴۲ ـ ۳۷ و ج ۱۶ ص ۲۳٫

۲٫ طبقات‌الکبرى ، ج ۳، ص ۳۴۲; الانساب الاشراف ، ج ۲، ص ۱۴۱ و تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۸۳٫

۳٫ از جمله اشعار امام (علیه السلام) در نفى مسائل نژادى در شرافت انسانى و الهى این شعر است:

لعمرک ما الانسان الابدینه فلا تترک التقوى اتکالا على الحسب

فقد رفع الاسلام سلمان فارس و قد هجن الشرک الشریف ابا لهب

۴‌. نهج‌السعادة ، ج ۱، ص ۱۸۹ و ۲۱۲; بحارالانوار ، ج ۴۱، ص ۱۰۶٫

۵٫ نهج‌البلاغه ، نامه ۵۳ و ر.ک: خطبه ۱۸، ۸۸ و ۱۲۳; طبقات‌الکبرى ، ج ۳، ص ۳۴۲ و وسائل الشیعه ، ج ۵‌، ص ۱۹۳٫


۱۷۱
۳٫ انحراف‌ها و بدعت‌ها

انحرافات دینى و بدعت‌ها مهم‌ترین مشکل حکومت امام على (علیه السلام) بود. ناآگاهى جامعه از دین و نبودن برنامه منسجم در جهت روشن‌گرى مردم، ابعاد این دشوارى را پیچیده‌تر مى‌ساخت. بسیارى از سخنان پیامبر (صلى الله علیه وآله) متروک شده بود. در برخى از موارد، قوانین ویژه جلوگیرى از نقل و نگارش حدیث، راه رسوخ شبهه‌ها و کژاندیشى‌ها را به جامعه گشوده بود تا آن‌جا که امام (علیه السلام) در نامه‌اى به مالک فرمود: این دین اسیر دست شروران بود، هوس‌ها و دنیاى خود را از آن طلب مى‌کردند. (۵)

۱٫ دعائم الاسلام ، ج ۱، ص ۳۸۴; نهج‌السّعادة ، ج ۱، ص ۲۲۹; شرح ابن‌ابى‌الحدید، ج ۷، صص ۴۲ ـ ۳۷ و ج ۱۶ ص ۲۳٫

۲٫ طبقات‌الکبرى ، ج ۳، ص ۳۴۲; الانساب الاشراف ، ج ۲، ص ۱۴۱ و تاریخ الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۸۳٫

۳٫ از جمله اشعار امام (علیه السلام) در نفى مسائل نژادى در شرافت انسانى و الهى این شعر است:

لعمرک ما الانسان الابدینه فلا تترک التقوى اتکالا على الحسب

فقد رفع الاسلام سلمان فارس و قد هجن الشرک الشریف ابا لهب

۴‌. نهج‌السعادة ، ج ۱، ص ۱۸۹ و ۲۱۲; بحارالانوار ، ج ۴۱، ص ۱۰۶٫

۵٫ نهج‌البلاغه ، نامه ۵۳ و ر.ک: خطبه ۱۸، ۸۸ و ۱۲۳; طبقات‌الکبرى ، ج ۳، ص ۳۴۲ و وسائل الشیعه ، ج ۵‌، ص ۱۹۳٫


۱۷۱
۴٫ فساد اجتماعى، رفاه‌گرایى و تضعیف ارزش‌هاى دینى

وقتى خلیفه سوم به رفاه‌گرایى (۱) شدید روى آورد، مردم نیز چنین روحیه‌اى یافتند و به تدریج جامعه با مشکل روبه‌رو شد. امام (علیه السلام) در یکى از خطبه‌هاى خود جامعه عصر خلافت خویش را چون جامعه جاهلى معرفى کرده، یادآورى مى‌کند که این جامعه باید غربال شود; آنان که پیش افتاده‌اند، باز گردانده شوند و کسانى که واپس مانده‌اند، پیش برده شوند. او در جاى دیگر مى‌فرماید: شما در زمانى به سر مى‌برید که گوینده حق اندک است; زبان در گفتن سخن راست ناتوان است; طرف‌داران حق‌خوار و مردم به نافرمانى گرفتارند; جوان جامعه بدخو و پیرش گنهکار است; دانشور مردم دورو و قارى آن‌ها سودجو است; نه خُردشان سالمند را حرمت مى‌نهد و نه توانگرشان مستمند را یارى مى‌کند. (۲)

علل ناخشنودى از حکومت على(علیه السلام)

موضع سرسخت على (علیه السلام) در حکومت و کوشش در جهت اجراى کامل عدالت در همه ابعاد، سبب ناخشنودى و مخالفت بسیارى از مسؤولان حکومت‌هاى پیشین و حتى برخى از یارانش شد. کنار نهادن روش شیخین در تقسیم بیت‌المال که مردم سال‌ها به آن خو گرفته بودند، اساس قراردادن مساوات در حقوق و رعایت استحقاق‌ها، برترى ندادن اشراف و عرب بر دیگران و عدم تسامح در برابر سران قبایل، آن‌طورکه رسم پادشاهان و سیاستمداران است، کار آسانى نبود.

‌‌‌ طلحه و زبیر، صاحبان مطامع دنیوى و طرفداران جدى تبعیض نژادى در اولین اقدام‌هاى عملى، وقتى که على (علیه السلام) حاضر به سازش و انعطاف نشد، زیرا امام (علیه السلام) بر سر اصول و ارزش‌ها با کسى معامله نمى‌کرد. نقض عهد کردند ـ ناکثین ـ و به بهانه عمره رهسپار مکه شدند تا با پیوستن به عایشه، چاره‌اى بیندیشند.

در اندیشه امام‌على (علیه السلام) روغن چراغ بیت‌المال مسلمانان حتى نباید براى لحظه‌اى صرف کار شخصى شود; نزدیک‌ترین بستگان خلیفه با اسیران آزادشده ایرانى و آفریقایى که تازه اسلام آورده‌اند، در حقوق و مزایا مساوى‌اند و استحقاق و قابلیت‌ها ملاک اصلى مسؤولیت‌هاست.

۱٫ اقتباس از تاریخ سیاسى اسلام ، تاریخ خلفا، رسول جعفریان، صص ۳۴۰ ـ ۲۴۰٫

۲٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۶، ۱۹۲ و ۲۳۳٫


۱۷۲

‌‌‌ در چنین موقعیتى، که بیش‌تر سران در خطرند و پى بهانه مى‌گردند، طبیعى است که عجیب‌ترین حوادث تاریخ اتفاق افتد. (۱) و آن‌ها که آشکارا به کشتن عثمان فتوا داده، مردم را علیه او برانگیخته بودند و با یهودى و کافر خواندنش، حتى از دفن او در گورستان مسلمانان جلوگیرى کردند، پرچم خونخواهى برافرازند. در مکه افراد سرشناس، سرمایه داران، سیاسیون برکنار شده، ریاست‌طلب‌هاى نالایق، مجرمان و ناراضیان از عدالت گرد آمدند و به تجهیز سپاه علیه امام‌على (علیه السلام) پرداختند. (۲)

‌‌‌ شعله آتش جنگ صفین بهوسیله قاسطین نیز به همین دلیل بر افروخته شد. معاویه، که از به زیر سلطه درآوردن تمامى قلمرو حکومت اسلامى ناامید شده بود، فرمان داد به امام على (علیه السلام) بنویسند که شام و مصر را براى او بگذارد تا وى را، به‌عنوان خلیفه، به رسمیت بشناسد. امام (علیه السلام) که تلاش‌هاى مسالمت‌آمیز و صلح‌جویانه را بى‌نتیجه یافته بود، به او نوشت: پیش‌تر نیز چنین تقاضایى از من کرده‌اند، ولى نپذیرفتم و چنین نخواهد شد. خداوند مرا به‌گونه‌اى نخواهد دید که گمراه کنندگان را یاور گیرم. (۳)

‌‌‌ امام در برابر کسانى که تقاضا کردند گذشته افراد را نادیده بگیرد و با اموال نامشروع کار نداشته باشد، فرمود: حق، مسلّم و ثابت است و مشمول مرور زمان نمى‌شود… این‌که به گذشته توجه نکنم در اختیار من نیست، وظیفه‌اى است که خداوند به عهده من گذاشته است این سخت‌گیرى در عدالت سبب شد حتى برخى از دوستان حضرت (علیه السلام) او را رها کرده، به جبهه مقابل پناه برند و به تحریک معاویه پردازند. معاویه، که در سیاست و فریبکارى بى‌نظیر بود، به خوبى مى‌دانست دیر یا زود نوبت حساب وى فرا مى‌رسد. بنابر این، با بهانه قراردادن قتل عثمان، جنگ صفین را به راه انداخت. (۴)

‌‌‌ فتنه خوارج ـ مارقین ـ نیز از ضعف فکرى این گروه از مسلمانان و نا آگاهى آنان از سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) و حقیقت قرآن سرچشمه مى‌گرفت. درگیرى‌هاى غیرضرورى خلفا و برنامه

۱٫ ر.ک: الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، صص ۷۲۷ ـ ۷۲۲، موضوع بیت‌المال و مصرف آن.

۲٫ ر.ک: المعیار و الموازنة در برترى امیرالمؤمنین‌على (علیه السلام) ، ابوجعفر محمد بن عبداللّه اسکافى معتزلى، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، ص ۳۷ به بعد.

۳٫ واقعه صفین ، نصربن‌مزاحم منقرى، ص ۵۲‌.

۴٫ ر.ک: الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، صص ۴۴۰ ـ ۴۳۷ و بیست‌گفتار ، مرتضى مطهرى، ص ۱۹ و ۲۰٫


۱۷۳

نداشتن آنان براى تبلیغ و تبیین صحیح دین و در نتیجه شکوفا نشدن استعداد عقلانى و منطقى مسلمانان سبب شده بود تا عقاید دینى گروه‌هایى از مسلمانان، با جهالت و تعصب خشک بیامیزد و به‌راحتى ابزار دست سودجویان شوند; دین‌باوران جاهلى که محکم به ظاهر اسلام چسبیده، روح و گوهر آن را نیافته بودند، (۱) اندیشه‌اى محدود و بسته داشتند و به تعبیر امام على (علیه السلام) باید اسلام از ابتدا براى آن‌ها تبیین مى‌شد. بنابراین، امام (علیه السلام) راهنمایى و آشنا ساختن آنان با حقیقت دین را نخستین وظیفه خود به‌شمار آورد و با همه کج‌روى‌هایى که داشتند تا وقتى به‌طور رسمى به مبارزه مسلحانه نپرداختند، با آنان نبرد نکرد. آن حضرت پس از فراغت از کار آنان نیز دیگران را از جنگ با آن‌ها بازداشت و فرمود: من با بصیرتى که داشتم خطر این‌ها را براى دنیاى اسلام احساس کردم و غیر از من هیچ یک از مسلمانان جرأت نمى‌کرد چشم این فتنه را درآورد. (۲)

علل ناخشنودى از حکومت على(علیه السلام)

موضع سرسخت على (علیه السلام) در حکومت و کوشش در جهت اجراى کامل عدالت در همه ابعاد، سبب ناخشنودى و مخالفت بسیارى از مسؤولان حکومت‌هاى پیشین و حتى برخى از یارانش شد. کنار نهادن روش شیخین در تقسیم بیت‌المال که مردم سال‌ها به آن خو گرفته بودند، اساس قراردادن مساوات در حقوق و رعایت استحقاق‌ها، برترى ندادن اشراف و عرب بر دیگران و عدم تسامح در برابر سران قبایل، آن‌طورکه رسم پادشاهان و سیاستمداران است، کار آسانى نبود.

‌‌‌ طلحه و زبیر، صاحبان مطامع دنیوى و طرفداران جدى تبعیض نژادى در اولین اقدام‌هاى عملى، وقتى که على (علیه السلام) حاضر به سازش و انعطاف نشد، زیرا امام (علیه السلام) بر سر اصول و ارزش‌ها با کسى معامله نمى‌کرد. نقض عهد کردند ـ ناکثین ـ و به بهانه عمره رهسپار مکه شدند تا با پیوستن به عایشه، چاره‌اى بیندیشند.

در اندیشه امام‌على (علیه السلام) روغن چراغ بیت‌المال مسلمانان حتى نباید براى لحظه‌اى صرف کار شخصى شود; نزدیک‌ترین بستگان خلیفه با اسیران آزادشده ایرانى و آفریقایى که تازه اسلام آورده‌اند، در حقوق و مزایا مساوى‌اند و استحقاق و قابلیت‌ها ملاک اصلى مسؤولیت‌هاست.

۱٫ اقتباس از تاریخ سیاسى اسلام ، تاریخ خلفا، رسول جعفریان، صص ۳۴۰ ـ ۲۴۰٫

۲٫ ر.ک: نهج‌البلاغه ، خطبه ۱۶، ۱۹۲ و ۲۳۳٫


۱۷۲

‌‌‌ در چنین موقعیتى، که بیش‌تر سران در خطرند و پى بهانه مى‌گردند، طبیعى است که عجیب‌ترین حوادث تاریخ اتفاق افتد. (۱) و آن‌ها که آشکارا به کشتن عثمان فتوا داده، مردم را علیه او برانگیخته بودند و با یهودى و کافر خواندنش، حتى از دفن او در گورستان مسلمانان جلوگیرى کردند، پرچم خونخواهى برافرازند. در مکه افراد سرشناس، سرمایه داران، سیاسیون برکنار شده، ریاست‌طلب‌هاى نالایق، مجرمان و ناراضیان از عدالت گرد آمدند و به تجهیز سپاه علیه امام‌على (علیه السلام) پرداختند. (۲)

‌‌‌ شعله آتش جنگ صفین بهوسیله قاسطین نیز به همین دلیل بر افروخته شد. معاویه، که از به زیر سلطه درآوردن تمامى قلمرو حکومت اسلامى ناامید شده بود، فرمان داد به امام على (علیه السلام) بنویسند که شام و مصر را براى او بگذارد تا وى را، به‌عنوان خلیفه، به رسمیت بشناسد. امام (علیه السلام) که تلاش‌هاى مسالمت‌آمیز و صلح‌جویانه را بى‌نتیجه یافته بود، به او نوشت: پیش‌تر نیز چنین تقاضایى از من کرده‌اند، ولى نپذیرفتم و چنین نخواهد شد. خداوند مرا به‌گونه‌اى نخواهد دید که گمراه کنندگان را یاور گیرم. (۳)

‌‌‌ امام در برابر کسانى که تقاضا کردند گذشته افراد را نادیده بگیرد و با اموال نامشروع کار نداشته باشد، فرمود: حق، مسلّم و ثابت است و مشمول مرور زمان نمى‌شود… این‌که به گذشته توجه نکنم در اختیار من نیست، وظیفه‌اى است که خداوند به عهده من گذاشته است این سخت‌گیرى در عدالت سبب شد حتى برخى از دوستان حضرت (علیه السلام) او را رها کرده، به جبهه مقابل پناه برند و به تحریک معاویه پردازند. معاویه، که در سیاست و فریبکارى بى‌نظیر بود، به خوبى مى‌دانست دیر یا زود نوبت حساب وى فرا مى‌رسد. بنابر این، با بهانه قراردادن قتل عثمان، جنگ صفین را به راه انداخت. (۴)

‌‌‌ فتنه خوارج ـ مارقین ـ نیز از ضعف فکرى این گروه از مسلمانان و نا آگاهى آنان از سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) و حقیقت قرآن سرچشمه مى‌گرفت. درگیرى‌هاى غیرضرورى خلفا و برنامه

۱٫ ر.ک: الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، صص ۷۲۷ ـ ۷۲۲، موضوع بیت‌المال و مصرف آن.

۲٫ ر.ک: المعیار و الموازنة در برترى امیرالمؤمنین‌على (علیه السلام) ، ابوجعفر محمد بن عبداللّه اسکافى معتزلى، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، ص ۳۷ به بعد.

۳٫ واقعه صفین ، نصربن‌مزاحم منقرى، ص ۵۲‌.

۴٫ ر.ک: الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، صص ۴۴۰ ـ ۴۳۷ و بیست‌گفتار ، مرتضى مطهرى، ص ۱۹ و ۲۰٫


۱۷۳

نداشتن آنان براى تبلیغ و تبیین صحیح دین و در نتیجه شکوفا نشدن استعداد عقلانى و منطقى مسلمانان سبب شده بود تا عقاید دینى گروه‌هایى از مسلمانان، با جهالت و تعصب خشک بیامیزد و به‌راحتى ابزار دست سودجویان شوند; دین‌باوران جاهلى که محکم به ظاهر اسلام چسبیده، روح و گوهر آن را نیافته بودند، (۱) اندیشه‌اى محدود و بسته داشتند و به تعبیر امام على (علیه السلام) باید اسلام از ابتدا براى آن‌ها تبیین مى‌شد. بنابراین، امام (علیه السلام) راهنمایى و آشنا ساختن آنان با حقیقت دین را نخستین وظیفه خود به‌شمار آورد و با همه کج‌روى‌هایى که داشتند تا وقتى به‌طور رسمى به مبارزه مسلحانه نپرداختند، با آنان نبرد نکرد. آن حضرت پس از فراغت از کار آنان نیز دیگران را از جنگ با آن‌ها بازداشت و فرمود: من با بصیرتى که داشتم خطر این‌ها را براى دنیاى اسلام احساس کردم و غیر از من هیچ یک از مسلمانان جرأت نمى‌کرد چشم این فتنه را درآورد. (۲)

اصول، ارزش‌ها و پیامدهاى حکومت على(علیه السلام)

هرچند امام (علیه السلام) نتوانست در خلافت چهار سال و نه ماهه خود اوضاع به‌هم ریخته جامعه اسلامى را به‌طور کامل چون زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) سازد; ولى انحرافاتى که مى‌رفت چهره اسلام را نزد انسان‌هاى آزاده جهان مخدوش و تنفرآور کند، زدود و دل‌هاى مشتاق مدینه فاضله رسول‌الله (صلى الله علیه وآله) را امیدوار ساخت.

‌‌‌ امام در روزهاى اول خلافت به دوستانى که از بیعت نکردن افرادى چون سعدبن‌ابىوقاص و عبدالله بن عمر اظهار نگرانى کردند، فرمود: کسانى را که به من و رهبرى‌ام احساس نیاز نمى‌کنند، رها سازید. هرکس نمى‌خواهد با من بیعت کند، به شرط این‌که علیه مسلمانان برنخیزد و فتنه برپا نکند، به‌خود واگذارید. او در بیانى دیگر فرمود: کسى را که نخواست در قلمرو و حکومت عدل پرور من بماند، از رفتن به شام و پیوستن به معاویه باز مدار.

‌‌‌ آزادى و آزادگى در نظر امیرمؤمنان (علیه السلام) تا آن‌جا محترم بود که در لحظات حساس و خطیر نیز رعایت این اصل مقدس را فراموش نمى‌کرد و در تمام جنگ‌ها مردم را در پیوستن به

۱٫ ر.ک: جاذبه و دافعه على (علیه السلام) ، مرتضى مطهرى، ص ۱۱۴ به بعد.

۲٫ نهج‌البلاغه ، خطبه ۹۲; مروج‌الذهب ، ج ۲، ص ۴۱۵; تاریخ الیعقوبى ، ج۲، ص۱۹۵ به بعد و الارشاد ، ص۲۶۰ به‌بعد.


۱۷۴

لشگر خویش آزاد گذاشت. میان آزادى فردى و آزادى جامعه مرزى دقیق قائل بود. چنان‌که اشاره شد، پس از واقعه صفین و حکمیت، خوارج از جمع طرف‌دارانش جدا شدند; تا وقتى این گروه به شرّانگیزى و کشتار مردم دست نیالودند، نه تنها آن‌ها را به حال خود رها ساخت، بلکه سهم آنان از بیت‌المال را نیز قطع نکرد; زیرا مى‌خواست هرکس تا آن‌جا که به صلاح اجتماع زیان نمى‌رساند، آزاد باشد.

‌‌‌ خلیفه دوم به سفارش ابوبکر، بزرگان صحابه را از ترس فتنه‌انگیزى یا…، همیشه در مدینه تحت نظر داشت. امام على (علیه السلام) هرگز بدین اقدام دست نیازید. وقتى طلحه و زبیر، پس از یأس از شرکت در دستگاه خلافت، به فتنه‌انگیزى روى آوردند و از امام اجازه سفر به مکه خواستند، حضرت (علیه السلام) فرمود: ترجیح مى‌دهم در مرکز نزدم بمانید. وقتى آن‌ها بر تصمیم خود پاى فشردند، فرمود: با این‌که خوب مى‌دانم قصد حج و عمره ندارید، ولى شما را به ماندن در مدینه مجبور نمى‌کنم.

‌‌‌ امام على (علیه السلام) در کنار توصیه به لزوم رعایت آزادى زیردستان، حس آزادیخواهى و آزادگى، وجدان بشرى و شخصیت انسانى را در طبقات محروم و زیردست بیدار و آن‌ها را به صیانت از آزادى تشویق مى‌کند. (۱) از نظر امام على (علیه السلام) کلمه آزادى صرفاً معناى مقابل بردگى نیست بلکه مقصود آزادگى و شخصیت در برابر ضعف و زبونى است. به اعتقاد امام‌على (علیه السلام) انجام وظایف و تکالیف اجتماعى، اگر ناشى از حس مسؤولیت و این حس مسؤولیت اگر منبعث از آزادى و استقلال کامل در اراده و عمل نباشد، مردم معتقد به همکارى در راه خوشبختى مشترک و ایجاد تمدن نخواهند بود و این اعتقاد به مسؤولیت و آزادى در همکارى است که پایه و اساس سعادت اجتماع را تشکیل مى‌دهد. امام (علیه السلام) بر مردمى که در شهر ‌انبار‌ به استقبالش شتافته، طبق آداب و رسوم عصر ساسانى در برابرش رکوع و سجود مى‌کردند; فرمود: چه گناه بى‌لذتى مرتکب مى‌شوید; زجر مى‌کشید، خود را خوار مى‌کنید و با تعظیم به بنده خدا به خداوند شرک مىورزید.

‌‌‌ او، براى تعظیم شخصیت انسانى مردم و تعیین حدفاصل آزادى فرد و جامعه و حقوق شهروندان، فرمان داد هر یک از والیان هنگام ورود به مقر فرماندارى در مسجد شهر در

۱٫ ر.ک: الدلیل على موضوعات نهج‌البلاغه ، صص ۵۵۷ ـ ۵۴۳‌، ۷۰۳ ـ ۶۹۲ و ۷۲۱ ـ ۷۱۸٫


۱۷۵

محضر عموم بر منبر قرار گیرد و متن فرمان حکمرانى‌اش را بر مردم بخواند تا همه بدانند حاکم و مردم در برابر هم از چه حقوق و تکالیفى برخوردارند تا حاکم از حدود خود تجاوز نکند و مردم به وظایف خود آشنا باشند. چنین حاکمى اگر از آنچه با مردم پیمان بسته بود تخلف مى‌کرد، مردم حق داشتند فرمانش را نخوانند و از او به امام شکایت برند.

‌‌‌ رعایت حقوق افراد و جامعه و مراقبت بر عدالت در توزیع غنیمت و ثروت دیباچه حکومت امام (علیه السلام) بود. او به فرماندارانش نوشت: قبل از این که به فکر دریافت مالیات باشید، بر آن شوید که زمین را آباد و وسایل کشت و زرع فراهم سازید. مبادا کسى را به گناه ندادن زکات تازیانه بزنید یا حبس کنید. اگر شترى آبستن در اموال عمومى است، مبادا آن را به‌کار گیرید یا سوارش شوید. برخورد على (علیه السلام) با برادرش عقیل و دخترش ام کلثوم به روشنى نشان‌دهنده مراقبت پیوسته وى بر عدالت است.

‌‌‌ امام (علیه السلام) با این کردار چهره جذاب و نیک پیامبر (صلى الله علیه وآله) را به مردم، بهویژه نسل جدید، نشان داد.

على (علیه السلام) به ماموران دریافت مالیات دستور مى‌داد: وقتى بر مردم وارد شدید، سلام کنید و تحیت بفرستید و با نهایت ملایمت بگویید: بندگان خدا، ولى‌خدا ما را فرستاد تا اگر در اموال شما حقى براى خدا یافت مى‌شود، به ما تسلیم کنید. سپس از یکایک بپرسید: آیا نزد تو حقى براى خدا هست؟ اگر گفت نه، رهایش کنید; و اگر گفت آرى، بدون اجازه‌اش حیوان بارکش او را نگیرید و اگر خواست غله را با شما قسمت کند، وى را در انتخاب قسمتى که میل دارد آزاد بگذارید… زنهار کسى را تهدید نکنید و مترسانید. (۱)

‌‌‌ چکیده اصول اسلام، که عمیق‌ترین تحول را در جزیرة العرب به وجود آورد، این بود که فرزند آدم ارزش دارد و نفس کریم و خوى پسندیده‌اش ملاک فضیلت او به شمار مى‌آید. بر پایه این اصول، بلال سیاه و فقیر، سلمان فارسى تهى‌دست، عماربن‌یاسر، مقداد اسود و ابوذر بیابانگرد نه تنها با توانگران و زورمندان و نجباى عرب برابرند; بلکه به سبب تقوا از آن‌ها برترند. افسوس که این اصول و معیارهاى الهى بعد از پیامبر، نادیده گرفته شد. در جریان

۱٫ همان ، صص ۷۲۴ ـ ۷۲۳٫


۱۷۶

ترور خلیفه دوم، با آن‌که قاتل جان سالم به در نبرد و به شدیدترین شکل نتیجه کردارش را دید; فرزند خلیفه چند تن دیگر را به همین بهانه به ناحق کشت که یکى از آنان هرمزان، مسلمان عجمى، بود. امام (علیه السلام) بر خلیفه سوم، درباره زیر پا نهادن خون هرمزان، هشدار داد; اما عثمان، با آن که در آغاز پذیرفت خلیفه زاده را قصاص کند، از کیفر قاتل چشم پوشید. وقتى امام على (علیه السلام) به خلافت رسید، در پى عبدالله، فرزند عمر، برآمد تا او را کیفر دهد. او مى‌فرمود: اگر بر این فاسق دست یابم، وى را قصاص خواهم کرد. سرانجام خلیفه‌زاده در میدان صفین به دست یاران امام على (علیه السلام) کشته شد.

‌‌‌ حضرت على (علیه السلام) ، در برابر شوکت کسرایى و قیصرى معاویه، چون تهى‌دستان و بینوایان زندگى مى‌کرد. در روزهاى گرم بیرون دارالاماره در سایه مى‌نشست، مبادا مراجعه کننده‌اى بیاید و در آن هواى گرم به او دسترسى پیدا نکند.

امام على (علیه السلام) در نامه‌اى به والى خود در حجاز نوشت: در هر بامداد و شام ساعتى براى رسیدگى به امور مردم معین کن، خود پرسش‌هاى آن‌ها را پاسخ ده و نادان و گمراهشان را متوجه ساز. با دانشمندان در تماس باش. جز زبانت واسطه‌اى بین خود و مردم قرار مده و جز چهره‌ات حاجبى مپذیر. (۱)

‌‌‌ به مالک‌اشتر نوشت: براى ارباب رجوع وقتى را در نظر بگیر و خود به گرفتارى‌هاى آنان رسیدگى کن. براى این موضوع مجلسى عمومى برپاساز و در آن مجلس، براى خدایت که تو را آفریده و به این مقام رسانده است; فروتنى کن. در این موقع، ارتش و ماموران را از برابر چشم مردم دور ساز تا بدون هراس با تو سخن گویند، زیرا پیوسته از رسول خدا (صلى الله علیه وآله) شنیدم که مى‌فرمود: هرگز ملتى به قداست و پاکى نخواهد رسید، مگر آن که در میان آن‌ها حق ضعفا بدون هراس و لکنت از نیرومندان گرفته شود و…‌.

‌‌‌ امام على (علیه السلام) هرگز دوستان، خویشاوندان و خاندان خود را بر دیگران مقدم نمى‌داشت و حاضر نبود هیچ یک از یاران و بستگانش از عنوان خلافت سوءاستفاده کند. اگر براى خرید

۱٫ واجلس لهم العصرین، فأفت المستفتى، و علِّم الجاهل، و ذاکر العالم، و لایکن لک الى الناس سفیرٌ الا لسانک، و لاحاجب الاّ وجهک . ( همان ، صص ۷۰۲ ـ ۶۹۴)


۱۷۷

به بازار مى‌رفت، مى‌کوشید کسى را بیابد که او را نشناسد.

‌‌‌ با آن همه گرفتارى‌هاى طاقت‌فرسا ذخایر گرانبهایى از معارف الهى و علوم اسلامى در میان مردم به یادگار نهاد. در مسائل گوناگون عقلى، دینى و اجتماعى، حدود ۱۱ هزار سخن کوتاه از آن حضرت (علیه السلام) باقى مانده است. معارف اسلام را با زیباترین عبارت‌ها و روان‌ترین بیان در سخنرانى‌هاى خود تبیین کرد و دستور زبان و اساس ادبیات عرب را بنیاد نهاد.

‌‌‌ امام على (علیه السلام) نخستین مسلمانى است که در فلسفه الهى اندیشید، به سبک استدلال آزاد و برهان منطقى سخن گفت و مسائلى نوین را، که تا آن روز در میان فلاسفه جهان مورد توجه قرار نگرفته بود، طرح کرد. او به این امر بسیار اهمیت مى‌داد و در بحبوبه جنگ‌ها نیز به بحث علمى مى‌پرداخت. (۱) رجال دینى و دانشمندان اسلامى بسیار تربیت کرد. پارسایان و عارفان بزرگى چون اویس قرنى، کمیل‌بن‌زیاد، میثم تمار در شمار پرورش‌یافتگان مکتب على (علیه السلام) جاى دارند; عارفان و دانشمندانى که مصادر عرفان شناخته شده‌اند و برخى از آن‌ها علم فقه، کلام، تفسیر و قرائت را بنیاد نهادند. (۲)

۱٫ ر.ک: همان ، صص ۷۱۴ ـ ۴۳۶; مروج الذهب ، ج ۲، ص ۴۳۱; شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱، ص ۱۸۱ به بعد و بحارالانوار ، ج ۲، ص ۶۵‌.

۲٫ با بهره‌گیرى از: شیعه در اسلام ، سیدمحمدحسین طباطبایى و مرد نامتناهى ، حسن صدر.


۱۷۸
خلاصه مطالب

از ۲۸ صفر سال یازدهم هجرى، على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام) ، بر اساس تکلیف شرعى، مسؤولیت رهبرى مسلمانان را برعهده گرفت ولى با پدید آمدن جریان سقیفه و خلافت خلفاى سه گانه، امام (علیه السلام) براى مدتى دراز از نشر فعال تعالیم اسلامى، تحکیم موضع قرآن، بسط هویت امت، تصرف در امور مسلمانان و برقرارى حکومت دینى برکنار ماند.

‌‌‌ به سبب رقابت انصار در برابر قریش، اختلافات داخلى قبایل انصار و تبلیغات و تلاش‌هاى دو نفر از مهاجران، ابوبکربن‌ابى‌قحافه قدرت سیاسى را به‌دست گرفت.

‌‌‌ عمربن‌خطاب، با انتصاب خلیفه اول، عهده‌دار خلافت شد و پس از وى، عثمان‌بن‌عفان بهوسیله شوراى شش نفره خلیفه دوم به خلافت برگزیده شد. در خلافت و حکمرانى ۲۵ ساله این سه خلیفه، امام (علیه السلام) بیش از هرچیز ناظرى مراقب بود و برخى از پاک‌ترین صحابه پیامبر (صلى الله علیه وآله) او را در نگهبانى از اصل اسلام یارى مى‌کردند. هرجا از تحریف حکمى آگاه مى‌شد، حدى نابه‌جا تعیین مى‌گشت، قضاوتى ناحق تحقق مى‌یافت، و تعلیمى نادرست انجام مى‌گرفت و… على (علیه السلام) به آن رسیدگى مى‌کرد و به دانشمندان ادیان، که براى پرسش از وصى پیامبر (صلى الله علیه وآله) به مدینه مى‌آمدند، پاسخ مناسب مى‌داد.

‌‌‌ در اواخر سال ۳۵ هجرت، با اصرار و اجماع مردم مدینه و براى انجام تکلیف شرعى در رأس جامعه اسلامى قرار گرفت و حکومت اسلامى را بنیان نهاد. هرچند در مدت کوتاه حکومت نتوانست اوضاع به‌هم ریخته جامعه اسلامى را به‌طور کامل سامان دهد; ولى موفقیت بسیار به‌دست آورد و الگوهاى جاودانه‌اى به جهان عرضه کرد.

‌‌‌ درگیرى‌هاى انسانى امام (علیه السلام) در این دوره، در امور کلى و جزئى، مشهود است و بخش‌هاى عمده آن، به‌همراه ذخایر گرانبهاى معارف‌الهى و علوم‌اسلامى، در نهج‌البلاغه منعکس شده است.

‌‌‌ نگرش انسانى به قدرت، صراحت و صداقت و نفى هرگونه فریب و نیرنگ، تأکید بر روابط متقابل مردم و کارگزاران، حاکمیت اصل شایستگى، منطق و گفتوگوى متقابل، حفظ بودجه عمومى، ارج نهادن به انسان به‌عنوان هدف و محور برنامه‌هاى اقتصادى، برقرارى عدالت، مبارزه مداوم با ستم و ستمگر، مقابله با قانون‌گریزى در سیستم سیاسى، کوشش در جهت رواج خرد و خردورزى، تلاش در هدایت امت به بندگى خدا و تأکید بر ساده‌زیستى مسؤولان بخشى از ویژگى‌هاى حکومت على (علیه السلام) است.

‌‌‌ موانع و مشکلاتى که در اجراى هر یک از اصول انسانى فوق وجود داشت، بهویژه انعطاف‌ناپذیرى آن حضرت (علیه السلام) در اجراى عدالت، موجب نگرانى راحت‌طلبان، عهدشکنان، دنیادوستان، عافیت‌طلبان و خطاى ظاهربینان و ناآشنایان با روح اسلام شد و به جنگ‌هاى جمل، صفین، نهروان و شهادت حضرت (علیه السلام) انجامید.

پرسش‌ها

۱٫ وجوه افتراق به خلافت رسیدن سه خلیفه اوّل مسلمانان را توضیح دهید.

‌‌‌ ۲٫ نقش مردم در فعلیت بخشیدن به ولایت سیاسى امام على (علیه السلام) را در چند سطر تبیین کنید.

‌‌‌ ۳٫ برخى از همکارى‌هاى امام على (علیه السلام) با خلفاى سه گانه را بیان کنید.

‌‌‌ ۴٫ دلیل عمده بروز جنگ جمل و نهروان را توضیح دهید.

‌‌‌ ۵‌. دلیل و شرایط عمده سکوت امام على (علیه السلام) را تشریح کنید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ هر یک از کتاب‌هاى زیر را در مقاله‌اى ۱۰ تا ۲۰ صفحه‌اى، به‌طور مختصر و منظم از نظر روش و محتوا، معرفى و نقد کنید.

‌‌‌ الف. زندگانى امیرمؤمنان على (علیه السلام) ‌على از زبان على‌ ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ب. توسعه سیاسى از دیدگاه امام على (علیه السلام) ، على اکبر علیخانى;

‌‌‌ ج. علل شکل‌گیرى خوارج ، شکر الله خاکرند;

‌‌‌ د. امام على (علیه السلام) صداى عدالت انسانى ، جورج جورداق، ترجمه سید هادى خسروشاهى;

‌‌‌ ۲٫ ضمن مقاله‌اى دلایل سکوت امام على (علیه السلام) بعد از رحلت رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) را در نهج‌البلاغه و سایر کلمات امام على (علیه السلام) تحقیق و ارائه نمائید.

‌‌‌ ۳٫ در مقاله‌اى عمده‌ترین خصوصیات و صفات کارگزاران امیرمؤمنان را بیان کنید.

‌‌‌ ۴٫ در کنفرانسى علت اصلى شهادت امام على (علیه السلام) را به بحث و گفتوگو بنشینید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ هر یک از کتاب‌هاى زیر را در مقاله‌اى ۱۰ تا ۲۰ صفحه‌اى، به‌طور مختصر و منظم از نظر روش و محتوا، معرفى و نقد کنید.

‌‌‌ الف. زندگانى امیرمؤمنان على (علیه السلام) ‌على از زبان على‌ ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ب. توسعه سیاسى از دیدگاه امام على (علیه السلام) ، على اکبر علیخانى;

‌‌‌ ج. علل شکل‌گیرى خوارج ، شکر الله خاکرند;

‌‌‌ د. امام على (علیه السلام) صداى عدالت انسانى ، جورج جورداق، ترجمه سید هادى خسروشاهى;

‌‌‌ ۲٫ ضمن مقاله‌اى دلایل سکوت امام على (علیه السلام) بعد از رحلت رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) را در نهج‌البلاغه و سایر کلمات امام على (علیه السلام) تحقیق و ارائه نمائید.

‌‌‌ ۳٫ در مقاله‌اى عمده‌ترین خصوصیات و صفات کارگزاران امیرمؤمنان را بیان کنید.

‌‌‌ ۴٫ در کنفرانسى علت اصلى شهادت امام على (علیه السلام) را به بحث و گفتوگو بنشینید.

منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ امام على (علیه السلام) صداى عدالت انسانى ، جورج جورداق، ترجمه سیدهادى خسروشاهى;

‌‌‌ ۲٫ امیرالمؤمنین (علیه السلام) اسوه وحدت ، محمدجواد شرّى، ترجمه محمدرضا عطایى;

‌‌‌ ۳٫ توسعه سیاسى از دیدگاه امام على (علیه السلام) ، على‌اکبر علیخانى;

‌‌‌ ۴٫ جاذبه و دافعه على (علیه السلام) ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۵‌. حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه (علیهم السلام) ، رسول جعفریان;

‌‌‌ ۶‌. درس‌هایى از نهج‌البلاغه ، سیدعلى خامنه‌اى;

‌‌‌ ۷٫ سیرى در نهج‌البلاغه ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۸‌. سیماى کارگزاران على‌بن‌ابى‌طالب امیرالمؤمنین (علیه السلام) ، على‌اکبر ذاکرى;

‌‌‌ ۹٫ شیعه در اسلام ، سیدمحمدحسین طباطبایى;

‌‌‌ ۱۰٫ على (علیه السلام) از زبان على (علیه السلام) یا زندگانى امیرالمؤمنین على (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۱۱٫ قضاوت‌ها و حکومت عدالتخواهى على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام) ، سید اسماعیل رسول‌زاده;

‌‌‌ ۱۲٫ مرد نامتناهى ، حسن صدر.


۱۸۳
منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ امام على (علیه السلام) صداى عدالت انسانى ، جورج جورداق، ترجمه سیدهادى خسروشاهى;

‌‌‌ ۲٫ امیرالمؤمنین (علیه السلام) اسوه وحدت ، محمدجواد شرّى، ترجمه محمدرضا عطایى;

‌‌‌ ۳٫ توسعه سیاسى از دیدگاه امام على (علیه السلام) ، على‌اکبر علیخانى;

‌‌‌ ۴٫ جاذبه و دافعه على (علیه السلام) ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۵‌. حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه (علیهم السلام) ، رسول جعفریان;

‌‌‌ ۶‌. درس‌هایى از نهج‌البلاغه ، سیدعلى خامنه‌اى;

‌‌‌ ۷٫ سیرى در نهج‌البلاغه ، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۸‌. سیماى کارگزاران على‌بن‌ابى‌طالب امیرالمؤمنین (علیه السلام) ، على‌اکبر ذاکرى;

‌‌‌ ۹٫ شیعه در اسلام ، سیدمحمدحسین طباطبایى;

‌‌‌ ۱۰٫ على (علیه السلام) از زبان على (علیه السلام) یا زندگانى امیرالمؤمنین على (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۱۱٫ قضاوت‌ها و حکومت عدالتخواهى على‌بن‌ابى‌طالب (علیه السلام) ، سید اسماعیل رسول‌زاده;

‌‌‌ ۱۲٫ مرد نامتناهى ، حسن صدر.


۱۸۳
فصل ششم : ائمه (علیهم السلام) و مقتضیات زمان در دوران امویان


۱۸۴


۱۸۵
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ با وضعیت اجتماعى، سیاسى، اخلاقى و فرهنگى دوران امامت امام‌حسن، امام‌حسین، امام سجاد و امام محمدباقر (علیهم السلام) آشنا شود.

‌‌‌ ۲٫ با شیوه‌هاى مبارزاتى امامان معصوم (علیهم السلام) در موقعیت‌هاى مختلف زمانى آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ زمینه‌ها، علل و پیامدهاى صلح امام‌حسن (علیه السلام) را بشناسد.

‌‌‌ ۴٫ با زمینه‌ها، علل و پیامدهاى نهضت امام‌حسین (علیه السلام) آشنا گردد.

‌‌‌ ۵‌. از عملکرد خلفاى بنى‌امیه در این دوران آگاه گردد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ فضایل اخلاقى و فعالیت‌هاى امام‌حسن (علیه السلام) در راه اسلام را تشریح نماید.

‌‌‌ ۲٫ مسأله صلح و جنگ را از دیدگاه اسلام تبیین نماید.

‌‌‌ ۳٫ گروه‌هایى که هسته‌هاى اصلى سپاه امام‌حسن (علیه السلام) را تشکیل مى‌دادند نام برده و از این ترکیب نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۴٫ شروط پیمان صلح امام‌حسن (علیه السلام) با معاویه را برشمرده، آنگاه به تحلیل این قرارداد بپردازد.

‌‌‌ ۵‌. شخصیت دوستان و دشمنان امام‌حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) را با یکدیگر مقایسه و با توجه به نتایج این مقایسه، عمل آن بزرگواران را از لحاظ صلح و جنگ مورد ارزیابى قرار دهد.

‌‌‌ ۶‌. فعالیت‌هاى اجتماعى، سیاسى و نظامى امام‌حسین (علیه السلام) ، پیش از نهضت کربلا را شرح دهد.


۱۸۶

‌‌‌ ۷٫ شخصیت سیاسى معاویه و یزید را مقایسه نماید.

‌‌‌ ۸‌. علل و موانع قیام در دوران معاویه را از جنبه‌هاى اقتصادى، سیاسى، اجتماعى و نظامى دسته‌بندى و خلاصه نماید.

‌‌‌ ۹٫ چگونگى دعوت انجمن‌هاى سیاسى و مذهبى کوفه از امام‌حسین (علیه السلام) را به‌طور مختصر توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ انگیزه اصلى قیام امام‌حسین (علیه السلام) و تحلیل‌هایى که در مورد این واقعه صورت گرفته است را به‌طور خلاصه بیان کند.

‌‌‌ ۱۱٫ کوشش‌هاى امام زین‌العابدین (علیه السلام) در جهت پاسدارى از وحى را با ذکر شواهد تاریخى توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۲٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى عمربن‌عبدالعزیز را ذکر نماید.

‌‌‌ ۱۳٫ نقش فرهنگى ـ تربیتى امام‌باقر (علیه السلام) را براساس منابع تاریخى تشریح و تحلیل نماید.

‌‌‌ ۱۴٫ دلایل گوناگون شیوه‌هاى مبارزاتى امام‌حسین (علیه السلام) و امام باقر (علیه السلام) را بیان و به ارزیابى آن بپردازد.


۱۸۷
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ با وضعیت اجتماعى، سیاسى، اخلاقى و فرهنگى دوران امامت امام‌حسن، امام‌حسین، امام سجاد و امام محمدباقر (علیهم السلام) آشنا شود.

‌‌‌ ۲٫ با شیوه‌هاى مبارزاتى امامان معصوم (علیهم السلام) در موقعیت‌هاى مختلف زمانى آشنا گردد.

‌‌‌ ۳٫ زمینه‌ها، علل و پیامدهاى صلح امام‌حسن (علیه السلام) را بشناسد.

‌‌‌ ۴٫ با زمینه‌ها، علل و پیامدهاى نهضت امام‌حسین (علیه السلام) آشنا گردد.

‌‌‌ ۵‌. از عملکرد خلفاى بنى‌امیه در این دوران آگاه گردد.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ فضایل اخلاقى و فعالیت‌هاى امام‌حسن (علیه السلام) در راه اسلام را تشریح نماید.

‌‌‌ ۲٫ مسأله صلح و جنگ را از دیدگاه اسلام تبیین نماید.

‌‌‌ ۳٫ گروه‌هایى که هسته‌هاى اصلى سپاه امام‌حسن (علیه السلام) را تشکیل مى‌دادند نام برده و از این ترکیب نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۴٫ شروط پیمان صلح امام‌حسن (علیه السلام) با معاویه را برشمرده، آنگاه به تحلیل این قرارداد بپردازد.

‌‌‌ ۵‌. شخصیت دوستان و دشمنان امام‌حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) را با یکدیگر مقایسه و با توجه به نتایج این مقایسه، عمل آن بزرگواران را از لحاظ صلح و جنگ مورد ارزیابى قرار دهد.

‌‌‌ ۶‌. فعالیت‌هاى اجتماعى، سیاسى و نظامى امام‌حسین (علیه السلام) ، پیش از نهضت کربلا را شرح دهد.


۱۸۶

‌‌‌ ۷٫ شخصیت سیاسى معاویه و یزید را مقایسه نماید.

‌‌‌ ۸‌. علل و موانع قیام در دوران معاویه را از جنبه‌هاى اقتصادى، سیاسى، اجتماعى و نظامى دسته‌بندى و خلاصه نماید.

‌‌‌ ۹٫ چگونگى دعوت انجمن‌هاى سیاسى و مذهبى کوفه از امام‌حسین (علیه السلام) را به‌طور مختصر توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ انگیزه اصلى قیام امام‌حسین (علیه السلام) و تحلیل‌هایى که در مورد این واقعه صورت گرفته است را به‌طور خلاصه بیان کند.

‌‌‌ ۱۱٫ کوشش‌هاى امام زین‌العابدین (علیه السلام) در جهت پاسدارى از وحى را با ذکر شواهد تاریخى توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۲٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى عمربن‌عبدالعزیز را ذکر نماید.

‌‌‌ ۱۳٫ نقش فرهنگى ـ تربیتى امام‌باقر (علیه السلام) را براساس منابع تاریخى تشریح و تحلیل نماید.

‌‌‌ ۱۴٫ دلایل گوناگون شیوه‌هاى مبارزاتى امام‌حسین (علیه السلام) و امام باقر (علیه السلام) را بیان و به ارزیابى آن بپردازد.


۱۸۷
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ فضایل اخلاقى و فعالیت‌هاى امام‌حسن (علیه السلام) در راه اسلام را تشریح نماید.

‌‌‌ ۲٫ مسأله صلح و جنگ را از دیدگاه اسلام تبیین نماید.

‌‌‌ ۳٫ گروه‌هایى که هسته‌هاى اصلى سپاه امام‌حسن (علیه السلام) را تشکیل مى‌دادند نام برده و از این ترکیب نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۴٫ شروط پیمان صلح امام‌حسن (علیه السلام) با معاویه را برشمرده، آنگاه به تحلیل این قرارداد بپردازد.

‌‌‌ ۵‌. شخصیت دوستان و دشمنان امام‌حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) را با یکدیگر مقایسه و با توجه به نتایج این مقایسه، عمل آن بزرگواران را از لحاظ صلح و جنگ مورد ارزیابى قرار دهد.

‌‌‌ ۶‌. فعالیت‌هاى اجتماعى، سیاسى و نظامى امام‌حسین (علیه السلام) ، پیش از نهضت کربلا را شرح دهد.


۱۸۶

‌‌‌ ۷٫ شخصیت سیاسى معاویه و یزید را مقایسه نماید.

‌‌‌ ۸‌. علل و موانع قیام در دوران معاویه را از جنبه‌هاى اقتصادى، سیاسى، اجتماعى و نظامى دسته‌بندى و خلاصه نماید.

‌‌‌ ۹٫ چگونگى دعوت انجمن‌هاى سیاسى و مذهبى کوفه از امام‌حسین (علیه السلام) را به‌طور مختصر توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۰٫ انگیزه اصلى قیام امام‌حسین (علیه السلام) و تحلیل‌هایى که در مورد این واقعه صورت گرفته است را به‌طور خلاصه بیان کند.

‌‌‌ ۱۱٫ کوشش‌هاى امام زین‌العابدین (علیه السلام) در جهت پاسدارى از وحى را با ذکر شواهد تاریخى توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۲٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى عمربن‌عبدالعزیز را ذکر نماید.

‌‌‌ ۱۳٫ نقش فرهنگى ـ تربیتى امام‌باقر (علیه السلام) را براساس منابع تاریخى تشریح و تحلیل نماید.

‌‌‌ ۱۴٫ دلایل گوناگون شیوه‌هاى مبارزاتى امام‌حسین (علیه السلام) و امام باقر (علیه السلام) را بیان و به ارزیابى آن بپردازد.


۱۸۷
مقدّمه

حفظ شجره طیبه دین، تفسیر و تبیین گوهر زندگى‌بخش و فروزنده آن، نشاندن انسان در سایه‌سار این نعمت، بازنمایى شخصیت انسان تا رسیدن به مقام قرب و خلیفة‌اللهى، به فعلیت رساندن استعدادهاى وى، تدبیر نظم و سازمان جامعه در ابعاد فرهنگى، سیاسى و اجتماعى، وجه مشخصه امامان و جانشینان صاحب شریعت است. بازتاب‌هاى نیرومند و پیوسته دین در زندگى فرد و حیات جامعه بشرى گواه راستین این مدعاست.

‌‌‌ حرکت و فعالیت مستمر امامان (علیهم السلام) ، از سال یازدهم هجرت آغاز شد و تا ۲۵۰ سال ادامه یافت. در این زمان دراز، اُسوه‌هایى با یک هدف و یک جهت در تاریخ آشکار شدند. اگر زندگى، تاریخ و سیره به ظاهر متخالف فرد فرد آنان را مورد بررسى و تحلیل قرار دهیم، به‌خوبى مى‌توان انسانى را فرض کرد که ۲۵۰ سال زندگى کرده و در موقعیت‌هاى آسان و دشوار در مسیر حراست از ارزش‌هاى الهى و تبیین دین و زندگى شرافت‌مندانه گام برداشته است.

به‌طور طبیعى هر انسانى، که از عقل و حکمت برخوردار باشد ولو نه از عظمت در یک حرکت بلندمدّت تاکتیک‌ها و اختیارهاى موضعى خواهد داشت. گاه ممکن است لازم باشد تند حرکت کند و گاه کند; گاهى حتى ممکن است به عقب‌نشینى حکیمانه دست بزند; امّا همان عقب‌نشینى هم، از نظر کسانى که علم و حکمت او را و هدف‌دارى او را مى‌دانند،

یک حرکت به‌جلو محسوب مى‌شود و با این دید است که زندگى یازده امام(علیه السلام)یک

حرکت مستمر، به هم پیوسته و معنادار، در راستاى اهداف انبیا در طول تاریخ شناخته مى‌شود. (۱)

‌‌‌ در بررسى برخى از حوادث و پدیده‌هاى مهم زندگى پیشوایان اسلام نتیجه مى‌گیریم

۱٫ عنصر مبارزه در زندگى ائمه (علیهم السلام) ، سیدعلى خامنه‌اى، صص ۸ ـ ۷٫ (با اندکى تصرف و تلخیص)


۱۸۸

که در عمر ۲۵۰ ساله امامت معصومان (علیه السلام) ، با آن همه دشوارى‌ها و موانع عینى، یک لحظه چشم‌پوشى از مسؤولیت یافت نمى‌شود; بلکه با آگاهى کامل از موانع و مشکلات جامعه، سراسر درگیرى، مراقبت نشر فرهنگ قرآن، تبدیل همه عرصه‌هاى اجتماعى، فرهنگى و جغرافیایى به پهنه نبرد حق و باطل و مقابله جدى با حرکت‌هاى انحرافى است.

بررسى رفتار زندگى ۲۵۰ ساله امامان (علیهم السلام) در آزمون‌هاى عملى جامعه مى‌تواند ما را در درست پیمودن مسیر زندگى یارى دهد. زندگى‌سیاسى، منش‌اجتماعى و روش‌مبارزاتى ائمه (علیهم السلام) به‌منظور اعتلاى کلمه توحید و استقرار حکومت الهى، در موقعیت‌هاى مختلف، نه تنها خاطره‌اى ارزنده و شکوه‌مند به‌شمار مى‌آید; بلکه به‌عنوان درس، اُسوه کامل و تجربه ثبت شده مورد اهتمام جدى همه منادیان نجات انسان و جامعه انسانى است.

‌‌‌ با دقت در عملکرد این اسوه‌ها خواهیم دید که در شناخت عینیت جامعه براى نشر صلاح و رستگارى، مهم‌ترین عامل، درک عمیق و دید نافذى است که باید یک رهبر از آن برخوردار باشد تا با تدبیر مناسب به حمایت و تقویت شایسته حق پرداخته، در برابر شبهه‌انگیزى‌هاى باطل، پاسخى حکیمانه و خردپذیر ارائه کند. (۱)

نرمش قهرمانانه امام حسن(علیه السلام)

پیشواى دوم جهان تشیّع، امام حسن مجتبى (علیه السلام) که درشمار پنج‌تن آل‌عبا (۲) و همراهان پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) در داستان مباهله (۳) جاى دارد، حدود هفت سال از عمر خود را در پرتو تعلیمات و الطاف جدّ بزرگوارش به‌سر برد. پس از آن، حدود ۳۰ سال، همراه پدرش زیست و آن گاه ده سال، در دوران سلطنت معاویه، (۴) امامت امت را به عهده داشت.

‌‌‌ امتیازات فراوان اخلاقى و فضایل انسانى او نزد اهل‌سنت و شیعه مشهور است. سیوطى،

۱٫ ر.ک: امام در عینیت جامعه ، محمدرضا حکیمى، صص ۲۳ ـ ۱۷٫

۲٫ سوره احزاب، آیه ۳۳٫

۳٫ سوره آل‌عمران، آیه ۶۱‌.

۴٫ معاویه که از جانب خلیفه دوم عهده‌دار حکومت شام شده بود. در دوران خلیفه سوم بیش از پیش موقعیت خود را تثبیت کرد. بعد از حوادث سال چهلم هجرى حکومت سلسله اموى را رسماً بنیان نهاد. حکومت اموى به دو شاخه سفیانى (۶۴ ـ ۴۰ هـ .ق) و مروانى (۱۳۲ ـ ۶۵) تقسیم مى‌شود.


۱۸۹

دانشمند اهل‌سنت، مى‌نویسد: حسن بن على شخصیتى بزرگوار، بردبار، باوقار، متین، بخشنده و مورد ستایش مردم بود. (۱) او به گواهى تاریخ، فردى بسیار دلیر بود و در راه پیشرفت اسلام از هیچ‌گونه جانبازى دریغ نمىورزید. در جنگ جمل، در قلب سپاه دشمن جنگید و در جنگ صفین با دلاورى‌هاى خود، شگفتى همگان را برانگیخت; چنان‌که امیرمؤمنان (علیه السلام) از خطر نابودى نسل پیامبرخدا (صلى الله علیه وآله) سخن به‌میان آورد و از یارانش خواست او و برادرش حسین (علیهما السلام) را از ادامه جنگ در قلب دشمن بازدارند. (۲)

‌‌‌ در سال چهلم هجرى، مسؤولیت رهبرى سیاسى و مذهبى جامعه اسلامى را به‌عهده گرفت و چون مدیرى کارآزموده در جهت تحقق برنامه‌هاى پدر بزرگوارش گام برداشت.

‌‌‌ حساس‌ترین بخش زندگى امام‌مجتبى (علیه السلام) که از گذشته‌هاى دور تاکنون مورد پرسش و گفتوگوى فراوان واقع شده و گاه موجب خرده‌گیرى دوستان کوته‌بین و دشمنان مغرض گردیده است، ماجراى کناره‌گیرى اجبارى وى از خلافت است; بهویژه وقتى عملکرد وى در برابر معاویه و جهاد امام حسین (علیه السلام) علیه یزید و حوادث پس از آن مقایسه مى‌شود، این پرسش، در کنار پرسش‌هاى دیگر، به صورت حادترى مطرح مى‌شود. بخشى از این پرسش‌ها عبارت است از:

‌‌‌ الف. چرا شخصیتى الهى چون امام حسن (علیه السلام) با شخص پلیدى چون معاویه صلح کرد؟

‌‌‌ ب. آیا اساساً اسلام دین صلح است یا جنگ و جهاد؟

‌‌‌ ج. با عنایت به فرهنگ همیشه پیروز احدى الحسنین، آیا بهتر نبود کردار امام حسین (علیه السلام) پیش‌تر بهوسیله امام‌حسن (علیه السلام) انجام مى‌گرفت؟

‌‌‌ د. آیا مخالفت با معاویه، به‌عنوان نیرویى سرکش و فرصت‌طلب که هنوز کسى وى را خلیفه مسلمانان نمى‌شناسد، از مخالفت با یزید توجیه‌پذیرتر نبود؟

‌‌‌ هـ . آیا اساساً دو فرزند على (علیه السلام) و فاطمه (علیها السلام) که شاگرد یک مکتب بودند و در موقعیتى کاملاً مساوى از تربیت و رشد برخوردار شدند، دو روحیه متفاوت و متعارض داشتند؟

‌‌‌ و. انگیزه امام‌حسن (علیه السلام) و معاویه در جریان صلح چه بود؟

۱٫ تاریخ الخلفا ، ص ۱۸۹ و ر.ک: دایرة‌المعارف تشیع ، زیرنظر احمدصدرحاج‌سیدجوادى و…، ج ۲، ص ۳۴۵به‌بعد.

۲٫ مناقب آل‌ابى‌طالب ، ابن‌شهرآشوب، ج ۴، ص ۲۱ و شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱۱، ص ۲۵٫


۱۹۰
صلح در اسلام

هرچند در قرآن و دیگر منابع اسلامى فرمان جهاد و صلح (۱) هر دو دیده مى‌شود; امّا اسلام، نه صلح و نه جنگ را اصلى همیشگى مى‌داند. زیربناى تفکر اسلامى که بر بازشناسى شخصیت انسانى انسان و گرامى‌شمردن تکامل، آزادى و اختیار وى استوار است، نشان‌مى‌دهد که صلح، اصل اولى و قانون ثابت در اسلام است; به‌طورى‌که ورود به جنگ و درگیرى، حتى در زمان معصوم (علیه السلام) ، خلاف قاعده است و براساس ضرورت تحقق مى‌یابد. به قول شهید مطهرى اى‌بسا جنگ‌ها که مقدمه صلح کامل‌تر است و اى‌بسا صلح‌ها که زمینه را براى یک جنگ پیروزمندانه، بهتر تهیه مى‌کند. (۲) تأکید اسلام بر جهاد دفاعى و مشروط ساختن جهاد ابتدایى و حتى آزادیبخش به موقعیت و شروطى خاص، تأییدى بر اصل نبودن جنگ در اسلام است.

‌‌‌ وقتى مى‌توان با صلح، مسالمت، اندیشه، اندرز و منطق به هدف والاى رستگارى آدمیان دست یافت، هیچ خردمندى حتى از نفس‌افتادن یک انسان را درست نمى‌شمارد. (۳)

زمینه‌هاى ‌آتش‌بس‌

در تحلیل و بررسى عملکرد زندگى امام مجتبى (علیه السلام) باید گفت: اوضاع نامساعد و عوامل گوناگون، موقعیتى پدید آورد که صلح، به‌عنوان یک مسأله ضرورى، بر امام (علیه السلام) تحمیل شود; به‌گونه‌اى‌که هر خردمندى در آن موقعیت قرار مى‌گرفت، چاره‌اى جز مسالمت نداشت.

‌‌‌ از نظر سیاست خارجى، ترکیب جبهه مسلمانان چنان بود که فرورفتن در جنگ داخلى دستاوردى جز زیان نداشت; زیرا امپراطورى روم شرقى که شکست‌هایى سخت از اسلام خورده بود، همواره در پى فرصت مى‌گشت تا ضربه‌اى بر اسلام وارد سازد و شکست‌هاى پیشین خود را جبران کند. صف‌آرایى سپاه امام حسن (علیه السلام) و معاویه در مقابل هم مى‌توانست فرصت انتقام را در اختیار رومیان قرار دهد. (۴)

۱٫ سوره انفال، آیه ۶۱ و سوره بقره، آیه ۱۹۰٫

۲٫ سیرى در سیره ائمه‌اطهار (علیهم السلام) ، مرتضى مطهرى، ص ۸۳‌.

۳٫ همان ، صص ۱۰۸ ـ ۸۰‌.

۴٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۲۱۴ و بحارالانوار ، ج ۴۴، ص ۲ به بعد.


۱۹۱

‌‌‌ از نظر سیاست داخلى، فقدان جبهه نیرومند و هماهنگ و داراى روحیه، جنگ را بسیار ناموفق و جبران‌ناپذیر مى‌نمایاند. با آن‌که بعد از شهادت امام على (علیه السلام) بسیارى از مردم کوفه با امام حسن (علیه السلام) بیعت کرده، پیمان وفادارى و سربازى بسته بودند; امّا واقعیت کوفه چیزى جز گوناگونى گرایش‌ها، تشتت آرا و آشکار شدن کینه‌ها میان مردم نبود. توجه به هسته‌هاى اصلى شکل دهنده سپاه امام (علیه السلام) ماهیت عینى و واقعى آن را بهتر مى‌نمایاند. سپاه امام (علیه السلام) از چند گروه پدید آمده بود:

‌‌‌ الف. شیعیان ; شمار عناصر شیعى سپاه امام (علیه السلام) از دیگر گروه‌ها کم‌تر نبود. این گروه، اخلاص و صمیمیّت خود را به اهل‌بیت در مراحل مختلف ثابت کرده بود. بى‌گمان اگر این گروه مخلص از دسیسه‌هاى همشهریان خود مصون مى‌ماند براى مقابله با خطرهاى شام کافى و شایسته بود; زیرا آمادگى و شور و نشاط به‌قدرى در آن وجود داشت که براى هیچ‌کس قابل انکار نبود.

‌‌‌ به راستى درباره یاران باوفا و صدیق امام چون قیس‌بن‌سعدبن‌عبادة، حجربن‌عدى، عمروبن‌حمق‌خزاعى، سعیدبن‌قیس‌همدانى، حبیب‌بن‌مظاهراسدى، عدى‌بن‌حاتم، مسیب‌بن‌نجیبة، زیادبن‌صعصعه و… چگونه مى‌توان اندیشید؟!

‌‌‌ ب. باند اموى ; به گواهى اسناد تاریخى، در این باند عناصرى نیرومند وجود داشتند که از طرف‌داران بسیار بهره مى‌بردند و در پدیدآوردن یأس و تزلزل در سپاه تأثیرى بسزا داشتند. این گروه، در کنار شایعه‌پراکنى، توطئه و ایجاد نفاق، پنهانى با شام پیوند برقرار ساخته، مراتب فرمانبرى و همراهى خود را به معاویه اعلام کرده بودند. (۱)

‌‌‌ ج. سایر گروه‌ها ; خوارج، شکاکان، سودجویان، قبیله‌گرایان و… گروه‌هایى هستند که در این قسم جاى دارند. اینان نوعاً به‌سبب دشمنى با معاویه در سپاه امام‌حسن (علیه السلام) شرکت داشته و در تردید به‌سر مى‌بردند. در نظر آنان شخصیت بزرگى مانند امام‌حسن (علیه السلام) چندان بر معاویه ترجیح نداشت و تنها به منافع مادى خود مى‌اندیشیدند و از روى تعصب قومى و به پیروى از رئیس قبیله خود در جنگ حضور مى‌یافتند. (۲)

۱٫ الارشاد ، ص ۱۷۰ به بعد.

۲٫ صلح امام‌حسن پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه‌تاریخ ، شیخ‌راضى‌آل‌یاسین، ترجمه سیدعلى‌خامنه‌اى، صص ۱۰۵ـ۱۰۰٫


۱۹۲

‌‌‌ در کنار سپاهى با این ترکیب که در تمایلات متضاد فرورفته بود، فتنه‌گرى‌ها و تبلیغات رنگارنگ و فریبکارانه معاویه، چنان وضع را نامتعادل و بحرانى مى‌ساخت که حتى فرماندهان بسیار خوش‌بین را نیز نگران و نومید مى‌کرد.

‌‌‌ بر اهل فن پوشیده نیست که هرگاه به اراده الهى نبوت و به تبع آن امامت در زمین پدیده آمده، جز به کمک یاورانى با اخلاص استقرار نیافته است. براساس اسناد تاریخى، هرچند امام‌حسن (علیه السلام) با سامان دادن سپاه و اندیشیدن سیاست‌هاى لازم (۱) براى جنگ با معاویه آماده شد; (۲) ولى به‌سبب عدم هماهنگى، اختلاف سپاهیان و توطئه‌هاى معاویه، موقعیت را براى چیرگى بر جبهه باطل مناسب نمى‌دید. بنابراین، کوشید تا خردمندانه از وضعیت تحمیلى براى حفظ حق، بهره‌بردارى کند. در حقیقت امام حسن (علیه السلام) بدون کم‌ترین تغییر در جهت حرکت، سنگر مبارزه را تغییر داد; معاویه را که مانع نشر حق و عدالت مى‌دانست، هدف قرار داده بود; گاه از زاویه تجهیز سپاه و زمانى از زاویه تدبیر و نرمش.

زمینه‌هاى ‌آتش‌بس‌

در تحلیل و بررسى عملکرد زندگى امام مجتبى (علیه السلام) باید گفت: اوضاع نامساعد و عوامل گوناگون، موقعیتى پدید آورد که صلح، به‌عنوان یک مسأله ضرورى، بر امام (علیه السلام) تحمیل شود; به‌گونه‌اى‌که هر خردمندى در آن موقعیت قرار مى‌گرفت، چاره‌اى جز مسالمت نداشت.

‌‌‌ از نظر سیاست خارجى، ترکیب جبهه مسلمانان چنان بود که فرورفتن در جنگ داخلى دستاوردى جز زیان نداشت; زیرا امپراطورى روم شرقى که شکست‌هایى سخت از اسلام خورده بود، همواره در پى فرصت مى‌گشت تا ضربه‌اى بر اسلام وارد سازد و شکست‌هاى پیشین خود را جبران کند. صف‌آرایى سپاه امام حسن (علیه السلام) و معاویه در مقابل هم مى‌توانست فرصت انتقام را در اختیار رومیان قرار دهد. (۴)

۱٫ سوره انفال، آیه ۶۱ و سوره بقره، آیه ۱۹۰٫

۲٫ سیرى در سیره ائمه‌اطهار (علیهم السلام) ، مرتضى مطهرى، ص ۸۳‌.

۳٫ همان ، صص ۱۰۸ ـ ۸۰‌.

۴٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۲۱۴ و بحارالانوار ، ج ۴۴، ص ۲ به بعد.


۱۹۱

‌‌‌ از نظر سیاست داخلى، فقدان جبهه نیرومند و هماهنگ و داراى روحیه، جنگ را بسیار ناموفق و جبران‌ناپذیر مى‌نمایاند. با آن‌که بعد از شهادت امام على (علیه السلام) بسیارى از مردم کوفه با امام حسن (علیه السلام) بیعت کرده، پیمان وفادارى و سربازى بسته بودند; امّا واقعیت کوفه چیزى جز گوناگونى گرایش‌ها، تشتت آرا و آشکار شدن کینه‌ها میان مردم نبود. توجه به هسته‌هاى اصلى شکل دهنده سپاه امام (علیه السلام) ماهیت عینى و واقعى آن را بهتر مى‌نمایاند. سپاه امام (علیه السلام) از چند گروه پدید آمده بود:

‌‌‌ الف. شیعیان ; شمار عناصر شیعى سپاه امام (علیه السلام) از دیگر گروه‌ها کم‌تر نبود. این گروه، اخلاص و صمیمیّت خود را به اهل‌بیت در مراحل مختلف ثابت کرده بود. بى‌گمان اگر این گروه مخلص از دسیسه‌هاى همشهریان خود مصون مى‌ماند براى مقابله با خطرهاى شام کافى و شایسته بود; زیرا آمادگى و شور و نشاط به‌قدرى در آن وجود داشت که براى هیچ‌کس قابل انکار نبود.

‌‌‌ به راستى درباره یاران باوفا و صدیق امام چون قیس‌بن‌سعدبن‌عبادة، حجربن‌عدى، عمروبن‌حمق‌خزاعى، سعیدبن‌قیس‌همدانى، حبیب‌بن‌مظاهراسدى، عدى‌بن‌حاتم، مسیب‌بن‌نجیبة، زیادبن‌صعصعه و… چگونه مى‌توان اندیشید؟!

‌‌‌ ب. باند اموى ; به گواهى اسناد تاریخى، در این باند عناصرى نیرومند وجود داشتند که از طرف‌داران بسیار بهره مى‌بردند و در پدیدآوردن یأس و تزلزل در سپاه تأثیرى بسزا داشتند. این گروه، در کنار شایعه‌پراکنى، توطئه و ایجاد نفاق، پنهانى با شام پیوند برقرار ساخته، مراتب فرمانبرى و همراهى خود را به معاویه اعلام کرده بودند. (۱)

‌‌‌ ج. سایر گروه‌ها ; خوارج، شکاکان، سودجویان، قبیله‌گرایان و… گروه‌هایى هستند که در این قسم جاى دارند. اینان نوعاً به‌سبب دشمنى با معاویه در سپاه امام‌حسن (علیه السلام) شرکت داشته و در تردید به‌سر مى‌بردند. در نظر آنان شخصیت بزرگى مانند امام‌حسن (علیه السلام) چندان بر معاویه ترجیح نداشت و تنها به منافع مادى خود مى‌اندیشیدند و از روى تعصب قومى و به پیروى از رئیس قبیله خود در جنگ حضور مى‌یافتند. (۲)

۱٫ الارشاد ، ص ۱۷۰ به بعد.

۲٫ صلح امام‌حسن پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه‌تاریخ ، شیخ‌راضى‌آل‌یاسین، ترجمه سیدعلى‌خامنه‌اى، صص ۱۰۵ـ۱۰۰٫


۱۹۲

‌‌‌ در کنار سپاهى با این ترکیب که در تمایلات متضاد فرورفته بود، فتنه‌گرى‌ها و تبلیغات رنگارنگ و فریبکارانه معاویه، چنان وضع را نامتعادل و بحرانى مى‌ساخت که حتى فرماندهان بسیار خوش‌بین را نیز نگران و نومید مى‌کرد.

‌‌‌ بر اهل فن پوشیده نیست که هرگاه به اراده الهى نبوت و به تبع آن امامت در زمین پدیده آمده، جز به کمک یاورانى با اخلاص استقرار نیافته است. براساس اسناد تاریخى، هرچند امام‌حسن (علیه السلام) با سامان دادن سپاه و اندیشیدن سیاست‌هاى لازم (۱) براى جنگ با معاویه آماده شد; (۲) ولى به‌سبب عدم هماهنگى، اختلاف سپاهیان و توطئه‌هاى معاویه، موقعیت را براى چیرگى بر جبهه باطل مناسب نمى‌دید. بنابراین، کوشید تا خردمندانه از وضعیت تحمیلى براى حفظ حق، بهره‌بردارى کند. در حقیقت امام حسن (علیه السلام) بدون کم‌ترین تغییر در جهت حرکت، سنگر مبارزه را تغییر داد; معاویه را که مانع نشر حق و عدالت مى‌دانست، هدف قرار داده بود; گاه از زاویه تجهیز سپاه و زمانى از زاویه تدبیر و نرمش.

صلح یا تغییر سنگر مبارزه

امام حسن‌مجتبى (علیه السلام) فرزند حماسه‌هاى فراموش نشدنى بود و هرگز از کشته‌شدن در راه خدا نمى‌هراسید; آنچه وى را بیمناک ساخته بود، آینده سپاه کوفیان سست عنصر بود. بى‌تردید اگر با لشگرى چنین شکننده پاى به میدان رزم مى‌نهاد، معاویه او را به اسارت در مى‌آورد تا ننگ شکست خاندانش به دست سپاه حضرت محمد (صلى الله علیه وآله) را جبران کند. بدون تردید اغلب اطرافیان امام‌حسن (علیه السلام) افرادى سیاسى بودند نه آنان که امام‌حسن (علیه السلام) را به مثابه امام از جانب خداوند پذیرفته‌باشند. لذا سرانجام در مرز انتخاب، ماندن را با حکومت معاویه گرچه با اکراه پذیرفتند، سستى رأى آنها تا بدانجا برامام واضح بود که فرمود: به خدا سوگند

۱٫ بى‌تردید ابتکار عمل‌ها و تدابیر امام‌حسن (علیه السلام) هنگام اخذ بیعت، مانند افزایش درآمد جنگجویان تا مرز صد درصد، اعدام جاسوسان معاویه در برابر مردم، به تأخیر انداختن شروع جنگ در نخستین روزهاى حکومت و ارزیابى اوضاع، تبادل نامه‌ها و پیغام‌هایى براى معاویه و فراهم‌آوردن پرونده‌اى از نیرنگ‌هاى معاویه در نامه‌هایش و تلاش براى شناساندن چهره واقعى معاویه در نظر خردمندان و ژرف‌اندیشان از مترقى‌ترین روش‌هاى سیاسى بود که نشان‌دهنده شناخت کافى امام (علیه السلام) از مصالح مسلمانان و دوراندیشى آن حضرت (علیه السلام) در ابعاد مختلف است.( همان )

۲٫ ر.ک: شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۴، ص ۱۲ و الکامل فى التاریخ ، ابن‌اثیر، ج ۳، ص ۲۷۱٫


۱۹۳

اگر با معاویه درگیر شوم، اینان گردن مرا گرفته به‌صورت اسیر به او تحویل‌مى‌دهند. (۱)

‌‌‌ امام‌حسن (علیه السلام) در ‌مدائن‌ یعنى آخرین نقطه‌اى که سپاه امام تا آنجا پیشروى کرد، سخنرانى کرد و طى آن فرمود: هیچ تردیدى ما را از مقابله با اهل شام بازنمى‌دارد. ما در گذشته به نیروى استقامت، وحدت و تفاهم داخلى شما، با اهل شام مى‌جنگیدیم، ولى امروز اتحاد و تفاهم از میان شما رخت بربسته… وقتى که به جنگ صفین روانه مى‌شدید دین خود را بر منافع دنیا مقدم مى‌داشتید، ولى امروز منافع خود را بر دین خود مقدم مى‌دارید، ما همان‌گونه هستیم که در گذشته بودیم، ولى شما نسبت به ما آن‌گونه‌که بودید وفادار نیستید. اکنون معاویه به ما پیشنهادى کرده که برخلاف عزت و سرافرازى ماست. اگر آماده نبرد و کشته‌شدن در راه خدا هستید، صلح او را رد کرده، با تکیه بر شمشیرمان کار او را به خدا مى‌گذاریم، اما اگر طالب عافیت و ماندن هستید باید صلح را بپذیریم… در این وقت جمعیت از هر سو با فریاد ‌ترجیح زندگى‌ خواهان صلح شدند. (۲)

‌‌‌ افزون بر این، شهادتى سازنده است که در راه زنده کردن سنتى نیک یا میراندن رسمى زشت، بعد از اندیشیدن تدابیر لازم و نومیدى از وجود راه‌هاى شرافت‌مندانه دیگر، در پیکارى سرخ تحقق یابد. کشته شدن امام حسن (علیه السلام) در آن وضعیت به معناى کشته شدن خلیفه مسلمانان، شکست مرکز خلافت و نابودى بسیارى از شیعیان مخلص، حتى امام حسین (علیه السلام) بود; زیرا معاویه با به خدمت گرفتن سه عنصر زر، زور و تزویر مى‌توانست در بسیارى از بدیهیات و باورهاى دینى و عادات مردم تردید پدید آورد و نظرهایش را دست‌کم به عامه مردم بقبولاند. از سوى دیگر، او براى به‌دست آوردن سلطنت دنیوى حاضر بود هرگونه امتیاز بدهد. به‌طورى‌که ورقه سفید امضا شده‌اى براى امام (علیه السلام) فرستاد و نوشت هرچه در آن ورقه بنویسد، پذیرفته شده است. (۳) در این موقعیت، اماموظیفه داشت تا آخرین حد ممکن از آمادگى دشمن بهره‌بردارى کند و موضوع‌هاى مهم، حساس و مطابق با مصالح مسلمانان را به‌عنوان شرط‌هاى آتش‌بس، در قرارداد صلح بگنجاند. در چنین

۱٫ بحارالانوار ، ج ۴۴، ص ۲۰ و الکامل فى التاریخ ، ج ۳، ص ۴۰۵٫

۲٫ بحارالانوار ، ج ۴۴، ص ۲۱، تاریخ خلفا ، ص ۳۷۳ و ر.ک: سیره پیشوایان ، ص ۱۰۴ به بعد.

۳٫ ر.ک: الکامل فى‌التاریخ ، ابن‌اثیر، ج ۳، ص ۲۷۲٫


۱۹۴

وضعیتى، این کار بهترین شاخص قدرت دیپلماسى و سیاست شایسته آن حضرت (علیه السلام) است. دقت در شروط صلح نامه زوایاى بیش‌ترى از راز کردار امام حسن (علیه السلام) را آشکار ساخته، سیماى صلح را روشن و انگیزه تن ندادن حضرت (علیه السلام) به شهادت را تحلیل مى‌کند. البته در نقل بندهاى پیمان در میان مورخان اختلاف وجود دارد; ولى از مجموع آن‌ها مى‌توان موارد زیر را، به‌عنوان شرط‌هاى قرارداد، استخراج کرد:

‌‌‌ ۱٫ معاویه به کتاب خدا و سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) عمل کند.

‌‌‌ ۲٫ پس از معاویه خلافت به حسن‌بن‌على تعلق دارد و اگر براى حسن‌بن‌على حادثه‌اى پیش آمد، متعلق به حسین‌بن‌على است و معاویه حق ندارد کسى را به جانشینى خود انتخاب کند.

‌‌‌ ۳٫ معاویه باید ناسزا گفتن به امیرمؤمنان‌على (علیه السلام) را ترک کند.

‌‌‌ ۴٫ بیت‌المال کوفه به معاویه واگذار نخواهد شد. معاویه باید هزینه زندگى بازماندگان کشته‌شدگان سپاه على (علیه السلام) را از بیت‌المال بپردازد.

‌‌‌ ۵‌. احرار و آزادگان در هرجا هستند، باید از آزادى برخوردار باشند و کسى متعرض آنان نشود. (۱)

‌‌‌ از آن‌جا که بسیار بعید است بگوییم امام حسن (علیه السلام) ماهیت پلید معاویه و عدم پاى‌بندى او به مواد قرارداد را نمى‌دانست، در تفهیم و تفسیر رفتار آن حضرت (علیه السلام) ، براساس مبانى و اصول اصلاحى و اجتماعى، مى‌توان گفت: از نظر امام حسن (علیه السلام) و هر مصلح حکیمى، باید کوشید موانع بیدارى را برطرف کرد تا جامعه از خواب برخیزد. این‌که یک مصلح مفاسد را درک کند، چندان ثمربخش نیست; نتیجه کامل هنگامى به‌دست مى‌آید که ‌ملت و جامعه‌ به مرتبه درک مفاسد سیاسى، اجتماعى و اخلاقى برسند. در کنار تلاش‌هاى روشن‌گرانه امام (علیه السلام) ، مهلتى لازم بود تا هویت معاویه و حکومتش براى عامه مردم و حافظه تاریخ روشن

شود. افتخار دیرینه عرب، عدم پیمان شکنى، حتى به بهاى از دست‌دادن هستى است. امام با آن‌که مى‌دانست معاویه بر این مواد پاى‌بند نمى‌ماند، قرارداد را به دقت تنظیم کرد تا فرزند ابوسفیان با زیر پا نهادن آن در قلمرو وجدان تاریخى مسلمانان، به ویژه اعراب، کوهى از ننگ و بدنامى بر دوش کشد; با ناسزا گویى به على (علیه السلام) دشمنى خود را با پیامبر (صلى الله علیه وآله) و همه

۱٫ ر.ک: بحارالانوار ، ج ۴۴، ص ۱۰ به بعد و سیره پیشوایان ، ص ۱۱۲ به بعد.


۱۹۵

مسلمانان که على (علیه السلام) را خلیفه پیامبر (صلى الله علیه وآله) مى‌دانند، نشان دهد; سنن اسلام را هتک کند; محرمات قرآن را مرتکب شود; آزادگان را نابود سازد و با این کار به همه مسلمانان اعلام کند که من تنها براى رسیدن به حکومت با شما جنگیده‌ام. (۱)

‌‌‌ عملکرد معاویه در این مدت جامعه را براى درک انحراف موجود آماده ساخت تا از عمق بیاشوبند و اگر همه مانند شهداى کربلا تا آستانه شهادت نمى‌تازند، دست‌کم در معبد شهادت بایستند. (۲) سکوت رنجبار امام حسین (علیه السلام) در تمامى دوران خلافت معاویه نیز بر همین اساس قابل درک و کاملاً معناپذیر است.

مقایسه دورویه یک رسالت

برخى از مردم به‌لحاظ نگرش خاص‌شان معتقدند روح سلحشورى و شجاعت هاشمى، با رفتار امام حسین (علیه السلام) متناسب‌تر است تا رفتار امام حسن (علیه السلام) و حال آن‌که قطعاً چنین نیست. امام‌حسن (علیه السلام) نیز در همه موقعیت‌هاى زندگى‌اش همتاى پدر و برادر خود (علیهما السلام) شمرده مى‌شود. این سه تن نمونه کامل مصلحان مسلک و عقیده‌اند.

نوشیدن جام شهادت در موقعیت امام‌حسین (علیه السلام) و حفظ سرمایه زندگى بهوسیله صلح در موقعیت امام‌حسن (علیه السلام) ، به‌عنوان دو تدبیر براى جاودان داشتن مکتب و محکوم ساختن دشمن، تنها راه‌حل‌هاى منطقى و عاقلانه آن وضعیت بودند و جز آن، راه دیگرى وجود نداشت. هریک از این‌دو راه در ظرف خود، برترین وسیله نزدیک‌شدن به خدا و امتثال فرمان او به‌شمار مى‌آمد و گذشت زمان سودمندى و کارآمدى‌شان را آشکار ساخت.

‌‌‌ بى‌تردید موقعیت‌هاى متفاوت، تدبیرهاى گوناگون مى‌جوید و در نتیجه فرجام‌هاى مختلف به ارمغان مى‌آورد.

مقایسه دوستان و یاران دو امام

بیعت‌شکنى کوفیان در برابر امام‌حسین (علیه السلام) پیش از آماده شدن وى براى جنگ تحقق یافت.

۱٫ ر.ک: الغدیر ، ج ۱۰، ص ۱۹۶ به بعد.

۲٫ امام در عینیت جامعه ، صص ۱۰۴ ـ ۹۶٫


۱۹۶

به‌همین دلیل، وقتى سپاه کوچک و یکپارچه او براى نبرد آماده شد، از شائبه گمان‌هاى دغدغه‌آفرین برکنار بود و سپاهى فداکار و داراى هدف‌هاى بزرگ به‌شمار مى‌آمد. درحالى‌که در ماجراى امام حسن (علیه السلام) سپاه وى عامل اصلى نومیدى حضرت (علیه السلام) از پیروزى نظامى بود. (۱)

‌‌‌ آنان که با امام حسن (علیه السلام) بیعت کرده، در اردوگاه حضور یافتند و سپس بیعت شکستند، از کسانى که پیش از روبه‌رو شدن با امام‌حسین (علیه السلام) بیعت شکستند، بسى بدتر و خطرناک‌تر بودند.

‌‌‌ تفاوت در دوستان یکى از عوامل تفاوت موقعیت‌هاى آن دو امام بزرگ است.

مقایسه دوستان و یاران دو امام

بیعت‌شکنى کوفیان در برابر امام‌حسین (علیه السلام) پیش از آماده شدن وى براى جنگ تحقق یافت.

۱٫ ر.ک: الغدیر ، ج ۱۰، ص ۱۹۶ به بعد.

۲٫ امام در عینیت جامعه ، صص ۱۰۴ ـ ۹۶٫


۱۹۶

به‌همین دلیل، وقتى سپاه کوچک و یکپارچه او براى نبرد آماده شد، از شائبه گمان‌هاى دغدغه‌آفرین برکنار بود و سپاهى فداکار و داراى هدف‌هاى بزرگ به‌شمار مى‌آمد. درحالى‌که در ماجراى امام حسن (علیه السلام) سپاه وى عامل اصلى نومیدى حضرت (علیه السلام) از پیروزى نظامى بود. (۱)

‌‌‌ آنان که با امام حسن (علیه السلام) بیعت کرده، در اردوگاه حضور یافتند و سپس بیعت شکستند، از کسانى که پیش از روبه‌رو شدن با امام‌حسین (علیه السلام) بیعت شکستند، بسى بدتر و خطرناک‌تر بودند.

‌‌‌ تفاوت در دوستان یکى از عوامل تفاوت موقعیت‌هاى آن دو امام بزرگ است.

وضع دشمنان دو امام(علیهما السلام)

دشمن امام‌حسن (علیه السلام) معاویه و دشمن امام‌حسین (علیه السلام) یزید بود. براى روشن‌شدن تفاوت میان این پسر و پدر، گواهى تاریخ که پسر را ‌کودنى احمق‌ و پدر را ‌سیاست‌بازى تیزبین‌، متظاهر و فرصت‌طلب معرفى کرده است، کافى مى‌نماید.

‌‌‌ حدس امام حسن (علیه السلام) در مورد فرجام کار خود با دشمن تاریخى‌اش معاویه کاملاً معقول بود. به گمان قوى دنباله این جنگ به بزرگ‌ترین فاجعه و قاطع‌ترین ضربه‌ها به اسلام و مسلمانان مى‌انجامید و با نابودى همه شیعیان و آخرین سربازى که دل به اسلام اصیل سپرده بود، پایان مى‌یافت. معاویه در اجراى این‌گونه نقشه‌ها و تصفیه‌حساب‌هاى قدیمى و تاریخى استعدادى عجیب داشت.

‌‌‌ دشمن امام‌حسین (علیه السلام) چنین نبود و فرجام کارش را چنان نمى‌دید. او کودکى نازپرورده بود که به‌هیچوجه از عهده حل مشکلات، مهار امواج مخالف و به‌کاربستن نقشه‌هاى وسیع برنمى‌آمد. آبرو و اعتبار پدر و پسر یکسان نبود بلکه معاویه خود را از مشاهده‌گران رسول‌خدا و نماینده خلفاى پیشین در شام مى‌دانست; ولى یزید چنان بى‌اعتبار بود که اخطل شاعر بدو گفت: حقا که دین تو دین درازگوش است…‌.

‌‌‌ امام حسین (علیه السلام) از اشتباه‌هاى معاویه مانند هجوم به سرزمین‌هاى امن خدا، روش وى برابر مواد پیمان صلح، مسموم کردن و به قتل رساندن امام حسن (علیه السلام) و یاران صدّیق وى و

۱٫ عبیدالله‌بن‌عباس فرمانده لشگر امام‌مجتبى (علیه السلام) به‌دلیل ضعف اخلاقى‌اى که داشت در مقابل یک میلیون درهم معاویه، تسلیم شد. (ر.ک: شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۴، ص ۱۵ و تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۹۱)


۱۹۷

بیعت گرفتن براى یزید، بهره‌بردارى کرد و بدینوسیله در برابر افکار عمومى بر قدرت و اصالت خود و انطباق نهضت ضد اموى با موازین اسلام افزود. او هم‌چنین از لغزش‌هاى ‌جانشین معاویه‌ که در شراب و بوزینه و انواع گناه غرق بود، براى دست‌یابى به هدفش بهره گرفت. (۱)

‌‌‌ با این بیان، آیا به‌راستى تشخیص این‌که کدام یک از دو برادر (علیهما السلام) مجاهدتش مؤثرتر بود و در مسیر نابودى دشمن گام‌هاى سودمندترى برداشت، دشوار نیست؟ (۲)

وضع دشمنان دو امام(علیهما السلام)

دشمن امام‌حسن (علیه السلام) معاویه و دشمن امام‌حسین (علیه السلام) یزید بود. براى روشن‌شدن تفاوت میان این پسر و پدر، گواهى تاریخ که پسر را ‌کودنى احمق‌ و پدر را ‌سیاست‌بازى تیزبین‌، متظاهر و فرصت‌طلب معرفى کرده است، کافى مى‌نماید.

‌‌‌ حدس امام حسن (علیه السلام) در مورد فرجام کار خود با دشمن تاریخى‌اش معاویه کاملاً معقول بود. به گمان قوى دنباله این جنگ به بزرگ‌ترین فاجعه و قاطع‌ترین ضربه‌ها به اسلام و مسلمانان مى‌انجامید و با نابودى همه شیعیان و آخرین سربازى که دل به اسلام اصیل سپرده بود، پایان مى‌یافت. معاویه در اجراى این‌گونه نقشه‌ها و تصفیه‌حساب‌هاى قدیمى و تاریخى استعدادى عجیب داشت.

‌‌‌ دشمن امام‌حسین (علیه السلام) چنین نبود و فرجام کارش را چنان نمى‌دید. او کودکى نازپرورده بود که به‌هیچوجه از عهده حل مشکلات، مهار امواج مخالف و به‌کاربستن نقشه‌هاى وسیع برنمى‌آمد. آبرو و اعتبار پدر و پسر یکسان نبود بلکه معاویه خود را از مشاهده‌گران رسول‌خدا و نماینده خلفاى پیشین در شام مى‌دانست; ولى یزید چنان بى‌اعتبار بود که اخطل شاعر بدو گفت: حقا که دین تو دین درازگوش است…‌.

‌‌‌ امام حسین (علیه السلام) از اشتباه‌هاى معاویه مانند هجوم به سرزمین‌هاى امن خدا، روش وى برابر مواد پیمان صلح، مسموم کردن و به قتل رساندن امام حسن (علیه السلام) و یاران صدّیق وى و

۱٫ عبیدالله‌بن‌عباس فرمانده لشگر امام‌مجتبى (علیه السلام) به‌دلیل ضعف اخلاقى‌اى که داشت در مقابل یک میلیون درهم معاویه، تسلیم شد. (ر.ک: شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۴، ص ۱۵ و تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۱۹۱)


۱۹۷

بیعت گرفتن براى یزید، بهره‌بردارى کرد و بدینوسیله در برابر افکار عمومى بر قدرت و اصالت خود و انطباق نهضت ضد اموى با موازین اسلام افزود. او هم‌چنین از لغزش‌هاى ‌جانشین معاویه‌ که در شراب و بوزینه و انواع گناه غرق بود، براى دست‌یابى به هدفش بهره گرفت. (۱)

‌‌‌ با این بیان، آیا به‌راستى تشخیص این‌که کدام یک از دو برادر (علیهما السلام) مجاهدتش مؤثرتر بود و در مسیر نابودى دشمن گام‌هاى سودمندترى برداشت، دشوار نیست؟ (۲)

امام حسین(علیه السلام)و هدف بازگشت حکومت به صالحان

برخى از موضوعات و مسائلى که مى‌تواند بستر ورود به تحلیل زندگى امام‌حسین (علیه السلام) را فراهم آورد عبارت است از: موانع قیام در دوران معاویه و مقایسه شخصیت معاویه و یزید، ماهیت و علت یا علل نهضت امام‌حسین (علیه السلام) ، حکمت شهادت امام (علیه السلام) ، ماهیت رخداد کربلا، آثار این پدیده فراموش ناشدنى، مراد امام از حرکت به سوى منطقه زیر سلطه دشمن و مردم سست ایمان کوفه، امر به معروف و نهى از منکر و آگاهى پیشین امام از فرجام خویش. (۳)

۱٫ اقتباس از: صلح امام‌حسن پرشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه تاریخ ، صص ۵۱۸ ـ ۵۱۱‌.

۲٫ حسن ختام این بحث را کلام امام‌حسن (علیه السلام) درباره جریان صلح قرار مى‌دهیم. مردى از یاران امام‌حسن (علیه السلام) به او گفت: اى فرزند رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) چرا با معاویه صلح کردى درحالى‌که مى‌دانى معاویه گمراه و ستمگر است. تو بر حقى و او بر باطل؟ امام (علیه السلام) جواب داد: ابوسعید! مگر نه این است که من حجّت خدا بر خلق و امام مردم بعد از پدرم هستم؟ گفت: چرا چنین است. امام (علیه السلام) فرمود: مگر رسول‌اللّه (صلى الله علیه وآله) درباره من و برادرم نگفت که: حسن و حسین (علیهم السلام) رهبر و پیشواى امت‌اند چه قیام کنند چه قیام نکنند؟ ابوسعید گفت: چرا چنین گفت. امام (علیه السلام) فرمود:… ابوسعید! علت مصالحه من با معاویه همان علتى است که بدان جهت رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) با بنى ضَمْره و بنى‌اَشْجَع و اهل مکّه در حدیبیّه صلح کرد. آنان کفار تنزیلى بودند و معاویه و یارانش کفار تأویلى هستند. ابوسعید! اگر من از جانب خداى متعال، امام هستم، پس نباید رأى مرا درباره جنگ یا صلح، نادرست پندارى هرچند حکمتِ عمل من روشن نباشد. ندیدى که خضر (علیه السلام) آنگاه که کشتى را سوراخ کرد و آن پسر را کشت و آن دیوار را تعمیر نمود. موسى (علیه السلام) غضب کرد و ناراحت شد چون حکمت آن کارها برایش روشن نبود. اگر این کار من (صلح با معاویه) نبود کسى از شیعیان ما بر روى زمین باقى نمى‌ماند مگر آنکه کشته مى‌شد. ( بحارالانوار ، ج ۱، ص ۱۰۱)

۳٫ البته از قیام امام‌حسین (علیه السلام) برداشت‌هاى متنوعى شده است، برداشت صوفیانه، دیدگاه معنوى، برداشت الوهیت‌گرایى در حوزه امامت، تحلیل فرهنگى، ارزیابى سیاسى و اجتماعى و صدها موضوع دیگر در راستاى آزادگى انسان و لزوم رهایى او از اسارت اربابان زر و زور و تزویر. بحث از این برداشت‌ها به مجالى فراخ نیازمند است و شایسته است به‌صورت تخصصى مورد بررسى قرار گیرد. امید است با شناخت و معرفى شایسته این مکتب خون‌رنگ آزادگى به جهانیان، زمینه رستگارى همه بندگان خدا فراهم آید. (ر.ک: حماسه حسینى ، ج ۳، ص ۸۴ و ۳۷۳ و حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه (علیهم السلام) ، صص ۲۴۲ ـ ۲۳۳)


۱۹۸

‌‌‌ علاقه وصف‌ناپذیر پیامبراکرم (صلى الله علیه وآله) به حسنین (علیهما السلام) مورد تصدیق همگان است.

امام حسین(علیه السلام) پیش از نهضت

حسین‌بن‌على (علیه السلام) در سوم شعبان سال چهارم هجرت به دنیا آمد. ایشان دوران کودکى را با رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) گذراند. علاقه وصف‌ناپذیر پیامبر (صلى الله علیه وآله) به امام‌حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) مورد تصدیق همگان است به‌طورى‌که وقت نماز نیز از وى جدا نمى‌شدند. امام‌حسین (علیه السلام) ۳۰ سال در کنار امیرمؤمنان (علیه السلام) به‌سر برد و در همه صحنه‌هاى سیاسى و نظامى آن عصر شرکت جست.

‌‌‌ در جبهه نبرد با ناکثین، در کنار برادرش امام حسن (علیه السلام) فرماندهى جناح چپ سپاه را برعهده داشت و در صحنه صفین، با جهاد و سخنرانى‌هاى پرشور، سپاه على (علیه السلام) را یارى داد. او هم‌چنین در نهروان شمشیر اعتدال را بر فرق مقدسان ناآگاه فرود آورد و در کندن چشم فتنه‌اى که جز على (علیه السلام) کسى را یاراى برکندن آن نبود، شرکت جست.

‌‌‌ در دوران امامت برادرش (علیه السلام) به‌طورکامل از سیاست وى دفاع کرد و هنگام حرکت نیروهاى امام (علیه السلام) به سمت شام، از پیشروان سپاه برادر بود. هنگامى‌که معاویه به امام‌حسن (علیه السلام) پیشنهاد صلح داد، امام‌حسن (علیه السلام) او و عبدالله‌بن‌جعفر را فراخواند و درباره این پیشنهاد با آنان گفتوگو کرد. (۱) سرانجام پس از انعقاد پیمان صلح، همراه برادرش در مدینه اقامت گزید.

‌‌‌ امتناع آن حضرت (علیه السلام) از اجابت دعوت رهبرى شیعیان افراطى و ناخشنود از موضع امام‌حسن (علیه السلام) و ادامه سیاست مسالمت‌آمیز برادر حتى ده سال پس از شهادت وى بر یگانگى روش و عملکرد این دو امام بزرگوار در آن مقطع زمانى خاص گواهى مى‌دهد.

موانع قیام در دوران معاویه

معاویه که سال‌ها از سوى خلیفه دوم و سوم استاندار منطقه شام بود، پس از صلح با امام‌حسن با تثبیت کامل موقعیت خود به نام خلیفه مسلمانان بر سرنوشت جامعه اسلامى چیرگى یافت.

‌‌‌ او، از یک سو، با فشار سیاسى و اقتصادى بر مسلمانان آزاده از هرگونه اعتراض و جنبش

۱٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۳، ص ۴۰۵٫


۱۹۹

جلوگیرى مى‌کرد (۱) و از سوى دیگر، با احیاى تبعیض نژادى و رقابت‌ها و نزاع‌هاى قبیله‌اى به تضعیف نیروها و مهار عوامل تهدید حکومت مى‌پرداخت. افزون بر این، او به یارى عوامل مزدور در جعل حدیث و جهت‌دادن تفسیر و تأویل آیات قرآن به‌سوى خویش مى‌کوشید و بدین وسیله افکار عمومى را تخدیر کرده، حکومتش را مشروع جلوه مى‌داد.

‌‌‌ ترویج فرقه‌هاى باطلى مانند جبریه و مرجئه که از نظر عقیدتى با سیاست اموى همسو بودند، نتایجى شوم در جامعه بر جاى نهاد. مسلمانان، با آن که مى‌دانستند اسلام اجازه اطاعت از زمام‌داران بیدادگر نمى‌دهد، ناگزیر از دربار شام پشتیبانى مى‌کردند.

‌‌‌ مقایسه واکنش مسلمانان در برابر سیاست عثمان و روش آنان در برابر سیاست معاویه نشان‌دهنده آثار شوم این سیاست شیطانى در جامعه اسلامى است. مسلمانان در برابر سیاست عثمان واکنش همگانى نشان دادند، ولى در زمان معاویه، با آن‌که میزان قتل، تهدید و محرومیت گسترش یافت، چنین واکنش فراگیرى پدید نیامد. البته اعتراض‌هاى پراکنده‌اى‌مانند مخالفت حجربن‌عدى و عمروبن‌حَمق‌خُزاعى، شکل گرفت ولى پیش از آن‌که جنبشى فراگیر شود، نابود شد. (۲) بر این اساس قیام و انقلاب مسلحانه در زمان معاویه نه مقدور بود و نه مفید.

‌‌‌ علاوه بر این، همه مردم مى‌دانستند امام حسین (علیه السلام) نیز چون برادرش امام حسن (علیه السلام) در پیمان صلح با معاویه متعهد شده است تا وقتى معاویه زنده است و شرط‌هاى پیمان را رعایت مى‌کند، سکوت کرده و به حکومتش گردن نهد.

‌‌‌ هرچند به دلایلى این معاهده مى‌توانست از سوى امام حسین (علیه السلام) بى‌اعتبار معرفى شود ولى بى‌تردید اگر حسین (علیه السلام) علیه معاویه قیام مى‌کرد این معاهده دستاویز تبلیغاتى خوبى براى معاویه قرار مى‌گرفت; چنان‌که نامه معاویه به امام (علیه السلام) و تأکید بر لزوم پایبندى به پیمان و … این مطلب را تأیید مى‌کند.

‌‌‌ از سوى دیگر، تجربه بسیج عمومى امام حسن (علیه السلام) نشان داده بود که اجتماع آن زمان شمشیر جهاد را به آب عافیت شسته است. بى‌تردید در این اجتماع، منطق معاویه که قیام امام‌حسین (علیه السلام) را شورشى نادرست و شیطانى معرفى مى‌کرد، مورد تأیید قرار مى‌گرفت.

۱٫ الغدیر ، ج ۱۱، ص ۲۹ به بعد و شرح نهج‌البلاغه ، ابن‌ابى‌الحدید، ج ۱۱، ص ۴۵ به بعد.

۲٫ ر.ک: سیره پیشوایان ، ص ۱۴۷ به‌بعد و ارزیابى انقلاب‌حسین (علیه السلام) ، محمدمهدى‌شمس‌الدین، ترجمه مهدى‌پیشوایى.


۲۰۰

‌‌‌ یکى دیگر از موانع قیام در دوران معاویه، شخصیت دوگانه وى بود. به عقیده بسیارى از صاحب‌نظران، شیطنت معاویه و روش خاص او در حل مشکلات، راز مهم عدم قیام امام‌حسین (علیه السلام) در آن زمان است. معاویه به‌خوبى درک مى‌کرد که چون به‌نام دین و خلافت اسلامى حکومت مى‌کند، نباید به کارهایى که مردم آن را مبارزه با دین تلقى مى‌کنند یا مشروع جلوه‌دادن آن مقدور نیست، دست زند.

‌‌‌ معاویه براى دینى جلوه‌دادن مقام خود، ابتدا خونخواهى عثمان را عنوان مى‌کرد و سپس در جریان حکمیت و صلح با امام حسن (علیه السلام) خود را شایسته خلافت شمرد. بدین‌سبب، به‌آسانى مى‌توانست هر قیام مسلحانه‌اى را اختلافى سیاسى و کشمکش بر سر قدرت معرفى کند نه قیام حق در برابر باطل. او در این کار استاد بود، چنان که شهادت عماریاسر، صحابى بزرگ و سرباز ۹۰ ساله و نستوه اسلام، به دست مزدوران خود را وارونه جلوه داد تا سخن پیامبراسلام (صلى الله علیه وآله) که شهادت عمار را به دست ستمگران یاغى دانسته بود، موجب بدنامى شامیان نشود. داستان ‌ناقه‌ و ‌جمل‌، گزاردن نمازجمعه در چهارشنبه نمونه‌هایى از سیاست و نیرنگ‌هاى معاویه است.

‌‌‌ البته امام حسین (علیه السلام) در این دوره از مبارزه دست نکشید و با سخنرانى‌ها و نامه‌هاى افشاگرانه و اعتراض‌آمیز علیه حکومت در مسیر جهاد گام برداشت. دقت در محتواى جواب امام‌حسین (علیه السلام) به‌اظهار نگرانى معاویه نشان‌دهنده عمق وخامت اوضاع جامعه اسلامى و سازش‌ناپذیرى امام (علیه السلام) است. ایشان مى‌نویسند: اما بعد، به خدا سوگند، جنگ با تو را ترک کردم درحالى‌که در این باره از پروردگار بیمناکم. گمان نمى‌کنم خداوند در ترک قیام علیه تو و اولیاى شیطان و دوستان بى‌دین و ستمگرت از من راضى باشد. آیا تو ‌حجربن‌عدى‌ و یارانش را که در براندازى ستم و مخالفت با بدعت‌ها مبارزه کردند، بعد از آن‌که با سوگندهاى شدید به آنان ‌امان‌ دادى، با ستم و تجاوز به قتل نرساندى؟ آیا تو قاتل عمروبن‌حمق، صحابى پارسایى که از بسیارى عبادت چهره و بدنش فرسوده و ضعیف شده بود، نیستى؟ تو پس از امان دادن و بستن پیمانى که اگر به آهوان بیابان مى‌دادى، از قله‌ها پایین مى‌آمدند، او را کشتى!

‌‌‌ آیا تو مدّعى برادرى زیادبن‌سمیه، که در فراش دیگرى به دنیا آمده و تو او را فرزند پدرت قلمداد کردى، نیستى؟! درحالى‌که پیامبر (صلى الله علیه وآله) فرمود فرزند به پدر ملحق مى‌شود و زناکار


۲۰۱

سنگسار مى‌گردد، تو سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) را ترک کرده، با فرمان او به‌عمد مخالفت کردى و بدون هدایت الهى در پى هوس خویش رفتى. بعد از آن، زیاد را به بصره و کوفه مسلط کردى; درحالى‌که او دست‌هاى مسلمانان را قطع و چشمان آن‌ها را نابینا مى‌ساخت و آنان را بر شاخه‌هاى نخل مى‌آویخت. آیا تو قاتل آن دو حضرمى نیستى؟ کسانى که زیاد به تو نوشت پیرو دین على‌اند; تو به او نوشتى هرکس بر دین و رأى على است، بکش و او نیز به فرمان تو آن‌ها را مثله کرد. آیا جز آن است که دین على همان دین محمد (صلى الله علیه وآله) است; به‌نام همان دین است که اکنون تو بر اریکه قدرت تکیه زده‌اى. اگر این دین نبود، تو و پدرانت هنوز در جاهلیت به‌سر مى‌بردید و بزرگ‌ترین شرف و فضیلت شما، رنج دو سفر زمستانى و تابستانى به یمن و شام، براى به‌دست‌آوردن مى و… بود. من براى خود و دین خود چیزى را بالاتر از جهاد با تو نمى‌دانم، اگر آن را انجام دهم، به پروردگار نزدیک شده‌ام و اگر انجام ندهم، باید به سبب کوتاهى در آن از خداوند آمرزش بخواهم…‌.

‌‌‌ اى معاویه، تو را بشارت باد به قصاص به سبب قتل حجر; بدان، براى خداوند کتابى است که هر گناه کوچک و بزرگى در آن ثبت مى‌شود. آرى، خدا تو را به‌خاطر این‌که تنها به‌سبب گمان بد بى‌گناهان را گرفته، با تهمت به قتل رسانده‌اى و مردم را به بیعت با فرزند سفیه، شرابخوار و سگ‌بازت وادار مى‌کنى، فراموش نمى‌کند. تو با این کار، خویش را به هلاکت افکندى; دین خود را تباه ساختى و حقوق ملت را پایمال کردى; والسلام. (۱)

وضعیت سیاسى ـ اجتماعى عصر یزید

با مرگ معاویه، حکومت عدالت‌ستیزش به‌پایان رسید و پسرش یزید، طبق وصیت‌نامه بى‌سابقه و تعهّدى که از رؤساى قبایل گرفته بود، در ماه رجب سال ۶۰ هـ .ق. سلطنت را به‌عهده گرفت. یزید نماینده واقعى شیوه زندگى معمول جوانان دوران جاهلیت بود. رفتار ضداسلامى و فساد آشکارش در جهان‌اسلام مشهور بود; حتى نویسندگان معدودى که در پنهان ساختن اطلاعات نامطلوب خاندان اموى مى‌کوشند، نمى‌توانند از بیان این گزارش خوددارى کنند که یزید اولین خلیفه باده‌گسار در حضور مردم است که در جهت ارضاى

۱٫ انساب الاشراف ، ج ۳، صص ۱۵۵ ـ ۱۵۴; احتجاج طبرسى، ج ۲، ص ۱۶۱ و الامامة والسیاسة ، ج ۱، صص ۱۸۸ ـ ۱۸۰٫


۲۰۲

غرایز حیوانى خویش به کثیف‌ترین کردارها دست مى‌یازید. بیش‌تر اوقات خود را به خوشگذرانى با ساز و چنگ و آوازخوانى و بازى با میمون و سگ‌هاى شکارى مى‌گذراند. (۱)

یزید بهره‌اى از مذهب نداشت و هیچ احترامى به عواطف مذهبى دیگران نمى‌نهاد. اعتیاد به الکل داشت، مجذوب آوازخوانان و در معرض انواع گناهان و کارهاى زشت بود. در دوران حکومت حدود سه ساله او ‌واقعه حَرَّه‌ (۲) به فرمان وى تحقق یافت او به فرمانده نیروهاى خود گفته بود: پس از فتح مدینه، شهر تا سه‌روز بر سربازانت مباح است. در آن واقعه، سربازان پس از کشتن چند هزار مسلمان، نوامیس مردم مدینه را مورد تجاوز قرار دادند. (۳)

‌‌‌ استاد سیدجعفر شهیدى درباره قتل و غارت مدینه مى‌نویسد:

چه مردان دین‌دار و پارسا و شب‌زنده‌دار که کشته شد و چه حرمت‌ها که درهم شکست و چه زنان و دختران که از تجاوز این مردم وحشى نرستند. خدا مى‌داند، از این فاجعه تنها یک حقیقت را مى‌توان دریافت و آن این‌که در این لشگرکشى امیر و مأمور هیچ‌یک از فقه اسلام آگاهى نداشته و اگر داشتند بى‌اعتنا بودند. (۴)

‌‌‌ لشگرکشى و تجاوز به حرم امن الهى از دیگر نقاط سیاه کارنامه یزید است که با عملکرد هولناک نمرود هم قابل مقایسه نیست. مسعودى، مورخ نامور، مى‌نویسد: یزید در رفتار با مردم روش فرعون را در پیش گرفته بود و بلکه رفتار فرعون از او بهتر بود. (۵)

ماهیت، انگیزه و علل قیام امام حسین (علیه السلام)

پدیده‌هاى اجتماعى، برخلاف بسیارى از پدیده‌هاى طبیعى، ابعاد مختلف دارند و عوامل مختلفى در پیدایش آن‌ها مؤثر است. یک نهضت ممکن است از جهتى ماهیت دفاعى و از جهتى دیگر ماهیت تهاجمى داشته باشد.

۱٫ تشیع در مسیر تاریخ ، ص ۲۰۷٫

۲٫ حَرَّه به زمینى که از سنگ‌هاى سیاه پوشیده باشد گویند. از آنجاکه جانب شرقى مدینه از سنگلاخ‌هاى آتشفشانى‌شکل پوشیده بود و نفوذ سپاه مسلم‌بن‌عُقبه به این سرزمین بود به واقعه حرّه مشهور شده است. ( مجمع‌البحرین ، ج ۳، صص‌۲۶۴ـ۲۶۳، ذیل واژه فوق)

۳٫ تاریخ الطبرى ، ج ۴، ص ۳۷۲ و ر.ک: انساب‌الاشراف ، ج ۴، صص ۴۶ ـ ۳۰٫

۴٫ تاریخ تحلیلى اسلام ، صص ۱۹۰ ـ ۱۸۹٫

۵٫ مروج الذهب ، ج ۳، ص ۶۸‌.


۲۰۳

‌‌‌ بعد از اجراى برنامه‌هاى بسیار دقیق و فشار نظامى معاویه، فرزندش یزید مورد خوش‌آمدگویى و تهنیت قبایل قرار گرفت. البته خلافت و جانشینى وى بدون بیعت شخصیت‌هاى شناخته شده اسلام مشروعیت نمى‌یافت. معاویه که از اهمیت و نقش بیعت این افراد آگاه بود، پیش از مردن خطر را حس کرد. او در بستر مرگ به یزید چنین اندرز داد: … من همه چیز را برایت آماده کردم و همه اعراب را به اطاعت تو واداشتم. هیچ کس در خلافت با تو مخالفت نخواهد ورزید; ولى من از حسین‌بن‌على، عبدالله‌بن‌زبیر و عبدالله‌بن‌عمر بر تو بیمناکم; در میان اینان، حسین بن على (علیه السلام) از محبت و احترام بسیار برخوردار است; زیرا او از شایستگى‌هاى فراوان، حقوق برتر و خویشاوندى نزدیک‌تر با پیامبر (صلى الله علیه وآله) بهره مى‌برد…‌. (۱)

‌‌‌ یزید در نخستین اقدام به ولیدبن‌عتبه حاکم مدینه فرمان داد تا به سرعت از عبدالله‌بن‌زبیر و حسین‌بن‌على بیعت بگیرد. در این نامه، به ولید تأکید کرد: هرگز نباید اجازه هیچ تأخیرى دهى; هرکه از این امر سرباز زد، بى‌درنگ سر از پیکرش جدا ساز. وقتى حاکم مدینه آنان را فراخواند، عبدالله‌بن‌زبیر شبانه به مکه گریخت. امام‌حسین (علیه السلام) ، که از مرگ معاویه آگاه شده بود، در برابر خواست ولید فرمود: شخصى چون او نباید پنهانى بیعت کند، بیعت باید در مسجد و آشکارا تحقق یابد.

‌‌‌ در همین مجلس، امام (علیه السلام) که پاى‌فشارى مروان بر بیعت را دید، ضمن برشمردن خصوصیات یزید فرمود: اگر قرار باشد یزید سر کار آید، باید فاتحه‌اسلام را خواند. به هرحال امام (علیه السلام) ، پس از دو روز مقاومت، سرانجام با خانواده و بیش‌تر هاشمیان مدینه را ترک کرد.

‌‌‌ چنان که پیداست تا این‌جا نهضت امام حسین (علیه السلام) در ظاهر ماهیت دفاعى داشت و نوعى واکنش منفى در برابر تقاضاى نامشروع حاکم مدینه به‌شمار مى‌آمد. البته روشن است که امام (علیه السلام) پیش از دعوت کوفیان نیز در برابر فشار حکومت ایستاد و اگر دعوت آنان نیز نبود، تکلیف خود مى‌دانست که دست‌کم براى سوزاندن ریشه ستم و جایگزینى سیره و سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، به بررسى اوضاع سیاسى و ارزیابى نیروهاى خویش بپردازد.

‌‌‌ بى‌تردید عدم بیعت امام حسین (علیه السلام) به معناى نفى ضرورت حکومت در جامعه نبود. آن حضرت در پى نفى ستم و تباهى بود و یزید را شایسته جانشینى رسول‌خدا نمى‌دانست.

۱٫ تاریخ‌الطبرى ، ج ۴، ص ۲۵۰ و الارشاد ، ص ۱۷۹٫


۲۰۴

‌‌‌ نکته‌اى که از سوى بسیارى از مورخان و تحلیل‌گران حماسه عاشورا مورد دقت قرار نگرفته، توجه به استثنایى است که از نفى و عدم بیعت امام حسین (علیه السلام) فهمیده مى‌شود. امام حسین (علیه السلام) به حرام شمردن حلال دین محمد (صلى الله علیه وآله) و حلال شمردن حرام آن معترض است. هیأت حاکمه را داراى صلاحیت لازم براى دفاع، حفظ و پیاده کردن احکام دین، تفسیر اصول و استنتاج فروع آن نمى‌داند و تا کنون نیز مترصد فراهم شدن شرایط لازم براى اعلان و پى‌گیرى این موضع بوده است.

‌‌‌ دعوت حاکم مدینه از آن حضرت (علیه السلام) براى گردن نهادن به بیعت در حقیقت پیکى بود که فراهم آمدن برخى شرایط و ارتفاع برخى موانع را اعلام کرد. بدین سبب، امام (علیه السلام) برخلاف ابن‌زبیر دعوت حاکم را اجابت مى‌کند، با برنامه‌اى دقیق و پیش‌بینى شده دسته‌اى نیرومند از هوادارانش را براى جلوگیرى از برخورد احتمالى، همراه مى‌برد، بدون هیچ‌گونه تعهدى، طرح روشن‌گرى افکار عمومى را پى مى‌ریزد و از حاکم مى‌خواهد اجتماعى عمومى در مسجد برپا سازد. گواه درستى این برداشت سخنان امام (علیه السلام) است، آن حضرت دربرابر اصرارهاى مروان در همان جلسه فرمود:

ما اهل‌بیت نبوت و خاستگاه رسالتیم و (خانه ما) محل رفت و آمد فرشتگان و جایگاه آسایش و رحمت است. آغاز و انجام تدابیر الهى (در شئون زندگى و دین) بهوسیله ما است. یزید مردى فاسق و شرابخوار و قاتل نفوس محترم بوده کسى است که آشکارا به فسق مى‌پردازد و شخصى چون من با چون او بیعت نخواهد کرد. (۱)

‌‌‌ سپس، با استدلال به آیه تطهیر، لیاقت اهل بیت (علیهم السلام) را براى احراز خلافت اظهار کرد.

‌‌‌ البته بعد از ناکام ماندن حاکم مدینه در این جلسه، به‌طور طبیعى طرح تشدید فشار و تهدید مورد اجرا قرارگرفت. هرچند حضور در مدینه مى‌توانست در ارزیابى بهتر و آسان‌تر موقعیت سیاسى و طراحى مبارزه‌اى دقیق با فساد موثر باشد، ولى وقتى خطر و فشار شدیدتر شد و احتمال چشم‌پوشى اجبارى از مدینه فزونى یافت; امام (علیه السلام) خردمندانه‌ترین راه یعنى ‌هجرت‌ و استراتژى‌ترین مکان یعنى مکّه را انتخاب کرد. مکّه از سویى، حرم امن الهى شمرده شده و تا حدى از کانون خطر دور بود و از سوى دیگر، مرکز جهان اسلام بودن و

۱٫ … انا اهل البیت النبوة و معدن الرسالة و مختلف الملائکه و محطّ الرحمة و ‌بنا فتح الله و بنا ختم‌ و یزید رجل فاسق شارب الخمر… مثلى لایبایع مثله …‌. (به نقل از الفتوح ، ج ۵‌، ص ۱۷)


۲۰۵

نزدیکى موسم حج، به امام (علیه السلام) فرصت مى‌داد پیام خود را به مسلمانان برساند.

پیام دعوت انجمن‌هاى سیاسى و مذهبى کوفه

خبر امتناع تنها فرزندزاده مؤسس اسلام از بیعت با یزید و پناه‌آوردنش به مکّه به‌سرعت در حجاز منتشر شد; در عراق به‌عنوان مهم‌ترین خبر روز، مورد توجه محافل سیاسى قرار گرفت و رجال سیاست و اندیشه درباره آن به گفتوگو پرداختند. در خانه سلیمان‌بن‌صردخزاعى، صحابه رسول‌خدا و سیاستمدار ممتاز کوفه نشست سیاسى بسیار حساسى با حضور سرانى چون حبیب‌بن‌مظاهر، مسیب‌بن‌نجبه، رفاعة‌بن‌شداد، مسلم‌بن‌عوسجه، عبدالله‌بنوال شکل گرفت. حاضران در این محفل درباره مرگ معاویه، ستم‌هاى بسیار معاویه، سرآمدن برخى از تعهدات، تغییر موقعیت سیاسى ـ اجتماعى، حکومت تحمیلى یزید و… گفتوگو کردند.

‌‌‌ سلیمان که ریاست جلسه را به‌عهده داشت، ضمن سخنان مهمى مسأله امتناع امام (علیه السلام) از بیعت، هجرت آن حضرت (علیه السلام) و گزارش‌ها و تحلیل‌هاى این مسأله را یادآور شده، نیاز جامعه کوفه و لزوم دعوت از امام (علیه السلام) براى سفر به عراق و به‌عهده گرفتن ‌رهبرى مسلمانان‌ را با بزرگان کوفه در میان نهاد. آن‌گاه نظر حاضران را جویا شد و چون از موافقت همه آگاهى یافت، از آن‌ها تعهد گرفت، تخلف نکنند و براى پذیرایى از حسین (علیه السلام) آماده باشند. (۱)

‌‌‌ نخستین نامه کوفیان در دهم رمضان سال ۶۰ هـ .ق.، به امضاى شخصیت‌هاى خوش‌سابقه‌اى که وفادارى خود را در جنگ‌هاى جمل و صفین اثبات کرده بودند، به‌دست امام (علیه السلام) رسید. در این نامه مى‌خوانیم: خداوند بزرگ را سپاس مى‌گزاریم که حکومت آکنده از ستم دشمنت را برانداخت، کسى که بى‌هیچ حقى، ارکان قدرت و فرمانروایى بر جامعه را غصب کرده بود; املاک خدا را در دست توانگران و ثروت‌مندان قرار مى‌داد; بهترین مردم را از میان مى‌برد و به بدترین مردم اجازه ادامه حیات مى‌داد. از شما دعوت مى‌کنیم به کوفه روى آرى، چون پیشوایى براى هدایت نداریم. امیدواریم خداوند بهوسیله تو ما را در راه حقیقت متحد سازد. ما در نمازجماعت و جمعه لقمان‌بن‌بشیر، حاکم کوفه، شرکت نمى‌کنیم و هنگام عید، با او مجتمع نمى‌شویم. اگر بشنویم شما به‌سوى ما مى‌آیید، حاکم را از شهر بیرون

۱٫ تاریخ الطبرى ، ج ۵‌، صص ۲۶۶ ـ ۲۶۰٫


۲۰۶

مى‌کنیم. سلام و رحمت الهى بر شما باد. (۱)

‌‌‌ نامه‌هاى دیگرى نیز یکى پس از دیگرى به دست امام (علیه السلام) رسید; به‌تدریج موقعیت چنان شد که بى‌توجهى به نامه‌ها براى امام (علیه السلام) ممکن نبود.

عوامل ذیل در نامه‌هاى کوفیان، به‌عنوان علل دیرینه‌ناخشنودى‌مردم‌ازمعاویه،تأکیدمى‌شد:

۱٫ عدم شایستگى و رسیدن به‌قدرت از طریق زور;

۲٫ عدم احترام به افکار عمومى;

۳٫ به‌کارگیرى بودجه مملکت در راه شهوات ستمگران;

۴٫ کشتن عدالت‌جویان دلسوزى که خواسته‌هاى مردم را منعکس مى‌کنند;

۵‌. تقویت و به‌کارگیرى عناصر فاسدى که پشتیبان حکومت شمرده مى‌شوند.

‌‌‌ امام حسین (علیه السلام) براى ارزیابى دقیق موقعیت مؤمنان کوفه و پاسخ نامه‌هاى بسیار آنان، نماینده و سفیر خود را به همراه آخرین نماینده مردم به کوفه گسیل داشت. سفارش بر سه امر مهم تقوا، لطف به مردم و رازدارى، محور اصلى این نامه بود. (۲)

‌‌‌ بر اساس اسناد تاریخى، در این زمان مکّه مرکز تحرّکات شوم مزدوران یزید بود. از امام‌حسین (علیه السلام) چنان روایت شده است که حکومت اموى، گروهى از سربازان را در لباس حجاج به مکّه فرستاده بود تا امام (علیه السلام) را دستگیر کنند یا حتى مورد سوءقصد قرار دهند.

‌‌‌ ورود عمروبن‌سعید، حاکم حجاز و نیروهاى مسلح وى به مکّه خطر را تشدید و تسریع در عزیمت ناگهانى امام (علیه السلام) از مکّه شد. بدین ترتیب امام (علیه السلام) دو روز پیش از پایان مراسم حج، در حالى که هنوز مى‌توانست با بسیارى از مؤمنان ارتباط برقرار کند، مکه را ترک گفت.

‌‌‌ در کوفه ‌مسلم‌ پس از کوشش فراوان براى سازمان‌دهى قیام، سرانجام دستگیر شد و همراه هانى‌بن‌عروة به شهادت رسید. کوفه، با ترفندهاى گوناگون، شهر قتل و وحشت شد و بدین‌ترتیب، موضع ناپایدار و غیرقابل اعتماد هواداران سیاسى حسین‌بن‌على (علیه السلام) که به‌طورکلى و به اشتباه، آنان را شیعیان کوفه مى‌خوانند، آشکار گردید.

۱٫ الارشاد ، ص ۲۰۳٫

۲٫ همان ، ص ۱۸۳ و الکامل فى‌التاریخ ، ج ۳، ص ۳۸۵ و ۳۸۶٫


۲۰۷

‌‌‌ هرچند هیچ شکّى وجود ندارد که مردم کوفه امام (علیه السلام) را دعوت کردند، از یارى وى سرباز زدند و حتى به سود یزید به میدان کربلا گام نهادند; ولى باید دید این مردم که بودند و شخصیت‌هاى درجه اول نگارنده نامه‌ها چه وضعیتى یافتند. منابع موجود نشان مى‌دهد که شمارى از مردم شهر نوعى تشیع سیاسى را پذیرفته بودند و تنها در مسائل سیاسى با فرزندان على (علیه السلام) همراهى نسبى مى‌کردند. حدود یک چهارم جمعیت شهر در شمار پیروان اهل‌بیت (علیه السلام) جاى داشتند.

‌‌‌ این گروه، به‌عنوان مظنونان به حمایت از حسین (علیه السلام) تحت فشار قرار گرفتند. اموال‌شان مصادره شد و خانه‌هاشان طعمه حریق گردید. این فشارها در کنار وضعیت دشوار اقتصادى، آن‌ها را از یارى فرزند پیامبر (صلى الله علیه وآله) بازداشت. موقعیت کوفه چنان وحشتناک بود که حتى اگر رئیس قبیله‌اى با ‌ابن زیاد‌ مخالفت مى‌کرد، افراد قبیله جرأت نداشتند از وى حمایت کنند.

‌‌‌ به نوشته مورخان هانى رئیس قبیله بنى‌مراد، ۴۰۰۰ سوار و ۸۰۰۰ پیاده حامى داشت. اگر هم‌پیمانان کندى بنى‌مراد به این آمار افزوده شود، شمار حامیان وى به ۳۰ هزار تن مى‌رسد. وقتى او را دستگیر کردند و در بازار بر زمین کشاندند، کسى فریاد یارى‌جویى‌اش را پاسخى درخور نداد و چون به شهادت رسید کسى مخالفت نکرد. (۱)

‌‌‌ هنگامى که امام حسین (علیه السلام) در کربلا متوقف گردید، ابن‌زیاد از مردم کوفه خواست رهسپار کربلا شوند و اگر کسى از پیوستن به سپاه تخلف کند، کیفرش مرگ است. آن‌ها حتى مهمانى را که در پى میراث پدرش از قبیله هَمْدان به کوفه آمده بود، اعدام کردند. وقتى به این حقایق مى‌نگریم سخن فرزدق در توصیف مردم کوفه را بهتر درک کنیم. او به امام (علیه السلام) گفت: قلوبهم معک و سیوفهم علیک. (۲)

‌‌‌ یکى از کوفیان، که در این موقعیت دشوار به امام پیوسته بود، در توصیف کوفه به وى گفت: اشراف همگى علیه تواند. بقیه مردم دل‌هاشان با تو است، هرچند فردا به رویت شمشیر مى‌کشند. (۳) البته همه کوفیان در شمار لشگر یزید جاى نگرفتند. گروهى به امام (علیه السلام) پیوستند و دسته‌اى در خانه‌هاشان پنهان شدند. ‌بلاذرى‌ مى‌نویسد:

۱٫ مروج الذهب ، ج ۳، ص ۵۹‌.

۲٫ تاریخ الطبرى ، ج ۴، ص ۲۹۰٫

۳٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۴، ص ۴۸٫


۲۰۸

از هر گروه ۱۰۰۰ نفرى که به اجبار سمت کربلا فرستاده مى‌شدند کم‌تر از ۳۰۰ یا ۴۰۰ تن به کربلا مى‌رسیدند; چون به جنگ با فرزند رسول‌خدا(صلى الله علیه وآله) راضى نبودند. (۱)

‌‌‌ افزون بر این، جمعى از شرکت‌کنندگان در سپاه یزید، حتى احتمال نمى‌دادند میان حسین (علیه السلام) و یزیدیان درگیرى جدى رخ دهد. حربن‌یزیدریاحى نماینده این عده بود. او صبح عاشورا خطر را جدى یافت، به امام (علیه السلام) پیوست و گفت:

پدر و مادرم فدایت باد، احتمال نمى‌دادم کار شما با این قوم به آنچه مى‌بینم ختم شود. گمان مى‌کردم یکى از پیشنهادهاى شما را مى‌پذیرند. بر این اساس، با خود گفتم همراهى با آنان در برخى از امور اشکال ندارد و همکارى کردم. (۲)

‌‌‌ البته این‌که به ظاهر، یک شامى در میان کوفیان بود و (۳) امام را به شهادت رساندند، حقیقتى انکارناپذیر است; ولى هرگز نباید همه اهل کوفه را از یک گروه دانست.

ارزیابى سفر به عراق، در گردونه فعالیت‌هاى سیاسى

برخى از محققان در ارزیابى سیاسى واقعه کربلا، بر این باورند که رفتن به عراق مصلحت نبود. براى آشکارشدن درستى یا نادرستى این سخن باید به پرسش‌هاى زیر پاسخ گفت:

‌‌‌ الف. آیا جز رفتن به عراق، امکان اقدام دیگرى براى امام (علیه السلام) وجود داشت؟

‌‌‌ ب. آیا پیش‌بینى سامان‌دادن انقلاب علیه یزید و تشکیل حکومت در عراق قابل دفاع است؟

‌‌‌ در پاسخ بدین پرسش‌ها، توجه به چند نکته سودمند مى‌نماید:

‌‌‌ ۱٫ خطر کردن و حرکت در سایه سنگین احتمال ناکامى، بخشى از ماهیت فعالیت‌هاى سیاسى است. کسانى که براى گرفتن قدرت، با هدف خوب یا بد، فعالیت مى‌کنند، همیشه با احتمال‌ها سروکار دارند. در عالم سیاست، حتى موفق‌ترین افراد و مردمى‌ترین آن‌ها نیز همواره در معرض احتمالات، دشوارى‌ها و حتى ازدست‌دادن همه‌چیز هستند. ازاین‌رو، نباید گمان کنیم که تنها بایستى با یقین صددرصد حرکت کرد. چنین کارى دور از واقعیات تاریخى و ناشى از ساده‌اندیشى در ماهیت فعالیت‌هاى سیاسى است. (۴)

۱٫ انساب‌الاشراف ، ج۳، ص ۱۷۹٫

۲٫ تجارب الامم ، ج ۲، ص ۷۵٫

۳٫ الکامل فى التاریخ ، ج ۴، ص ۲۸ و مروج‌الذهب ، ج ۳، ص ۶۱‌.

۴٫ حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه ، رسول جعفریان، ص ۲۰۱٫ (با اندکى تصرف)


۲۰۹

‌‌‌ ۲٫ براى امام (علیه السلام) تن دادن به کم‌ترین سازش با یزید و هیأت حاکمه‌اش قابل تصور نیست. امام (علیه السلام) در پى چاره‌اى است تا خود حاکمیت را به‌دست گیرد. این طرح قابل تغییر نبود. بنابراین، هر پیشنهادى که به‌نحوى آن را خدشه‌دار سازد، از نظر امام (علیه السلام) محکوم و غیرقابل پذیرش است.

‌‌‌ ۳٫ یزید اجازه نمى‌داد کسى چون امام (علیه السلام) با او بیعت نکند و آسوده به زندگى خود ادامه دهد او در اندیشه کشتن امام (علیه السلام) بود.

‌‌‌ ۴٫ امید مقاومت در حجاز آن روز وجود نداشت. امام ناگزیر باید، ضمن پذیرش این حقیقت، به حفظ حرمت حرم نیز بیندیشد. بدین سبب، در برابر اعتراض ابن‌عباس فرمود: دو وجب دورتر از مکه کشته شود بهتر از آن است که یک وجب دورتر کشته شود.

‌‌‌ پس تنها عراق مى‌توانست، به‌عنوان کانون شیعیان، مورد توجه امام (علیه السلام) قرار گیرد. با اوج‌گرفتن دعوت کوفیان درصد پیروزى احتمالى افزایش یافت. البته کوفیان پیش‌تر در دو آزمون زمان امام على و امام حسن (علیها السلام) ظهورى ناموفق داشتند، ولى آیا امام (علیه السلام) باید به سابقه بد کوفیان مى‌نگریست یا وضعیت فعلى آنان؟ افزون بر این، اگر امام (علیه السلام) به عراق نمى‌رفت، آیا تاریخ‌نگاران و محققان پرسش‌هاى زیر را به‌عنوان اعتراض، نمى‌نگاشتند:

‌‌‌ ۱٫ چرا به نامه‌هاى مردم و ارزیابى مسلم پاسخ مثبت نداد؟

‌‌‌ ۲٫ آیا اگر به عراق نمى‌رفت، پیروز نمى‌شد؟

‌‌‌ ۳٫ چرا اجازه داد در حجاز به‌دست عمال یزید کشته شود؟

مسأله آگاهى پیشین امام(علیه السلام)

مسأله ‌غیب‌ و آگاهى پیشین امام (علیه السلام) از حوادث کربلا از مسائلى است که در بررسى این واقعه به بروز اختلاف در تحلیل‌ها انجامیده است. روایاتى که خود جنبه تاریخى نیز دارد به صراحت یا اشاره حماسه کربلا را قبل از وقوع آن پیش‌گویى کرده است. (۱)

‌‌‌ در این‌جا، پرسش اساسى این است:

‌‌‌ آیا امام از اول به قصد کربلا حرکت کرد یا نه؟ اگر بر فرض به قصد کربلا حرکت نکرد، آیا

۱٫ عبرات المصطفین ، محمدباقر محمودى، ترجمه حسین ابن‌سعد، ج ۱، ص ۱۵۴ به بعد; تاریخ‌الطبرى ، ج ۴، ص۲۹۱ و انساب الاشراف ، ج ۴، ص ۸۲‌.


۲۱۰

هدفش کشته‌شدن بود، با آن که مى‌دانست کشته مى‌شود؟ (۱) و به‌عبارت دیگر اگر امام (علیه السلام) پیش از حرکت به سمت عراق از تحقق این رویداد آگاه بود، فرض پیروزى سیاسى، چیرگى بر دشمن و حتى تعقیب هدف سیاسى مشخص و تشکیل حکومت، نادرست مى‌نماید; به سخن دیگر، چگونه ممکن است کسى از شهادت خود آگاه باشد و درعین‌حال هدف سیاسى مشخصى را دنبال کند؟

‌‌‌ در پاسخ بدین پرسش، از زوایاى مختلف، دیدگاه‌هایى ابراز شده است. این دیدگاه‌ها به‌اختصار عبارت است از:

‌‌‌ الف. گروهى از اساس آگاهى پیشین را انکار مى‌کنند، در این صورت، تحلیل سیاسى مسأله با دشوارى خاصى روبه‌رو نمى‌شود.

‌‌‌ ب. دسته‌اى معتقدند امام حسین (علیه السلام) به صورت کلى از شهادت خبر داشت; ولى جزئیات زمانى و مکانى آن را نمى‌دانست. با این فرض نیز مى‌توان نوعى هدف سیاسى مشخص را تا قبل از رسیدن به کربلا و تطبیق آن اخبار کلى بر حادثه‌اى که در شرف انجام است در نظر گرفت، این هدف مى‌تواند تشکیل حکومت باشد.

‌‌‌ ج. جمعى معتقدند مى‌توان هدف را چنان تعریف کرد که با این نوع آگاهى پیشین سازش داشته باشد. اگر هدف چیرگى بر فرمانروا باشد، به نظر مى‌رسد دست‌کم در ظاهر با تعارض روبه‌رو مى‌شویم; ولى اگر هدف نوعى ایثار براى به راه انداختن یک جنبش انقلابى باشد، شهادت خود یک هدف سیاسى خواهد بود. البته مشکلى که در این‌جا وجود دارد آن است که باید این برداشت سیاسى را برداشت حداقل دانست; به‌عبارت دیگر، قیام امام صرفاً جنبه انکار وضع موجود دارد; اما در جهت اثبات موقعیت جدید، چیزى را اثبات نمى‌کند و معلوم نیست منطق شهید و هدف‌عالى شهادت تنها انکار وضع موجود، بدون طرح و تدبیر مطلوب، باشد; آن هم از شخصیتى چون امام حسین (علیه السلام) .

‌‌‌ د. براساس دیدگاهى که هدف امام (علیه السلام) را امر به معروف و نهى از منکر مى‌داند، شامل کردن هدف امر به معروف و نهى از منکر به گرفتن حکومت، نمى‌تواند گریزگاه امنى براى پرسش‌هاى مورد بحث باشد; زیرا در این‌صورت پرسش آغازین باقى است: با آگاهى از

۱٫ حماسه حسینى ، ج ۳، ص ۱۸۸٫


۲۱۱

شهادت، چگونه مى‌توان به برپایى حکومت اندیشید؟ بنابراین، طرف‌دار چنین دیدگاهى راهى جز انکار آگاهى پیشین به صورت جزئى ندارد. (۱)

‌‌‌ شهید مطهرى که خود از طرف‌داران نظریه امر به معروف و نهى از منکر است، آگاهى پیشین امام را در سطحى خاص که به اعتقاد وى سطح معنویت و امامت است، مى‌پذیرد و مى‌گوید:

از نظر تاریخى نمى‌توان اثبات کرد که امام به قصد کربلا و یا با علم به کشته‌شدن حرکت کرد; بلکه از نظر تاریخ که ظواهر قضایا را نقل مى‌کند، امام(علیه السلام)به طرف کوفه و قصد کوفه حرکت کرد و در اثر برخورد با ‌حر‌ و اجازه ندادن ‌حر‌ که امام از حوزه عراق خارج شود و حاضر نشدن امام(علیه السلام)که تحت‌الحفظِ ‌حر‌ به کوفه برود. راهى را به‌طرف غرب و چپ جاده پیش گرفتند تا رسیدند به کربلا و بعد در اثر نامه ابن‌زیاد، در آن محل متوقف شدند; و از نظر علم به کشته‌شدن هم، تاریخ جز مخطور بودن و غیرقابل اطمینان بودن این سفر را اثبات نمى‌کند. (۲)

پذیرش امربه‌معروف و نهى‌ازمنکر به‌عنوان هدف قیام امام‌حسین (علیه السلام) گام بلندى در جهت این برداشت سیاسى است که کربلا یک قضیه شخصى که تمام ماجرایش در یک آگاهى پیشین یا دستور ویژه براى رفتن به‌سوى شهادت خاتمه یابد، نیست.

‌‌‌ استاد مطهرى، در نگرانى از برداشت صوفیانه و شخصى از حماسه کربلا و حساسیت و اهتمام به برداشت سیاسى، مى‌فرماید:

یکى از امورى که موجب مى‌گردد داستان کربلا از مسیر خود منحرف گردد و از حیّز استفاده و بهره‌بردارى عامه مردم خارج شود این است که مى‌گویند حرکت سیدالشهدا معلول یک دستور خصوصى و محرمانه به‌نحو قضیه شخصیه بوده است و دستورى خصوصى در خواب یا بیدارى به‌آن حضرت داده شده است. چه در این‌صورت دیگران نمى‌توانند او را مقتدا و امام خود در نظیر این عمل قرار دهند و نمى‌توان براى امام‌حسین(علیه السلام)مکتب قائل شد…‌. برخى براى این‌که به خیال خودشان مقام امام‌حسین(علیه السلام)را بالا ببرند، مى‌گویند; دستور خصوصى براى مبارزه با شخص یزید و ابن‌زیاد بوده و در این زمینه از خواب و بیدارى

۱٫ اقتباس از: حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه ، صص ۲۴۸ ـ ۲۴۲٫

۲٫ حماسه حسینى ، ج ۳، صص ۱۸۹ ـ ۱۸۸٫


۲۱۲

هزارها چیز مى‌گویند…‌. هر اندازه در این زمینه خیالبافى بیش‌تر شود، از جن و ملک و بیدارى و دستورهاى خصوصى…، این نهضت را بى‌مصرف‌تر مى‌کند.

… ما شرقى‌ها مقام را به‌این مى‌دانیم که گفته‌شود فلان شخص اهل مکاشفه است، اهل‌کرامت و معجزه است. جن در تسخیر دارد،… شک نیست که امام‌حسین(علیه السلام)داراى مقام ملکوتى است، اما او داراى مقام جمع الجمعى است. انسان کامل است…‌. (۱)

‌‌‌ آن شهید والا مقام، در بحثى دیگر ضمن خیانت بزرگ دانستن اندیشه کسانى که در صددند مکتب شهادت و جانبازى در راه عقیده و مقابله با ستمگران را به شخص امام‌حسین (علیه السلام) محدود سازند و به شکلى محترمانه دستور خصوصى جلوه دهند، مى‌فرماید:

فلسفه امامت و پیشوایى، نمونه‌بودن و سرمشق بودن است. امام انسانِ مافوق است نه ماموفق انسان; و به‌همین دلیل مى‌تواند سرمشق بشود…‌. به هر نسبت که ما شخصیت‌ها و حادثه‌ها را جنبه اعجازآمیز و مافوق انسانى بدهیم، از مکتب بودن و از رهبر بودن و تکرارپذیر بودن خارج کرده‌ایم. (۲)

زندگى امام سجاد (علیه السلام) فرازمندترین قله‌هاى تربیت

ششمین معصوم ملقب به زین‌العابدین تنها فرزند باقى‌مانده از امام سوم (علیه السلام) و شاه زنان، دختر یزدگرد، بود. (۳) هرچند او همراه پدر براى جهاد و فداکارى به کربلا آمده بود; ولى به مصلحت الهى بیمار شد و از وظیفه جهاد معذور گردید. از این رهگذر، رشته امامت تداوم یافت و مشعل خونْ رنگ حماسه عاشورا پرفروغ و جاودانه ماند.

‌‌‌ یزیدبن‌معاویه (۶۴ ـ ۶۱ هـ .ق)، عبدالله‌بن‌زبیر (۷۳ ـ ۶۱ هـ .ق)، معاویة‌بن‌یزید (چند ماه از سال ۶۴ هـ .ق)، مروان‌بن‌حکم (نه ماه از سال ۶۵ هـ .ق)، عبدالملک‌بن‌مروان (۸۵ ـ ۶۵ هـ .ق) و ولیدبن‌عبدالملک (۹۴ ـ ۸۶ هـ .ق) فرمانروایان دوران امامت آن حضرت (علیه السلام) بودند.

‌‌‌ این دوره در باور بسیارى از محققان، دوره نومیدى از پیروزى حرکت مسلحانه است; زیرا مسلم شده بود که حاکمان آماده‌اند حتى به بهاى کشتن فرزند پیامبر و اسیرکردن زنان و فرزندان او، از حکومت خود حراست کنند. اختناق و وحشت همه جانبه حاکم، هرگونه

۱٫ همان ، صص ۸۷ ـ ۸۴‌. (با اندکى تصرف)

۲٫ همان ، ص ۲۹۲٫ (با اندکى تصرف)

۳٫ کشف الغمة فى معرفة الائمه ، ج ۲، ص ۳۰۲; اصول کافى ، ج ۲، ص ۳۶۸ و شیعه در اسلام ، ص‌۲۶۱٫


۲۱۳

کوشش سازنده خاندان پیامبر (صلى الله علیه وآله) و منادیان رستگارى و عدالت در جهت ایجاد حکومت اسلامى در آینده نزدیک را به یأس مبدل کرده بود. به‌طور طبیعى، زمینه‌سازى براى رسیدن به این هدف در درازمدت از رهگذر کار فرهنگى و تربیت نیروى انسانى متناسب ممکن بود و امام سجاد (علیه السلام) در این راستا گام برداشت. او کوشید، ضمن تبیین تفکر اصیل اسلامى بدعت‌ها و تحریف‌هاى شکننده را بنمایاند.

‌‌‌ براى آشنایى بهتر با وضعیت سیاسى ـ اجتماعى آن دوران، اشاره به زندگى و سلطنت یکى از فرمانروایان آن عصر ضرورى مى‌نماید.

حکومت عبدالملک

در دوران امامت حضرت سجاد (علیه السلام) ، سردمداران حکومت آشکارا و بى‌هیچ پرده‌پوشى به مقدسات اسلامى دهن کجى مى‌کردند. حکومت اسلامى دستخوش انحراف گشته، به حکومتى خودکامه تبدیل شده بود و کارگزاران حکومت نیز زشت‌ترین رفتار را با مردم داشتند.

‌‌‌ به دلیل این‌که ۲۰ سال از امامت حدود ۳۳ ساله امام زین‌العابدین (علیه السلام) در خلافت عبدالملک گذشت، بخش کوچکى از اسناد تاریخى مربوط به این عصر را ورق مى‌زنیم.

‌‌‌ عبدالملک که مورخان درباره او حرف‌هاى ضد و نقیضى زده‌اند، سرگرم تلاوت قرآن بود که خبر مرگ پدرش مروان و آغاز خلافت خود را دریافت. با شنیدن این خبر، قرآن را بست و گفت: اکنون میان من و تو جدایى افتاد و دیگر مرا با تو کارى نیست. (۱)

‌‌‌ او به‌راستى از قرآن جدا بود و در اثر غرور و قدرت، بیش‌تر جدا شد. سیوطى و ابن‌اثیر مى‌نویسند: در تاریخ اسلام، عبدالملک نخستین کسى بود که نیرنگ و خیانت ورزید و عمروبن‌سعیدبن‌عاص را، پس از امان دادن، کشت. او مردم را از سخن گفتن در حضور خلیفه بازداشت و از امربه‌معروف جلوگیرى کرد. (۲)

‌‌‌ او، دو سال پس از شکست‌دادن عبدالله‌بن‌زبیر در مکه (سال ۷۵ هـ .ق)، در جریان سفر حج وارد مدینه شد و خطاب به مردم چنین گفت: من نه چون خلیفه خوارشده (عثمان) هستم; نه مانند خلیفه آسان‌گیر (معاویه) و نه مانند خلیفه سست خرد (یزید) من مردم را جز با شمشیر

۱٫ تاریخ الخلفا ، سیوطى، ص ۲۱۶٫

۲٫ همان ، ص ۲۱۸ و الکامل فى‌التاریخ ، ج ۴، ص ۲۴۰٫


۲۱۴

درمان نمى‌کنم… به خدا سوگند، از این پس هرکه مرا به تقوا امر کند، گردنش را خواهم زد. (۱)

‌‌‌ وقتى کسى که خود را خلیفه پیامبر مى‌داند، در شهر پیامبر (صلى الله علیه وآله) و کنار آرامگاهش چنین سخنانى بگوید و بر سنت وى یورش برد، رفتار و گفتار مأمورانش در مناطق دور و نزدیک آشکار است و توضیح نیاز ندارد. نمایندگان او، به پیروى از وى، حکومت وحشت و اختناق پدیدآوردند. مسعودى مى‌نویسد: عبدالملک فردى خونریز بود… و کارگزاران او نیز چون خود وى سفاک و بى‌رحم بودند. (۲) حجاج از همه کارگزارانش بدتر و جنایات او در تاریخ اسلام مشهور است.

‌‌‌ حجّاج در مدینه گردن گروهى از صحابه، مانند جابربن‌عبدالله‌انصارى، انس‌بن‌مالک، سهل‌بن‌ساعدى را به قصد خوارکردن آنان داغ نهاد. شمار کسانى که در مدت فرمانروایى ۲۰‌ساله او با شمشیر یا شکنجه دژخیمان وى جان سپردند، ۱۲۰ هزار تن بود.

‌‌‌ البته این تعداد غیر از کسانى است که در جنگ با نیروهاى وى کشته شدند. هنگام مرگ حجاج، در زندان مخوف وى ۵۰ هزار مرد و ۳۰ هزار زن زندانى به‌سر مى‌بردند که ۱۶‌هزار تن از آن‌ها بى‌لباس بودند. حجاج زنان و مردان را در یک‌جا زندانى مى‌کرد. زندان‌هاى او سقف نداشت و زندانیان افزون بر شکنجه‌هاى رایج، از گرماى تابستان و سرماى زمستان رنج مى‌بردند. (۳)

‌‌‌ به‌طور طبیعى در چنین فضاى تاریکى هرگونه جنبش و حرکت مسلحانه محکوم به شکست است. چنان که تجربه برخى از جنبش‌ها نیز همین را نشان داد.

امام چهارم(علیه السلام)پس از حادثه عاشورا بر سر یک دو راهى دشوار قرار گرفته بود. یا مى‌بایست با ایجاد هیجان و احساسات، که کسى چون او به سهولت قادر بود در میان جمع معتقدان و علاقه‌مندان خود بهوجود آورد، به یک حرکت تند و عمل متهورانه دست زند; پرچم مخالفتى برافرازد و حادثه‌اى شورانگیز بیافریند; ولى بر اثر آماده نبودن شرایط لازم براى پایدارى و اقدام عمیق، چون شعله‌اى فرو بخوابد و میدان را براى تاخت و تازهاى بنى‌امیه در میدان فکر و سیاست خالى کند و یا مى‌بایست احساسات سطحى را بهوسیله تدبیرى

۱٫ تاریخ الخلفا ، ص ۲۱۸ و ر.ک: زندگانى على‌بن‌الحسین (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى، ص ۹۸ به بعد.

۲٫ تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۲۷۴; الکامل فى‌التاریخ ، ج ۴، ص ۱۳۹ به بعد و مروج‌الذهب ، ج ۳، ص ۱۸٫

۳٫ مروج الذهب ، ج ۳، ص ۱۶۶ به بعد.


۲۱۵

پخته و سنجیده مهار کند، اندیشه راهنما و نیز عناصر صالح براى بازآفرینى جامعه اسلامى و نظام اسلامى را تأمین و تربیت کند. عجالتاً جان خود و معدود یاران قابل اتکاى خود را حراست نماید و میدان را در برابر حریف رها نکند; تا زنده است و تا از چشم جستوجوگر و هراسان دستگاه بنى‌امیه پنهان است، در این جبهه به مبارزه بى‌امان ولى پنهان مشغول باشد و آن‌گاه ادامه این راه را که بى‌گمان به سرمنزل مقصود بسى نزدیک‌تر بود به امام پس از خود بسپارد.

شک نیست که راه نخست، راه فداکارى است; ولى یک رهبر مسلکى، که شعاع تأثیر عمل او نه تنها دایره محدود زمان خود بلکه سراسر عمر تاریخ را در برمى‌گیرد، کافى نیست که فداکار باشد; بلکه علاوه بر آن، باید ژرف‌نگر و دوراندیش و پرحوصله و سخت با تدبیر نیز باشد و این همان شرایطى است که راه دوم را براى امام چهارم حتمى و قطعى ساخت. (۱)

‌‌‌ بى‌تردید در تحلیل سبب خوددارى پیشواى چهارم از همکارى با شورشیان مدینه (واقعه حره) نیز نباید وضعیت فوق را نادیده گرفت.

ابعاد فعالیت و مبارزات امام (علیه السلام)

ابعاد کوشش‌هاى امام چهارم (علیه السلام) در جهت پاسدارى از وحى به‌اختصار عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ زنده نگاه‌داشتن یاد و خاطره عاشورا ; نهضت جاندار و فراگیر تنها به خون ختم نمى‌شود. در فرهنگ‌سازى قیام، حفظ و تداوم آن به اندیشه‌اى خلاق و استقامتى به‌یقین پیچیده‌تر، دشوارتر و گاه رنجبارتر نیاز است. آن حضرت در فرصت‌هاى مناسب، به‌صورت‌هاى گوناگون، حماسه عظیم کربلا را یادآورى مى‌کرد. قطرات اشک وى هنگام نوشیدن آب یا مشاهده ذبح گوسفندان و… نمونه‌اى از تدبیر وى در این راستاست تا نسل نو عظمت حادثه را لمس کند و بزرگسالانى که آن واقعه را دیده یا شنیده‌اند، به دست فراموشى نسپارند.

‌‌‌ روزى یکى از خدمتگزاران به آن حضرت (علیه السلام) عرض کرد: آقا، آیا اندوه شما پایان ندارد؟ وقت آن نرسیده است که گریه را رها کنید؟ حضرت (علیه السلام) فرمود: چه مى‌گویى؟! یعقوب پیامبر (علیه السلام) تنها یکى از ۱۲ فرزندش را گم کرد و قرآن عواطف او را چنین تشریح مى‌کند: و ابیضت عیناه من الحزن . (۲) من با چشم خویش ۱۸ یوسف دیدم که یکى پس از دیگرى بر زمین

۱٫ پیشواى صادق ، سیدعلى‌خامنه‌اى، ص ۲۴٫ (با اندکى تصرف)

۲٫ سوره یوسف، آیه ۸۴‌.


۲۱۶

افتادند، چگونه ممکن است اندوهم پایان یابد؟ بى‌تردید راز فروزان ماندن مشعل هدایت تشیع در طول تاریخ در بازآفرینى خاطره شهید نهفته است.

‌‌‌ ۲٫ تبیین معارف در کلاس دعا ; دعا پیوندى لطیف و معنوى میان انسان و پروردگار است; مکتب تربیتى بزرگى است که در صیقل‌دادن روح و تعالى جان انسان نقشى بى‌نظیر دارد; چنان‌که نقش آن در القاى مسائل تربیتى، سیاسى، اجتماعى و اخلاقى نیز آشکار است.

امام سجاد (علیه السلام) با زبان دعا و نیایش، تصویرى روشن از اجتماع اسلامى و تکلیف مسلمانان در شئون گوناگون به‌دست مى‌دهد و یادآورى مى‌کند که حکومت عدلى در کار نیست، نهى از منکر و امر به معروف تعطیل شده، باطل را از میان برنمى‌دارند، به فریاد ناتوان و درمانده نمى‌رسند. امنیت در جامعه وجود ندارد و حق حراست نمى‌شود.

‌‌‌ امام سجاد (علیه السلام) با تکرار صلوات و تحیت بر محمّد و آل‌محمد (صلى الله علیه وآله) نظام صالح و حکومت حق را به یادها مى‌آورد. یاد مربیان و رهبران عدالت را زنده مى‌سازد، یاد شهیدان و فداکاران زنده را گرامى مى‌دارد (۱) و از خداوند، در جهت کوبیدن باطل و یارى حق و نگهبانى از اسلام، توفیق مى‌خواهد. (۲)

‌‌‌ او کمک و هدایت گمراهان، رسیدگى به ناتوانان، یاد بى‌پناهان و پناه‌دادن به آنان را سرلوحه برنامه‌ها و نیایش‌هاى خود قرار مى‌دهد و بدین‌ترتیب، اخلاق نیک (۳) و شیوه تربیت فرزند صالح در اجتماع فاسد و مبارزه با اسراف را به مشتاقان مى‌آموزد. (۴)

‌‌‌ رساله حقوق آن حضرت یادگارى دیگر از تعالیم تربیتى و اخلاقى او است و روشى دیگر از مبارزه وى با نظام و مفاسد عصر خویش را نشان مى‌دهد. در این رساله، بیش از ۵۰ حق و وظیفه مورد تفسیر و تحلیل قرار مى‌گیرد. (۵)

‌‌‌ برخورد و مبارزه با علماى دربارى، مراقبت بر جریان امور قضایى و داخلى جامعه اسلامى، بزرگداشت شعر و ارج نهادن به شاعران متعهد و متدین که شناخت‌هاى درست و

۱٫ صحیفه سجادیه ، دعاى یکم و چهارم.

۲٫ همان ، دعاى ششم.

۳٫ همان ، دعاى هشتم.

۴٫ همان ، دعاى بیستوپنجم و بیستوششم.

۵٫ تحف‌العقول ، صص ۳۰۸ ـ ۲۹۱٫


۲۱۷

حرکت‌هاى بزرگ مى‌پراکنند و… هریک نمونه‌اى از کوشش‌هاى حضرت‌سجاد (علیه السلام) در راستاى پاسدارى از حق است که تحلیل و تبیین آن از حوصله این مختصر خارج است. (۱)

امام باقر (علیه السلام) پایه‌گذار نهضت علمى

پنجمین امام معصوم باقرالعلوم لقب دارد و در سال ۹۴ هـ .ق. و در سن ۳۷ سالگى به مقام عظماى ولایت و امامت رسید. در چهار سالگى، آن‌گاه که شیرین‌ترین زمان کودکى را پشت‌سر مى‌نهاد، حماسه سوزان عاشورا جانش را با یکى از کاراترین شیوه‌هاى تبلیغ دین آشنا ساخت.

‌‌‌ در دوران امامت حدود ۲۰ ساله آن حضرت (علیه السلام) ، پنج خلیفه به نام‌هاى ولیدبن‌عبدالملک (۹۶ ـ ۹۴ هـ .ق)، سلیمان‌بن‌عبدالملک (۹۹ ـ ۹۶ هـ .ق)، عمربن‌عبدالعزیز (۱۰۱ ـ ۹۹ هـ .ق)، یزیدبن‌عبدالملک (۱۰۵ ـ ۱۰۱ هـ .ق) و هشام‌بن‌عبدالملک (۱۱۴ ـ ۱۰۵ هـ .ق) به قدرت رسیدند.

‌‌‌ براساس مدارک تاریخى، به استثناى عمربن‌عبدالعزیز که نسبتاً دادگر و علاقه‌مند به خاندان پیامبر (صلى الله علیه وآله) بود، همه حاکمان این دوره در ستمگرى و خودکامگى چون نیاکان‌شان بودند.

‌‌‌ در دوران حکومت ولیدبن‌عبدالملک، مرزهاى سرزمین اسلامى از شرق و غرب توسعه یافت و ضمن دربرگرفتن بخش‌هایى از هند، کابل، کاشمر و توس تا اندلس پیش رفت. به‌رغم نقاط روشنى که در زندگى و زمامدارى ولید به چشم مى‌خورد، وى نقاط ضعف و انحراف‌هایى آشکار داشت. به نوشته مورخان، ولید مردى ستمگر بود و به سبب تربیت نادرست، از ادب و شایستگى انسانى بى‌بهره بود. (۲) او فاسدان بسیار را امیر و فرماندار ساخت و بدین ترتیب، مردم را در وضعیتى دشوار قرار داد. حجاج‌بن‌یوسف، پس از مرگ عبدالملک بهوسیله ولید، در پست خود ابقا شد و به جنایت و ستم خود ادامه داد.

شعاع تأثیر آموزگار و اصلاحات عمربن‌عبدالعزیز

با آن‌که طبق وصیت عبدالملک، یزیدبن‌عبدالملک ولیعهد سلیمان‌بن‌عبدالملک بود; پس از سلیمان، عمربن‌عبدالعزیز خلیفه شد و مورد استقبال قرار گرفت. (۳)

۱٫ سیره پیشوایان ، صص ۳۰۲ ـ ۲۳۳٫

۲٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۴، ص ۲۴۰ به بعد و تاریخ الخلفا ، ص ۲۳۳ به بعد.

۳٫ مروج الذهب ، ج ۳، ص ۱۸۸ به بعد.


۲۱۸

‌‌‌ عمربن‌عبدالعزیز که با وضع پریشان امواج خشم و تنفر شدید مردم از دستگاه خلافت بنى‌امیه، روبه‌رو بود. بى‌درنگ در پى دلجویى از محرومان برآمد و به استانداران حکومت مرکزى نوشت: مردم به فشار و ستم دچارند و آیین الهى در میان آنان وارونه اجرا شده است. اکنون باید گذشته جبران شود و چنین کارهایى پایان پذیرد و از این پس، هیچ کس حق ندارد، پیش از مشاوره با من کسى را کیفر دهد; یا به دار آویزد. (۱)

‌‌‌ او، براى مبارزه با فساد و تبعیض، تمام دارایى و لباس‌هاى سلیمان‌بن‌عبدالملک را فروخت و بهاى آن را، که بیش از ۲۰ هزار دینار بود، به بیت‌المال بازگرداند. افزون بر این، (۲) به عموزادگانش فرمان داد اموال عمومى را که تصاحب کرده بودند، به بیت‌المال برگردانند.

‌‌‌ میراث شوم و بدعت ننگین معاویه در ناسزاگویى به امام على (علیه السلام) را از میان برداشت. فدک را به فرزندان حضرت فاطمه (علیها السلام) تحویل داد و اعتراف کرد که فدک مال آن‌هاست و بنى‌امیه حقى در آن ندارند.

‌‌‌ متأسفانه پس از مرگ او، یزیدبن‌عبدالملک به‌خلافت رسید، فدک را از سادات فاطمى پس گرفت و در اختیار بنى‌امیه قرارداد.

عمربن‌عبدالعزیز در اقدامى شجاعانه، نگارش احادیث پیامبر (صلى الله علیه وآله) را که از زمان ابوبکر و عمر به دلایل سیاسى ممنوع اعلام شده بود و تا زمان وى ادامه داشت، آزاد ساخت.

‌‌‌ هرچند، (۳) به دلیل عدم پیش‌بینى دقیق کیفیت این اقدام و کوتاه بودن دوران خلافت او، ازسویى احادیث ساختگى و غیرمعتبر وارد مجموعه‌هاى حدیثى شد و از سوى دیگر، محدثان رسمى و طرف‌دار حکومت از بازگویى احادیث مربوط به فضایل اهل‌بیت و پیروان آن‌ها خوددارى کردند. این اقدام خلیفه آشکارا نوعى بدعت شکنى بود و بى‌تردید در مسمومیت وى و پایان یافتن حکومت دو ساله‌اش مؤثر واقع شد. (۴)

۱٫ همان ، ص ۸۳ و تاریخ‌الیعقوبى ، ج ۲، ص ۳۰۱٫

۲٫ تاریخ الخلفا ، ص ۲۳۲ و مختصر تاریخ العرب ، سیدامیرعلى، ص ۱۲۹٫

۳٫ صحیح البخارى ، ج ۲، ص ۶‌.

۴٫ سیره پیشوایان ، صص ۳۲۲ ـ ۳۱۶٫


۲۱۹
وضعیت فکرى و فرهنگى این دوران

در این دوره، جامعه مسلمانان با مسائل بسیارى روبه‌رو بود; مسائلى که هریک مى‌توانست به‌گونه‌اى در تغییر مفاهیم اسلامى مؤثر باشد. نیرومندشدن نهضت ترجمه بهویژه برگردان منابع فلسفى، گسترش مجادلات کلامى، سربرآوردن مشایخ صوفیه، شکل‌گیرى زاهدان و قلندران وابسته به دستگاه خلافت، رواج افکار توجیه‌گرا، قدریه‌گرى و اعتقاد به جبر، نهضت‌هاى مسلحانه مبارزاتى، آرا فقهى مختلف و… گردابى متلاطم ساخته بود و ضرورت قیام مصلحى از یادگاران رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) به‌طور کامل احساس مى‌شد; مصلحى که حق را در سطح مسائل نظرى و عملى، پاس دارد تا جریان‌هاى فکرى، فلسفى و… آن را تیره نسازد.

منطق مسلح و نهضت فکرى پیروز

براى انجام هر عملى باید به آن احساس نیاز کرد. اگر ملتى نیاز درونى بر ضرورت اصلاح را احساس نکند، هرگز سوى اصلاح، تلاش و ایثار گام برنمى‌دارد. امام باقر (علیه السلام) با شناخت کامل وضعیت زمان خود در جهت ساختن اساس فکرى جامعه و پایه‌گذارى نهضتى علمى، فقهى، فلسفى و کلامى تلاش کرد. او این نهضت را نیاز ضرورى جامعه مى‌دانست و سازمان‌دهى آن را وظیفه الهى خود به‌شمار مى‌آورد. لقب شکافنده علوم و گشاینده درهاى دانش که از سوى دانشمندان به آن حضرت (علیه السلام) داده شد; به‌سبب این اقدام عملى اوست.

تبیین نظریه امامت اسلامى به‌شکل کامل آن، مبارزه با افکار توجیه‌گراى مرجئه، که از فرط سستى و تن‌پرورى موضع مشخصى در برابر اشخاص و حوادث سرنوشت‌ساز تاریخى نمى‌گرفتند، ایستادگى خردمدارانه و استوار در برابر جنبش‌هاى فکرى انحرافى دیگر چون قدریه، که حسن بصرى مبلغ آن بود و معاویه را به حکم الهى خلیفه مى‌دانست، بخشى از تلاش‌هاى امام‌باقر (علیه السلام) در مسیر اصلاح بنیان‌هاى فکرى جامعه است.

‌‌‌ به اعتراف دانشمندان، امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) تنها پیشواى شیعیان نبودند; بلکه همه مذاهب اهل‌سنت تحت‌تأثیر اندیشه آنان قرار گرفتند. پایه‌گذاران چهار مکتب فقهى مهم اهل‌سنت از سرچشمه جوشان دانش الهى امام باقر (علیه السلام) بهره بردند و سخنان آن حضرت (علیه السلام) را بىواسطه و گاه با چند واسطه نقل کردند. ابن‌حجرهیثمى مى‌نویسد:


۲۲۰

محمدباقر به‌اندازه‌اى گنج‌هاى پنهان معارف و دانش‌ها را آشکار ساخته، حقایق احکام و حکمت‌ها و لطایف دانش‌ها را بیان کرده که جز بر عناصر بى‌بصیرت یا بدسیرت پوشیده نیست و از همین جاست که وى را شکافنده و جامع علوم و برافرازنده پرچم دانش خوانده‌اند. (۱)

‌‌‌ تربیت وزنه‌هاى علمى بزرگى چون محمدبن‌مسلم، زرارة‌بن‌اعین، ابوبصیر، بریدبن‌معاویه‌عجلى، جابربن‌یزید، حمران‌بن‌اعین، هشام‌بن‌سالم و… شیعه را در میدان رقابت علمى، فقهى، تفسیرى و کلامى مذاهب مختلف پیروز و سربلند ساخت.

‌‌‌ مناظرات آن حضرت (علیه السلام) با دانشمندان نامور مکاتب و ادیان مختلف و درخشش پیوسته نور دانش آن فرزانه در مناظره‌ها سبب بیمناکى همواره خلفاى بنى‌امیه شد و مقدمات رنج، تبعید و شهادت آن حضرت را فراهم آورد.

۱٫ سیره پیشوایان ، ص ۳۰۸٫ (به نقل از صواعق المحرقه ، ص ۲۰۱)


۲۲۱
منطق مسلح و نهضت فکرى پیروز

براى انجام هر عملى باید به آن احساس نیاز کرد. اگر ملتى نیاز درونى بر ضرورت اصلاح را احساس نکند، هرگز سوى اصلاح، تلاش و ایثار گام برنمى‌دارد. امام باقر (علیه السلام) با شناخت کامل وضعیت زمان خود در جهت ساختن اساس فکرى جامعه و پایه‌گذارى نهضتى علمى، فقهى، فلسفى و کلامى تلاش کرد. او این نهضت را نیاز ضرورى جامعه مى‌دانست و سازمان‌دهى آن را وظیفه الهى خود به‌شمار مى‌آورد. لقب شکافنده علوم و گشاینده درهاى دانش که از سوى دانشمندان به آن حضرت (علیه السلام) داده شد; به‌سبب این اقدام عملى اوست.

تبیین نظریه امامت اسلامى به‌شکل کامل آن، مبارزه با افکار توجیه‌گراى مرجئه، که از فرط سستى و تن‌پرورى موضع مشخصى در برابر اشخاص و حوادث سرنوشت‌ساز تاریخى نمى‌گرفتند، ایستادگى خردمدارانه و استوار در برابر جنبش‌هاى فکرى انحرافى دیگر چون قدریه، که حسن بصرى مبلغ آن بود و معاویه را به حکم الهى خلیفه مى‌دانست، بخشى از تلاش‌هاى امام‌باقر (علیه السلام) در مسیر اصلاح بنیان‌هاى فکرى جامعه است.

‌‌‌ به اعتراف دانشمندان، امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) تنها پیشواى شیعیان نبودند; بلکه همه مذاهب اهل‌سنت تحت‌تأثیر اندیشه آنان قرار گرفتند. پایه‌گذاران چهار مکتب فقهى مهم اهل‌سنت از سرچشمه جوشان دانش الهى امام باقر (علیه السلام) بهره بردند و سخنان آن حضرت (علیه السلام) را بىواسطه و گاه با چند واسطه نقل کردند. ابن‌حجرهیثمى مى‌نویسد:


۲۲۰

محمدباقر به‌اندازه‌اى گنج‌هاى پنهان معارف و دانش‌ها را آشکار ساخته، حقایق احکام و حکمت‌ها و لطایف دانش‌ها را بیان کرده که جز بر عناصر بى‌بصیرت یا بدسیرت پوشیده نیست و از همین جاست که وى را شکافنده و جامع علوم و برافرازنده پرچم دانش خوانده‌اند. (۱)

‌‌‌ تربیت وزنه‌هاى علمى بزرگى چون محمدبن‌مسلم، زرارة‌بن‌اعین، ابوبصیر، بریدبن‌معاویه‌عجلى، جابربن‌یزید، حمران‌بن‌اعین، هشام‌بن‌سالم و… شیعه را در میدان رقابت علمى، فقهى، تفسیرى و کلامى مذاهب مختلف پیروز و سربلند ساخت.

‌‌‌ مناظرات آن حضرت (علیه السلام) با دانشمندان نامور مکاتب و ادیان مختلف و درخشش پیوسته نور دانش آن فرزانه در مناظره‌ها سبب بیمناکى همواره خلفاى بنى‌امیه شد و مقدمات رنج، تبعید و شهادت آن حضرت را فراهم آورد.

۱٫ سیره پیشوایان ، ص ۳۰۸٫ (به نقل از صواعق المحرقه ، ص ۲۰۱)


۲۲۱
خلاصه مطالب

پس از شهادت على (علیه السلام) ، جانشینى پیامبر (صلى الله علیه وآله) به‌دست کسانى چون معاویه افتاد. هرچند جایگاه معاویه و یزید، از نظر منطق یکى بود و هردو درشمار ستمگران، متجاوزان و بى‌ایمانان جاى داشتند; ولى ویژگى‌هاشان یکسان نبود. ویژگى معاویه، نیرنگ، جعل حدیث و بهره‌گیرى از مقدسات علیه مقدسات بود و خصوصیت یزید فراغت از همه این‌ها، هتک آشکار مقدسات، خشونت و از میان بردن قاطعانه مخالفان.

‌‌‌ به گواهى تاریخ، فرزندان على (علیه السلام) از فضایل والا بهره مى‌بردند. خونى که در رگ‌هاى حسین (علیه السلام) مى‌گشت، در رگ‌هاى حسن (علیه السلام) نیز جریان داشت; امّا پاسخ شمشیر، شمشیر است و پاسخ تدبیر، تدبیر.

‌‌‌ پذیرش پیشنهاد صلح معاویه از سوى امام حسن (علیه السلام) ، هرگز به‌معناى واگذارى خلافت شرعى نیست; بلکه به معناى آتش‌بس براى حفظ جان مسلمانان است. در آن روزگار، زمینه مساعدى که بتواند شهادت را از یک شهامت و اخلاص‌فردى درآورد و در قالب پدیده مؤثر اجتماعى مطرح کند، فراهم نبود. بنابراین، پس از بروز پراکندگى در سپاه، نفوذ جاسوسان معاویه، مجروح شدن حضرت در ساباط مداین و… زمان، زمان تدبیرى دیگر بود. امام‌حسن (علیه السلام) معاویه را در میدان جنگ رها ساخت و به مبارزه‌اى تدریجى در میدان اجتماعى روى آورد.

‌‌‌ یکى از شرط‌هاى پیمان صلح آن بود که معاویه کسى را جانشین خود نسازد; ولى او براى خلافت یزید بیعت گرفت و او را به قدرت رساند. یزید فرزند زنى مسیحى بود و به خوشگذرانى، گناه و هوسرانى شهرت داشت.

‌‌‌ امام زین‌العابدین (علیه السلام) ، پس از تجربه خونین کربلا در دوره حکومت آکنده از ظلم و ستم اموى و مروانى، با دعا و ذکر خداوند آموزش‌هاى اجتماعى، سیاسى، حقوقى، تربیتى، نظامى و… را ارائه کرده است. زنده نگاه داشتن خاطرات عاشورا و یاد فداکاران، نشر حق و عدالت، پاسدارى از اسلام و سنن آن، کمک به مظلومان، تربیت درست فرزند، دوستى با حق‌مداران، دشمنى با اهل‌باطل و توجه‌دادن جامعه به زهد، بخشى از تعالیم عالى کتاب ارزش‌مند و ناشناخته صحیفه سجادیه است.

‌‌‌ امام‌باقر (علیه السلام) در سال ۹۴ هـ .ق. امامت امت را به‌عهده گرفت. به استثناى عمربن‌عبدالعزیز، همه حاکمان دوره امامت وى در ستمگرى و خودکامگى کم‌نظیر بودند. امام باقر (علیه السلام) ، با شناخت کاملى که از اوضاع و شرایط زمان خود داشت، در جهت شناختن اساس فکرى جامعه، نهضتى علمى، فقهى، فلسفى و کلامى بنیاد نهاد. تبیین نظریه امامت به شکل کامل آن و مبارزه با افکار توجیه‌گراى مرجئه و… سایر جنبش‌هاى فکرى انحرافى بخشى دیگر از اقدام‌هاى امام باقر (علیه السلام) است.

پرسش‌ها

۱٫ آیا نرمش امام حسن (علیه السلام) و قیام امام حسین (علیه السلام) نشان‌دهنده اختلاف روحیه آن دو بزرگوار است؟ چرا؟

‌‌‌ ۲٫ به نظر شما آیا امام حسین (علیه السلام) با علم به کشته شدن مدینه را ترک کرد؟ چرا؟

‌‌‌ ۳٫ به نظر شما آیا سلطه بر اندیشه افراد و جوامع، چون تسلط بر مال و نفس آنان از معیارها و انگیزه‌هاى جنگ و جهاد به‌شمار مى‌آید؟ چرا؟

‌‌‌ ۴٫ واقعه حرّه چه بود و چرا امام سجاد (علیه السلام) با انقلابیان همکارى نکرد؟

‌‌‌ ۵ ‌ . نتایج و آثار منفى برداشت صوفیانه از نهضت کربلا را تشریح کنید.

‌‌‌ ۶ ‌ . زمینه‌هاى اقدامات اصلاحى عمربن عبدالعزیز را بررسى کنید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ در مقاله‌اى نقش ائمه (علیهم السلام) در جنبش‌هاى شیعى و نقش عاشوراى حسینى در حرکت‌هاى آزادیبخش در سطح جهان را بررسى و ارزیابى کنید.

‌‌‌ ۲٫ مجموع برداشت‌ها از حادثه کربلا را در کنفرانسى تبیین کنید.

‌‌‌ ۳٫ جنبش‌هاى فکرى زمان امام باقر (علیه السلام) را تحقیق و موضع امام (علیه السلام) را بیان کنید.

فعالیت‌هاى علمى

۱٫ در مقاله‌اى نقش ائمه (علیهم السلام) در جنبش‌هاى شیعى و نقش عاشوراى حسینى در حرکت‌هاى آزادیبخش در سطح جهان را بررسى و ارزیابى کنید.

‌‌‌ ۲٫ مجموع برداشت‌ها از حادثه کربلا را در کنفرانسى تبیین کنید.

‌‌‌ ۳٫ جنبش‌هاى فکرى زمان امام باقر (علیه السلام) را تحقیق و موضع امام (علیه السلام) را بیان کنید.

منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ امام باقر (علیه السلام) جلوه امامت در افق دانش ، تحقیقى از گروه تاریخ اسلام، نگارش احمد ترابى;

‌‌‌ ۲٫ امام‌حسن (علیه السلام) مظلوم تاریخ ، رضا محمدى;

‌‌‌ ۳٫ امام‌حسین (علیه السلام) و جاهلیت نو ، جواد سلیمانى;

‌‌‌ ۴٫ حماسه حسینى (۳ ـ ۱)، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۵‌. در مکتب احیاگر تشیّع، حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) ، على قائمى;

‌‌‌ ۶‌. زندگانى على‌بن‌الحسین (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۷٫ قیام حسین (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۸‌. نقش ائمه در احیاء دین (۱۴ ـ ۱)، سید مرتضى عسگرى.


۲۲۵
منابع براى مطالعه بیش‌تر

۱٫ امام باقر (علیه السلام) جلوه امامت در افق دانش ، تحقیقى از گروه تاریخ اسلام، نگارش احمد ترابى;

‌‌‌ ۲٫ امام‌حسن (علیه السلام) مظلوم تاریخ ، رضا محمدى;

‌‌‌ ۳٫ امام‌حسین (علیه السلام) و جاهلیت نو ، جواد سلیمانى;

‌‌‌ ۴٫ حماسه حسینى (۳ ـ ۱)، شهید مرتضى مطهرى;

‌‌‌ ۵‌. در مکتب احیاگر تشیّع، حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) ، على قائمى;

‌‌‌ ۶‌. زندگانى على‌بن‌الحسین (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۷٫ قیام حسین (علیه السلام) ، سید جعفر شهیدى;

‌‌‌ ۸‌. نقش ائمه در احیاء دین (۱۴ ـ ۱)، سید مرتضى عسگرى.


۲۲۵
فصل هفتم : ائمه (علیهم السلام) در دوره عباسیان


۲۲۶


۲۲۷
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ اوضاع سیاسى ـ اجتماعى عصر بنى‌امیه و بنى‌عباس را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ عملکرد امام‌صادق، امام‌باقر، امام‌کاظم، امام‌رضا، امام‌جواد، امام‌هادى و امام حسن عسکرى (علیهم السلام) را در زمینه فرهنگى، سیاسى و اجتماعى درک نماید.

‌‌‌ ۳٫ با مسأله ولایت‌عهدى امام‌رضا (علیه السلام) و انگیزه‌هاى مأمون آشنا گردد.

‌‌‌ ۴٫ با زمینه‌هاى غیبت امام‌مهدى (علیه السلام) و تحولات دوره غیبت تا پایان غیبت صغرا آشنایى پیدا کند.

فصل هفتم : ائمه (علیهم السلام) در دوره عباسیان


۲۲۶


۲۲۷
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ اوضاع سیاسى ـ اجتماعى عصر بنى‌امیه و بنى‌عباس را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ عملکرد امام‌صادق، امام‌باقر، امام‌کاظم، امام‌رضا، امام‌جواد، امام‌هادى و امام حسن عسکرى (علیهم السلام) را در زمینه فرهنگى، سیاسى و اجتماعى درک نماید.

‌‌‌ ۳٫ با مسأله ولایت‌عهدى امام‌رضا (علیه السلام) و انگیزه‌هاى مأمون آشنا گردد.

‌‌‌ ۴٫ با زمینه‌هاى غیبت امام‌مهدى (علیه السلام) و تحولات دوره غیبت تا پایان غیبت صغرا آشنایى پیدا کند.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ معنى تقیه و ضرورت به‌کارگیرى آن در مبارزات حق‌طلبانه را تبیین و ارزیابى نماید.

‌‌‌ ۲٫ مهمترین علل سقوط امویان را ذکر نماید.

‌‌‌ ۳٫ دیدگاه‌هاى موجود در مورد زندگى و مبارزات امام‌صادق (علیه السلام) را مورد نقد قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى امام‌صادق (علیه السلام) را تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. ضمن تشریح مفهوم امامت از دیدگاه شیعه، هدف امام‌صادق (علیه السلام) از تبلیغ امامت را با ذکر شواهد تاریخى بیان کند.

‌‌‌ ۶‌. فعالیت‌هاى علمى امام‌صادق (علیه السلام) را در معارضه با دستگاه حاکم توضیح دهد.

‌‌‌ ۷٫ ضرورت بهره‌گیرى از ادبیات، تفسیر قرآن و احکام در مبارزه علیه دستگاه حاکم، در زمان امام‌صادق (علیه السلام) را تبیین و نقد نماید.

‌‌‌ ۸‌. جنبش مسلحانه زیدبن‌على علیه ستمگران و دیدگاه او نسبت به امامت را شرح دهد.


۲۲۸

‌‌‌ ۹٫ اهم فعالیت‌هاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى امام‌کاظم (علیه السلام) را با ذکر شواهد تاریخى تشریح نماید.

‌‌‌ ۱۰٫ اهداف مأمون در پیشنهاد ولایت‌عهدى و اهداف امام‌رضا (علیه السلام) در قبول آن‌را مقایسه و نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۱۱٫ هر یک از رویدادهاى زیر را تشریح نماید:

‌‌‌‌‌‌ الف. علت انتخاب خراسان براى حکومت توسط مأمون;

‌‌‌‌‌‌ ب. اقدامات سیاسى مأمون براى تثبیت حکومت;

‌‌‌‌‌‌ ج. تدابیر و اقدامات امام‌رضا (علیه السلام) در برابر مأمون;

‌‌‌‌‌‌ د. مجالس علمى و بحث‌هاى کلامى در دوره خلافت مأمون و اهداف آن.

‌‌‌ ۱۲٫ مهمترین وقایع دوران امامت امام جواد (علیه السلام) و مکتب علمى ـ فرهنگى و شبکه ارتباطى وکالت آن حضرت را به‌طور خلاصه شرح دهد.

‌‌‌ ۱۳٫ نمونه‌هایى از سخت‌گیرى‌هاى متوکل عباسى در مورد شیعیان را ذکر کند.

‌‌‌ ۱۴٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى امام هادى (علیه السلام) را توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۵٫ وضعیت سیاسى ـ اجتماعى زمان امام حسن عسگرى (علیه السلام) را بیان کند.

‌‌‌ ۱۶٫ ابعاد فعالیت‌هاى زندگى امام حسن عسگرى (علیه السلام) در جهت حفظ اسلام و مبارزه با اندیشه‌هاى انحرافى را با ذکر شواهد تاریخى شرح دهد.

‌‌‌ ۱۷٫ بخش‌هایى از فعالیت‌هاى نواب اربعه در دوران غیبت صغرا را برشمارد.

‌‌‌ ۱۸٫ ضمن بیان علل غیبت امام مهدى (علیه السلام) ، فلسفه مسأله انتظار را تبیین و تحلیل نماید.


۲۲۹
اهداف کلى

هدف از ارائه این فصل، آن است که دانشجو:

‌‌‌ ۱٫ اوضاع سیاسى ـ اجتماعى عصر بنى‌امیه و بنى‌عباس را بشناسد.

‌‌‌ ۲٫ عملکرد امام‌صادق، امام‌باقر، امام‌کاظم، امام‌رضا، امام‌جواد، امام‌هادى و امام حسن عسکرى (علیهم السلام) را در زمینه فرهنگى، سیاسى و اجتماعى درک نماید.

‌‌‌ ۳٫ با مسأله ولایت‌عهدى امام‌رضا (علیه السلام) و انگیزه‌هاى مأمون آشنا گردد.

‌‌‌ ۴٫ با زمینه‌هاى غیبت امام‌مهدى (علیه السلام) و تحولات دوره غیبت تا پایان غیبت صغرا آشنایى پیدا کند.

اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ معنى تقیه و ضرورت به‌کارگیرى آن در مبارزات حق‌طلبانه را تبیین و ارزیابى نماید.

‌‌‌ ۲٫ مهمترین علل سقوط امویان را ذکر نماید.

‌‌‌ ۳٫ دیدگاه‌هاى موجود در مورد زندگى و مبارزات امام‌صادق (علیه السلام) را مورد نقد قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى امام‌صادق (علیه السلام) را تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. ضمن تشریح مفهوم امامت از دیدگاه شیعه، هدف امام‌صادق (علیه السلام) از تبلیغ امامت را با ذکر شواهد تاریخى بیان کند.

‌‌‌ ۶‌. فعالیت‌هاى علمى امام‌صادق (علیه السلام) را در معارضه با دستگاه حاکم توضیح دهد.

‌‌‌ ۷٫ ضرورت بهره‌گیرى از ادبیات، تفسیر قرآن و احکام در مبارزه علیه دستگاه حاکم، در زمان امام‌صادق (علیه السلام) را تبیین و نقد نماید.

‌‌‌ ۸‌. جنبش مسلحانه زیدبن‌على علیه ستمگران و دیدگاه او نسبت به امامت را شرح دهد.


۲۲۸

‌‌‌ ۹٫ اهم فعالیت‌هاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى امام‌کاظم (علیه السلام) را با ذکر شواهد تاریخى تشریح نماید.

‌‌‌ ۱۰٫ اهداف مأمون در پیشنهاد ولایت‌عهدى و اهداف امام‌رضا (علیه السلام) در قبول آن‌را مقایسه و نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۱۱٫ هر یک از رویدادهاى زیر را تشریح نماید:

‌‌‌‌‌‌ الف. علت انتخاب خراسان براى حکومت توسط مأمون;

‌‌‌‌‌‌ ب. اقدامات سیاسى مأمون براى تثبیت حکومت;

‌‌‌‌‌‌ ج. تدابیر و اقدامات امام‌رضا (علیه السلام) در برابر مأمون;

‌‌‌‌‌‌ د. مجالس علمى و بحث‌هاى کلامى در دوره خلافت مأمون و اهداف آن.

‌‌‌ ۱۲٫ مهمترین وقایع دوران امامت امام جواد (علیه السلام) و مکتب علمى ـ فرهنگى و شبکه ارتباطى وکالت آن حضرت را به‌طور خلاصه شرح دهد.

‌‌‌ ۱۳٫ نمونه‌هایى از سخت‌گیرى‌هاى متوکل عباسى در مورد شیعیان را ذکر کند.

‌‌‌ ۱۴٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى امام هادى (علیه السلام) را توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۵٫ وضعیت سیاسى ـ اجتماعى زمان امام حسن عسگرى (علیه السلام) را بیان کند.

‌‌‌ ۱۶٫ ابعاد فعالیت‌هاى زندگى امام حسن عسگرى (علیه السلام) در جهت حفظ اسلام و مبارزه با اندیشه‌هاى انحرافى را با ذکر شواهد تاریخى شرح دهد.

‌‌‌ ۱۷٫ بخش‌هایى از فعالیت‌هاى نواب اربعه در دوران غیبت صغرا را برشمارد.

‌‌‌ ۱۸٫ ضمن بیان علل غیبت امام مهدى (علیه السلام) ، فلسفه مسأله انتظار را تبیین و تحلیل نماید.


۲۲۹
اهداف رفتارى

از دانشجو انتظار مى‌رود پس از مطالعه و یادگیرى مطالب این فصل بتواند:

‌‌‌ ۱٫ معنى تقیه و ضرورت به‌کارگیرى آن در مبارزات حق‌طلبانه را تبیین و ارزیابى نماید.

‌‌‌ ۲٫ مهمترین علل سقوط امویان را ذکر نماید.

‌‌‌ ۳٫ دیدگاه‌هاى موجود در مورد زندگى و مبارزات امام‌صادق (علیه السلام) را مورد نقد قرار دهد.

‌‌‌ ۴٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى امام‌صادق (علیه السلام) را تبیین نماید.

‌‌‌ ۵‌. ضمن تشریح مفهوم امامت از دیدگاه شیعه، هدف امام‌صادق (علیه السلام) از تبلیغ امامت را با ذکر شواهد تاریخى بیان کند.

‌‌‌ ۶‌. فعالیت‌هاى علمى امام‌صادق (علیه السلام) را در معارضه با دستگاه حاکم توضیح دهد.

‌‌‌ ۷٫ ضرورت بهره‌گیرى از ادبیات، تفسیر قرآن و احکام در مبارزه علیه دستگاه حاکم، در زمان امام‌صادق (علیه السلام) را تبیین و نقد نماید.

‌‌‌ ۸‌. جنبش مسلحانه زیدبن‌على علیه ستمگران و دیدگاه او نسبت به امامت را شرح دهد.


۲۲۸

‌‌‌ ۹٫ اهم فعالیت‌هاى فرهنگى، سیاسى و اجتماعى امام‌کاظم (علیه السلام) را با ذکر شواهد تاریخى تشریح نماید.

‌‌‌ ۱۰٫ اهداف مأمون در پیشنهاد ولایت‌عهدى و اهداف امام‌رضا (علیه السلام) در قبول آن‌را مقایسه و نتیجه‌گیرى نماید.

‌‌‌ ۱۱٫ هر یک از رویدادهاى زیر را تشریح نماید:

‌‌‌‌‌‌ الف. علت انتخاب خراسان براى حکومت توسط مأمون;

‌‌‌‌‌‌ ب. اقدامات سیاسى مأمون براى تثبیت حکومت;

‌‌‌‌‌‌ ج. تدابیر و اقدامات امام‌رضا (علیه السلام) در برابر مأمون;

‌‌‌‌‌‌ د. مجالس علمى و بحث‌هاى کلامى در دوره خلافت مأمون و اهداف آن.

‌‌‌ ۱۲٫ مهمترین وقایع دوران امامت امام جواد (علیه السلام) و مکتب علمى ـ فرهنگى و شبکه ارتباطى وکالت آن حضرت را به‌طور خلاصه شرح دهد.

‌‌‌ ۱۳٫ نمونه‌هایى از سخت‌گیرى‌هاى متوکل عباسى در مورد شیعیان را ذکر کند.

‌‌‌ ۱۴٫ فعالیت‌هاى سیاسى ـ اجتماعى امام هادى (علیه السلام) را توضیح دهد.

‌‌‌ ۱۵٫ وضعیت سیاسى ـ اجتماعى زمان امام حسن عسگرى (علیه السلام) را بیان کند.

‌‌‌ ۱۶٫ ابعاد فعالیت‌هاى زندگى امام حسن عسگرى (علیه السلام) در جهت حفظ اسلام و مبارزه با اندیشه‌هاى انحرافى را با ذکر شواهد تاریخى شرح دهد.

‌‌‌ ۱۷٫ بخش‌هایى از فعالیت‌هاى نواب اربعه در دوران غیبت صغرا را برشمارد.

‌‌‌ ۱۸٫ ضمن بیان علل غیبت امام مهدى (علیه السلام) ، فلسفه مسأله انتظار را تبیین و تحلیل نماید.


۲۲۹
مقدّمه

هیچ مسلمان واقعى با ستمگران سازش نمى‌کند; امّا همه مسلمانان نیز از یک شیوه مبارزاتى پیروى نمى‌کنند بلکه ممکن است در موقعیت‌ها و زمان‌هاى مختلف، روش‌هاى گوناگونى را برگزینند. یکى از انواع مبارزه‌ها، مبارزه در حال تقیه است که شخص‌ مبارز، پنهان و در یک حالت استتار به دفاع مى‌پردازد; به تعبیر دیگر، تقیه بیش‌ترزدن و کم‌تر ضربه خوردن است نه از مبارزه دست برداشتن. مبارزه فرهنگى نیز شکل دیگرى از مبارزه است.

‌‌‌ حفظ و حراست از یک ارزش و فرهنگ ارزشى و سپردن آن به نسل‌هاى بعدى مهم‌ترین امور است; هریک از امامان (علیهم السلام) با شناخت دقیق طبیعتِ اجتماع و ماهیت قدرت حاکم، همواره به انجام‌دادن این امر پرداخته‌اند; ولى هرگز از تلاش در مسیر عینیت بخشیدن حکومت نیز غفلت نورزیده‌اند. این‌که بگوییم تشکیل حکومت براى ائمه (علیهم السلام) اهمیت چندانى نداشته است و آن‌ها به چشم ابزار به حکومت مى‌نگریستند و گاه تلاش براى پدیدآوردن حکومت الهى را ضرورى نمى‌دانستند، بسیار قابل تأمل است; زیرا یا معناى حاکمیت الهى و مؤلفه‌هاى تشکیل‌دهنده دین مورد غفلت واقع شده و یا شناخت ما از وضعیت خلفاى اموى و عبّاسى و فاصله آنها از حکومت الهى و مدینه فاضله اسلامى کافى نیست. چنان‌که اندیشه منحصردانستن رسالت دین در ساختن جهان آخرت، بدون توجه به دنیا و حکومت بر مردم، شکل آشکارتر همان اندیشه مهم نبودن مسأله تشکیل حکومت و سازمان جامعه براى ائمه (علیه السلام) است.

‌‌‌ البته آنچه انکار ناپذیر است و شاید سبب بروز برخى از اشتباهات شده، عدم توفیق کامل همه ائمه (علیهم السلام) در سازمان‌دهى سیاسى ـ اجتماعى است; درحالى‌که نخواستن با نتوانستن تفاوت دارد و عملى‌نشدن طرح به معناى اقدام نکردن در جهت انجام آن نیست. هم‌چنان که


۲۳۰

تلاش و توفیق شخص رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) و حضرت على (علیه السلام) در این‌باره جلوه‌اى روشن از عینیت‌بخشى به پشتوانه نظرى و غنى اندیشه ارتباط دیانت و سیاست است.

‌‌‌ دانستیم که بنى‌امیه حکومت اسلامى را از حالت خلافت بیرون آورده، به‌صورت سلطنتى اداره مى‌کردند. پس از سفیانیان، با روى‌کار آمدن مروان‌بن‌حکم، مروانیان عهده‌دار حکومت شدند. مروان‌بن‌محمد ملقب به مروان حمار، آخرین خلیفه اموى با قیام عباسیان کشته و طومار سلطنت امویان که ریشه در حادثه سقیفه داشت برچیده شد.

‌‌‌ مجموع بدعت‌ها و انحراف‌هایى که خلفاى اموى در دین، حکومت و کشوردارى بهوجود آورده بودند دست‌به‌دست هم داد، خشم و نفرت مردم را برانگیخت و به قیام مسلمانان و انقراض آنان انجامید. عوامل این خشم و نفرت مردم و اسباب سقوط امویان را مى‌توان چنین خلاصه کرد: (۱)

‌‌‌ ۱٫ استبدادى و موروثى شدن نظام حکومت اسلامى از زمان معاویه;

‌‌‌ ۲٫ به‌کارگیرى درآمد دولت (بیت‌المال) در راه خوشگذرانى و زندگى اشرافى حاکمان;

‌‌‌ ۳٫ رواج دستگیرى، زندانى کردن، شکنجه، کشتار و گاه قتل‌عام مردم;

‌‌‌ ۴٫ زیر پا نهادن موازین فقهى رسمى و رایج و عمل برخلاف قرآن و سنّت پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۵‌. نادیده گرفتن حدود و دیات (کیفرهاى الهى) و مجازات مجرمان براساس نظر حاکم;

‌‌‌ ۶‌. تعطیل‌شدن امر به معروف و نهى از منکر، به سبب خشونت فرمانروایان;

‌‌‌ ۷٫ درهم شکستن حرمت شعائر و مظاهر اسلامى و اهانت به مقدسات;

‌‌‌ ۸‌. کشتار دسته‌جمعى فرزندان پیغمبر (صلى الله علیه وآله) و به اسارت درآوردن زنان و دختران وى;

‌‌‌ ۹٫ رواج شعارها و سنت‌هاى جاهلى مذموم در عصر پیامبر (صلى الله علیه وآله) ;

‌‌‌ ۱۰٫ ظهور فقیهان و مفسران دین‌فروش و توجیه‌گر گفتار حاکمان نالایق;

‌‌‌ ۱۱٫ رواج تجمل‌گرایى و شکل‌گیرى کاخ‌هاى باشکوه;

‌‌‌ ۱۲٫ شیوع میگسارى و خرید کنیزکان آوازخوان;

‌‌‌ ۱۳٫ ظهور تبعیض‌نژادى خشن به سود اعراب.

۱٫ تاریخ تحلیلى اسلام ، ص ۲۰۴; مقاتل الطّالبیّین ، ص ۷۰‌; شرح ابن‌ابى‌الحدید، ج ۴، ص۱۶ و الکامل فى التاریخ ، ج ۳، ص ۲۰۱ به بعد.


۲۳۱
امام صادق (علیه السلام) در دو دیدگاه

امام صادق (علیه السلام) در ماه ربیع‌الاول سال ۸۳ هـ .ق در زمان حکومت عبدالملک به‌دنیا آمد و در سال ۱۴۸ هـ .ق در زمان حکومت ابوجعفر منصور عباسى به شهادت رسید. از آن‌جا که امام‌صادق (علیه السلام) شاهد فتورى بود که در دستگاه حکومت رخ داد و امویان و عباسیان سرگرم زد و خورد با یکدیگر بودند و در نتیجه خلافت از دودمانى به دودمان دیگر منتقل شد، عملکرد سیاسى و اجتماعى امام (علیه السلام) در این دوره سخت مورد بررسى و نقد قرار گرفته است. درباره امام صادق (علیه السلام) و موضع آن حضرت (علیه السلام) در برابر شرایط سیاسى و اجتماعى حاکم از سوى دو گروه، دوگونه داورى وجود دارد که منشأ و محتواى آن‌ها مشترک است.

‌‌‌ یک دیدگاه معتقد است امام (علیه السلام) به‌خاطر فرصت طلایى پدید آمده، بساط افاضه و تعلیم گستراند و در خانه‌اش را به روى جویندگان دانش باز کرد. از مکتب او دانش‌هاى گوناگون مانند فقه و حدیث، تفسیر، تاریخ، اخلاق، ریاضیات، نجوم و… به جهانیان عرضه شد و امام (علیه السلام) ، براى آن‌که بتواند این حوزه علمى را پدید آورد و دانش واندیشه را هرچه بیش‌تر رواج دهد، در سیاست مداخله نکرد. او نه تنها هیچ ابتکار عمل سیاسى را در دست نگرفت، بلکه گاه کاملاً در جهت سیاستى که خلفاى زمانش مى‌خواستند، حرکت کرد یا دست‌کم کوشید برخلاف سیاست آنان کردارى از وى سر نزد. براساس این دیدگاه، امام (علیه السلام) تلاش کرد دیگر جریان‌ها و گروه‌هاى انقلابى و سیاسى را از حرکت بازدارد. (۱) چنان‌که پیداست در این داورى، امام (علیه السلام) اندیش‌مندى توانا، مدرسى کارآزموده و دانشمندى بى‌نظیر است; ولى از نظر پایدارى در برابر عوامل نابودکننده دین و برخورد شایسته با سلطه ضددینى و ضدانسانى منصور عباسى و دیگران حتى با سربازانى که در کنار زیدبن‌على یا محمدبن‌عبدالله (نفس‌زکیه) و حسین‌بن‌على (شهید فخ) مى‌جنگیدند نیز قابل مقایسه نیست. (۲)

‌‌‌ دیدگاه دیگر معتقد است در زمانى تاریک و غیرقابل تحمل که جامعه اسلامى در آتش اختلاف طبقاتى مى‌سوخت و مردم با مهم‌ترین ویژگى‌هاى انسانى یعنى قدرت اندیشیدن و انتخاب، بیگانه شده بودند، امام صادق (علیه السلام) از رسالت انسانى یک رهبر غفلت ورزید و یا

۱٫ ر.ک: قاموس الرجال ، محمدتقى تسترى، ج ۹، ص ۵۰۹ و بحارالانوار ، ج ۴۷، صص ۲۱۱ ـ ۱۷۴٫

۲٫ ر.ک: پیشواى صادق ، سیدعلى‌خامنه‌اى، صص ۸ ـ ۵‌.


۲۳۲

دست‌کم بدان بى‌اعتنا ماند; زیرا مهم‌ترین کار خود را درس و بحث و برقرارى حوزه درسى و تربیت شاگردانى چند قرار داد. در واقع او در مسیرى جز مسیر حرکت جامعه راه سپرد و دور از درد و رنج‌هاى مردم زندگى کرد.

‌‌‌ براى بررسى این دو دیدگاه، باید با اوضاع سیاسى، فرهنگى و اجتماعى این دوره آشنا شویم.

اوضاع سیاسى و فرهنگى دوره امام‌صادق (علیه السلام)

دوران امامت امام صادق (علیه السلام) با اواخر حکومت امویان و اوایل سلطه عباسیان مصادف بود. نزدیک به ۱۸ سال از امامت آن حضرت (علیه السلام) در دوران خلافت پنج خلیفه اموى به نام‌هاى هشام‌بن‌عبدالملک (۱۲۵ ـ ۱۱۴) ولیدبن‌یزیدبن‌عبدالملک (۱۲۶ ـ ۱۲۵) یزیدبنولید بن‌عبدالمک(۱۲۶) ابراهیم‌بنولیدبن‌عبدالملک (۷۰ روز از سال ۱۲۶) و مروان‌بن‌محمد (۱۳۲ ـ ۱۲۶) سپرى شد و حدود ۱۶ سال از امامت وى در دوران خلافت دو خلیفه عباسى عبدالله‌بن‌محمد (۱۳۷ـ۱۳۲) و ابوجعفرمنصور (۱۴۸ ـ ۱۳۷) گذشت. (۱)

‌‌‌ این دوره از نظر سیاسى دوره ضعف و تزلزل بنى‌امیه بود. از زمان هشام‌بن‌عبدالملک تبلیغات و مبارزات سیاسى علیه امویان آغاز شد; در سال ۱۲۹ هـ .ق به مرحله مسلحانه رسید و سرانجام در سال ۱۳۲ هـ‌.ق عباسیان روى کار آمدند و تا سال ۶۵۶ هـ .ق حکومت کردند. گروه‌هاى مخالف و مبارز علیه دستگاه اموى را به‌طورکلى بنى‌هاشم (علویان و عباسیان) تشکیل مى‌دادند. درآغاز و در مراحل حساس مبارزه، سخن از علویان بود. آن‌ها به دو گروه عمده بنى‌الحسن که عبداللّه محض در رأس آن‌ها بود و بنى‌الحسین که امام‌صادق (علیه السلام) ریاست آن‌را به عهده داشت، تجزیه شده بودند. در این مرحله، عباسیان نیز به‌ظاهر و به‌طور جدى به نفع اهل‌بیت (علیهم السلام) شعار مى‌داند.

‌‌‌ سفاح، منصور و برادر بزرگ‌تر آن‌ها، ابراهیم امام، که از خاندان عباسى بودند، با محمدبن‌عبدالله‌بن‌حسن (نفس زکیّه) بیعت کردند. حتى منصورعباسى که بعدها محمدبن‌عبدالله را به قتل رساند، در آغاز نهضت همانند خدمتکار رکاب اسب عبدالله‌بن‌حسن را مى‌گرفت و جامه او را روى زین اسب مرتب مى‌کرد.

۱٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۴، ص ۴۶۵ به بعد، ج ۵‌، ص ۳ به بعد و مروج الذهب ، ج ۳، ص ۲۳۳ به بعد.


۲۳۳

‌‌‌ مبلغان بنى‌عباس در آغاز با عنوان ‌الرضا من آل محمّد‌ یا ‌الرضى من آل محمّد‌ تبلیغ مى‌کردند. کار اصلى این دعوت بهوسیله ابوسلمه خلال و ابومسلم خراسانى انجام مى‌شد که بعدها به ترتیب وزیر آل‌محمد و امیر آل‌محمد شهرت یافتند.

‌‌‌ شعار پرچم‌هاى آنان، آیات قرآن بود و چنین مى‌نمود که به سود اهل‌بیت و با هدف انتقام از بنى‌امیه و بنى‌مروان انقلاب کرده‌اند. آن‌ها حتّى پرچم خود را، به همین سبب یا از آن رو که خود را مصداق اخبار ‌ملاحم‌ (۱) معرفى کنند، سیاه قرار دادند.

‌‌‌ به هر ترتیب، مسائل پشت پرده، صحنه را به‌سود عباسیان تغییر داد; ولى تا آخرین روزها، کلید پیروزى در دست ابوسلمه خلال و اطرافیانش بود. او منتظر بود تا با سقوط کامل امویان به‌طور رسمى براى عباسیان بیعت بگیرد.

‌‌‌ ابوسلمه خلال، بعد از مرگ ‌ابراهیم امام‌، اوضاع را به زیان خود دید; از سفاح که تاکنون برایش بیعت مى‌گرفت، روى گردانید و به سه تن از بزرگان علویان یعنى‌امام‌جعفرصادق (علیه السلام) ، عبدالله‌بن‌حسن‌بن‌حسن‌بن‌على (علیه السلام) (عبدالله محض) و عمربن‌زین‌العابدین نامه نوشت و از هریک از آن‌ها خواست به کوفه آیند تا به‌عنوان امام مورد پشتیبانى وى قرار گیرند. (۲)

‌‌‌ چنان‌که پیداست، وفادارى ابوسلمه به بنى‌عباس و تثبیت حکومت در خاندان آن‌ها و دعوت از سه نفر براى بیعت با آنان نشان‌دهنده جدى نبودن دعوت، آمیخته بودن آن با تزویر و عدم آگاهى از نظام واقعى امامت است. بنابراین، طبیعى بود که امام صادق (علیه السلام) آن را جدى تلقى نکند. امام (علیه السلام) به فرستاده ابوسلمه فرمود: ابوسلمه، شیعه شخص دیگرى است. (۳)

‌‌‌ براساس برخى از روایات، ابومسلم نیز در این‌باره نامه‌اى به امام (علیه السلام) نوشت و چون ابوسلمه پاسخ گرفت. عمربن‌زین‌العابدین نیز با نامه دعوت، برخورد منفى داشت. او گفت: صاحب نامه را نمى‌شناسم که پاسخ دهم. عبدالله محض، که از نامه دعوت خرسند شده بود، با امام صادق (علیه السلام) به رایزنى پرداخت. امام (علیه السلام) وى را به پیروى از همین موضع فراخواند; ولى او

۱٫ مطابق اخبار ‌ملاحم‌ پدید آمدن پرچم و علم‌هاى سیاه از سوى خراسان نشانه زوال دولت جابران و تشکیل دولت حقّه شمرده شده است. (ر.ک: بحارالانوار ، ج ۵۲‌، صص ۲۱۹ ـ ۲۱۷ و الارشاد ، ص ۳۵۷)

۲٫ الفخرى فى الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة ، ابن‌الطقطقا، صص ۱۵۴ ـ ۱۵۳٫ (به نقل از سیره پیشوایان ، ص ۳۸۴)

۳٫ مروج‌الذهب ، ج ۳، ص ۲۶۹٫


۲۳۴

اهداف شوم و پیامدهاى این دعوت را درنیافت. (۱)

‌‌‌ افزون بر همه این‌ها، حتى اگر ابوسلمه در دعوتش مصمم بود، کشته شدن او و ابومسلم به دست عباسیان بر ناممکن بودن این مسیر و نابودى ره سپرانش گواهى مى‌دهد.

‌‌‌ در این عصر، در کنار حوادث فریبنده سیاسى، یک سلسله حوادث اجتماعى و ابهام‌هاى فکرى و روحى نیز پدید آمد. برخورد این افکار و آرا، آن هم در ابعاد مختلف و از جانب مکاتب صاحب اندیشه، مقتضیات خاصى را بهوجود آورد; به عبارت دیگر، (۲) در کنار جبهه مبارزه با دستگاه فاسد خلافت، جبهه‌هاى علمى، فکرى و فرهنگى جدیدى نیز گشوده شد.

‌‌‌ در محورى از این جبهه، زنادقه و دهریان، مانند ابن‌ابى‌العوجا و ابوشاکر دیصانى و حتى ابن‌مقفع با اندیشه‌هاى بنیان‌کن ضددینى قرار داشتند; در محورى دیگر، بزرگان معتزله چون عمروبن‌عبید و واصل‌بن‌عطا که مردانى اندیش‌مند بودند و در مسائل دینى، اجتماعى و الهیات سخن داشتند، به چشم مى‌خوردند; صاحبان مذاهب فقهى چون ابوحنیفه، مالک و… که مشکلات و پرسش‌هاى درون فرقه‌اى را طرح و در پى راه‌حلى مناسب بودند، در محورى دیگر جاى داشتند; متصوفه که برداشت انحرافى خاصى از ارزش‌هاى دینى را به تجربه نشسته بودند، در سمتى دیگر فعال بودند. افزون بر این، نیاز حیاتى جامعه شیعه به ایدئولوژى استوار و پویا و تفسیر روشن از حکمت و سرچشمه حاکمیت خداوند، یعنى اصل امامت که از همه نیازها مهم‌تر و ضرروى‌تر بود، فراروى امام (علیه السلام) قرار داشت.

‌‌‌ با عنایت به آنچه در نابسامانى و پیچده بودن اوضاع سیاسى اشاره شد و با توجه به خطرى تاریخى که در حوزه اندیشه و مسائل اجتماعى به روشنى احساس مى‌شد، امام صادق (علیه السلام) به‌عنوان مظهر ایده‌آل‌هاى امامت و سرچشمه دو جریان حیات‌بخش ‌تفکر درست اسلامى‌ و ‌نظام عادلانه توحیدى‌، چگونه مى‌توانست همزمان در برابر این دو وضعیت در دو عرصه مختلف مسیرى درست پیش گیرد و وظیفه خود را، به‌عنوان امام، به انجام رساند؟

‌‌‌ پرواضح است که این عرصه‌ها با دشوارى‌ها و خطرات نفس‌گیر همراه بود. اگر نظام حاکم امام را به‌شدت زیر نظر داشت و اجازه فعالیت سیاسى و مبارزه مسلحانه به وى نمى‌داد،

۱٫ ر.ک: همان ، صص ۲۵۵ ـ ۲۵۳٫

۲٫ ر.ک: بیست گفتار ، مرتضى مطهرى، صص ۱۲۹ ـ ۱۲۵٫


۲۳۵

کار فکرى ـ یعنى مبارزه با تحریف‌ها و بدعت‌ها ـ نیز در حقیقت بریدن رگ زندگى دستگاه خلافت بود و با واکنش فرمانروایان روبه‌رو مى‌شد.

‌‌‌ توجه به این نکته که یک دعوت مسلکى کامل که مى‌خواهد به‌کار بردن قدرت را از هرگونه زورگویى و تجاوز به آزادى مردم دورنگاه دارد و اصول و موازین اساسى اسلام را مراعات کند، به‌هیچوجه نمى‌تواند بدون دعوتى فراگیر در جهت پذیرش امامت انجام گیرد، پیچیدگى و دشوارى انتخاب و اقدام را بیش‌تر آشکار مى‌سازد.

راز تحریف‌ها و ابهام‌ها

سرّ ابهام‌ها و برخى از تحریف‌ها در زندگى سیاسى، اجتماعى و حتى فرهنگى امام(علیه السلام) و پیروان وى در دو واقعیت درونى و بیرونى تاریخى نهفته است; آنچه مربوط به واقعیت درونى است، ماهیت چنین کارهاى تشکیلاتى است; اگر با اصول درست پنهان کارى همراه باشد، همواره پنهان مى‌ماند و رازدارى صاحبانش نمى‌گذارد گوش نامحرمى آن را دریابد. ولى اگر کار به ثمر نشیند و قدرت را در دست گیرند، دقایق ریز پنهان، آشکار مى‌شود. به همین سبب اکنون بسیارى از ریزه‌کارى‌ها، فرمان‌هاى خصوصى و دیدارهاى محرمانه سران دوران دعوت بنى‌عباس در تاریخ ثبت است و همه از آن آگاهند.

بى‌گمان اگر نهضت علوى نیز به ثمر مى‌رسید و قدرت و حکومت در اختیار امامان شیعه یا عناصر برگزیده آنان قرار مى‌گرفت، ما امروز از همه یا بسیارى از رازهاى دعوت علوى و تشکیلات گسترده و محرمانه آن آگاه مى‌شدیم.

واقعیت بیرونى تاریخ به خصلت تاریخ‌نویسى و تاریخ‌نویسان مربوط است. به‌طور طبیعى، اگر در تاریخ رسمى نام و خاطره‌اى از محکومان و ستمدیدگان ثبت شود، براساس خواست ستمگران و حاکمان است. ‌مورخ رسمى‌ که انبوه کردار و گفتار وابستگان فرمانروا را بى‌دغدغه و زحمت در دسترس دارد و مزد مناسبى نیز دریافت مى‌کند، خطرکردن و ثبت فعالیت‌هاى گروهى محکوم را نادرست و مخالف با حکم خرد مصلحت‌اندیشى مى‌یابد. کتاب‌هاى تاریخ موجود بر درستى این سخن گواهى مى‌دهد. (۱)

‌‌‌ همه کتاب‌هاى تاریخ معروف و معتبر که منبع تحقیقات و گزارش‌هاى بعدى به‌شمار مى‌آید، در دوران حکومت عباسى یعنى تا سال ۶۵۶ هـ .ق نوشته شده است و از یک مورخ دوران عباسى انتظار نمى‌رود بتواند یا بخواهد اطلاعات درستى از زندگى امام‌صادق (علیه السلام) یا

۱٫ پیشواى صادق ، صص ۱۱ ـ ۹٫ (با اندکى تصرف)


۲۳۶

هریک از ائمه (علیهم السلام) دیگر شیعه در کتاب خود ثبت کند. به‌همین‌خاطر، براى تبیین درست زندگى امام (علیه السلام) باید به قرائن و دلائل پراکنده تاریخى و گاه غیرتاریخى تکیه کنیم. بر این اساس، اگر بتوانیم خطوط کلى و برجسته زندگى امام (علیه السلام) را در موضوعات و مسائلى چون تبیین امامت، بیان احکام الهى، تفسیر قرآن، سازمان‌دهى تشکیلات فرهنگى ـ سیاسى، گفتارها و شعرهاى حضرت و پیروانش خلاصه کنیم، بى‌تردید یافتن نمودى از اعتراض نسبت به حکومت در همه این موارد دشوار نیست.

مبارزه پایدار در قالب تبیین مسأله امامت

واژه امامت به‌معناى پیشوایى است و در فرهنگ اسلامى بیش‌تر به پیشوایى در شئون اجتماعى اطلاق مى‌گردد. فرق برداشت برخى از مسلمانان و شیعیان از امامت آن است که در فرهنگ شیعه، امامت علاوه بر رهبرى سیاسى، رهبرى فکرى و تهذیب روحى را نیز در برمى‌گیرد. آمیختگى این سه مفهوم در امامت ناشى از آن است که اسلام نه تنها این سه جنبه را از یکدیگر تفکیک نکرده بلکه کمال انسان را در پرتو این سه جهت ممکن مى‌داند. گویا دلیل عمده‌اى که امام صادق (علیه السلام) امامت را عنصر برجسته دعوتش قرار مى‌دهد نیز همین است.

‌‌‌ امام (علیه السلام) ، با تبیین این مسأله خود را در مرحله‌اى از مبارزه مى‌دید که باید به‌طور مستقیم و صریح حکام زمان را نفى و خویشتن را، به‌عنوان صاحب واقعى این مقام، به مردم معرفى کند.

در مواردى امام‌صادق (علیه السلام) ، علاوه بر اثبات آشکار امامت خویش، از امامان راستین و پدران پاک خود نام مى‌بَرَد، سلسله امامت اهل‌بیت را به‌طور متصل و جدایى‌ناپذیر مطرح و پیوند خود را با پیامبر بزرگوار (صلى الله علیه وآله) بیان مى‌کند.

‌‌‌ تبلیغ امام‌صادق (علیه السلام) در مراسم حج ودر برابر نمایندگان همه مناطق مسلمان‌نشین، یک نمونه از معدود گزاره‌هاى تاریخى ثبت شده است. راوى مى‌گوید: دیدم امام (علیه السلام) در میان انبوه مردم ایستاد، با صدایى بلند سه بار پیام خود را گفت. روى به سمت دیگر گرداند و سه بار همان سخن را تکرار کرد. پیام، که دوازده بار تکرار شد، چنین بود:


۲۳۷

اى مردم، امامت و پیشوایى امت بعد از رسول‌خدا(صلى الله علیه وآله) به عهده على‌بن‌ابى‌طالب بود و بعد از آن حسن‌بن‌على و… (به‌ترتیب نام ۱۲ امام را برد). (۱)

‌‌‌ گفتوگوهاى گوناگون علمى امام (علیه السلام) با رقباى سیاسى اموى و عباسى، آشکارا نشان مى‌دهد که هدف او از تبلیغ امامت اثبات حق حکومت براى امامان معصوم (علیهم السلام) و دعوت به مبارزه براى بازگرفتن این حق و بیرون آوردن قدرت سیاسى از دست نااهلان شمرده مى‌شد. هرچند ابعاد فراتر این اقدام مى‌تواند در زوایاى دیگرى نیز مورد ارزیابى قرار گیرد.

‌‌‌ نمونه این نوع مبارزه سیاسى ـ فکرى در قلمرو ادبیات نیز قابل مشاهده است.

بهره‌گیرى از ادبیات و زبان شعر

‌‌‌ با توجه به تأثیر ادبیات بر دل‌هاى مردم، در گذشته شاعران و سخنوران چون رسانه‌اى بودند که جهت‌گیرى سیاسى ویژه‌اى را مطرح مى‌ساختند; دلایل حقانیت گرایش سیاسى خود را با زبانى مؤثر باز مى‌گفتند و استدلال رقیبان را باطل مى‌کردند. گذشته از درستى یا نادرستى محتواى اشعار، میراث پیامبر (صلى الله علیه وآله) که در اشعار هواخواهان عباسى و علوى مورد استدلال و اثبات قرار مى‌گرفت، چیزى جز ولایت و زمامدارى مسلمین نبود.

‌‌‌ شعرایى چون سیدحمیرى، جعفربن‌عمان و کمیت اسدى با مطرح ساختن مساله امامت در اشعار خود و پاسخ به شاعران دربارى، به‌خوبى نشان مى‌دهند که امام صادق (علیه السلام) و عناصر وابسته به آن حضرت (علیه السلام) در جهت به‌دست‌آوردن قدرت سیاسى و راندن رقیبان خود از صحنه سیاست، به تبلیغات فراگیر و گسترده‌اى دست یازیده بودند. (۲)

مبارزه در قالب بیان احکام و تفسیر قرآن

یکى از امورى که از نظر بیش‌تر کاوش‌گران زندگى امام صادق (علیه السلام) پوشیده مانده است، مفهوم سیاسى و متعرضانه حوزه وسیع علمى و فقهى امام (علیه السلام) است. از آن‌جا که خلیفه به‌عنوان جانشین پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، جز تصدى شئون رایج سیاست، امور دینى، اخلاقى و رفتارى مردم را نیز به‌عهده دارد; اثبات ناآگاهى خلفا از دانش دین و ناتوانى آنان در پاسخگویى به نیازهاى

۱٫ ر.ک: بحارالانوار ، ج ۴۷، ص ۵۸ به بعد و اصول کافى ، ج ۱، ص ۱۸۶ به بعد.

۲٫ ر.ک: پیشواى صادق ، صص ۸۶ ـ ۶۸‌.


۲۳۸

فکرى و فرهنگى مردم به معناى عدم شایستگى آنان براى حکومت کردن است.

‌‌‌ براین اساس، دانشگاه فقه جعفرى در کنار مشخص ساختن موارد تحریف دین در ‌فقه رسمى‌ که ناشى از مصلحت‌اندیشى‌هاى غیراسلامى فقیهان وابسته بود، ناتوانى دستگاه حاکم در اداره امور فکرى مردم را به‌خوبى اثبات مى‌کرد.

امام صادق (علیه السلام) با گستردن بساط علمى و بیان معارف‌اسلامى، بهویژه تفسیر قرآن به شیوه‌اى جز شیوه عالمان وابسته به‌حکومت، عملاً به معارضه با دستگاه حاکم برخاسته بود. آن حضرت (علیه السلام) بدینوسیله تمام تشکیلات مذهبى و فقاهت رسمى را، که ضلع مهم حکومت خلفا به‌شمار مى‌آمد، تخطئه مى‌کرد و وجهه مذهبى دستگاه حکومت را تضعیف مى‌نمود.

‌‌‌ بى‌تردید تهدیدها و سخت‌گیرى‌هاى منصورعباسى در برابر فعالیت‌هاى علمى امام (علیه السلام) که در برخى از روایات تاریخى به‌چشم مى‌خورد و تأکید فراوان منصورعباسى بر گردآوردن فقهاى معروف حجاز و عراق در مرکز حکومت از همین احساس نیاز و خلأ نشأت مى‌گرفت.

‌‌‌ محرومیّت مردم از ملاقات با آن حضرت (علیه السلام) به‌خوبى مؤید این برداشت از فعالیت علمى امام (علیه السلام) است. یکى از راویان مى‌گوید: حتى اگر درباره زناشوئى، طلاق و مانند این‌ها نیز براى کسى مسأله‌اى پیش مى‌آمد، نمى‌توانست به آسانى به‌نظر امام (علیه السلام) دست یابد. (۱)

مبارزه در قالب بیان احکام و تفسیر قرآن

یکى از امورى که از نظر بیش‌تر کاوش‌گران زندگى امام صادق (علیه السلام) پوشیده مانده است، مفهوم سیاسى و متعرضانه حوزه وسیع علمى و فقهى امام (علیه السلام) است. از آن‌جا که خلیفه به‌عنوان جانشین پیامبر (صلى الله علیه وآله) ، جز تصدى شئون رایج سیاست، امور دینى، اخلاقى و رفتارى مردم را نیز به‌عهده دارد; اثبات ناآگاهى خلفا از دانش دین و ناتوانى آنان در پاسخگویى به نیازهاى

۱٫ ر.ک: بحارالانوار ، ج ۴۷، ص ۵۸ به بعد و اصول کافى ، ج ۱، ص ۱۸۶ به بعد.

۲٫ ر.ک: پیشواى صادق ، صص ۸۶ ـ ۶۸‌.


۲۳۸

فکرى و فرهنگى مردم به معناى عدم شایستگى آنان براى حکومت کردن است.

‌‌‌ براین اساس، دانشگاه فقه جعفرى در کنار مشخص ساختن موارد تحریف دین در ‌فقه رسمى‌ که ناشى از مصلحت‌اندیشى‌هاى غیراسلامى فقیهان وابسته بود، ناتوانى دستگاه حاکم در اداره امور فکرى مردم را به‌خوبى اثبات مى‌کرد.

امام صادق (علیه السلام) با گستردن بساط علمى و بیان معارف‌اسلامى، بهویژه تفسیر قرآن به شیوه‌اى جز شیوه عالمان وابسته به‌حکومت، عملاً به معارضه با دستگاه حاکم برخاسته بود. آن حضرت (علیه السلام) بدینوسیله تمام تشکیلات مذهبى و فقاهت رسمى را، که ضلع مهم حکومت خلفا به‌شمار مى‌آمد، تخطئه مى‌کرد و وجهه مذهبى دستگاه حکومت را تضعیف مى‌نمود.

‌‌‌ بى‌تردید تهدیدها و سخت‌گیرى‌هاى منصورعباسى در برابر فعالیت‌هاى علمى امام (علیه السلام) که در برخى از روایات تاریخى به‌چشم مى‌خورد و تأکید فراوان منصورعباسى بر گردآوردن فقهاى معروف حجاز و عراق در مرکز حکومت از همین احساس نیاز و خلأ نشأت مى‌گرفت.

‌‌‌ محرومیّت مردم از ملاقات با آن حضرت (علیه السلام) به‌خوبى مؤید این برداشت از فعالیت علمى امام (علیه السلام) است. یکى از راویان مى‌گوید: حتى اگر درباره زناشوئى، طلاق و مانند این‌ها نیز براى کسى مسأله‌اى پیش مى‌آمد، نمى‌توانست به آسانى به‌نظر امام (علیه السلام) دست یابد. (۱)

سایر فعالیت‌هاى سیاسى و تشکیلاتى

مراد از تشکیلات، حزب به مفهوم امروزى‌اش نیست; بلکه منظور جمعیتى از مردم است که هدفى مشترک دارند و زیر فرمان یک فرمانده کارها و وظایف گوناگون انجام داده، از نوعى پیوستگى فکرى و عملى برخوردارند. شیعیان در عصر امام صادق (علیه السلام) از چنین تشکیلاتى برخوردار بودند و یاران حضرت حول محور مطمئن ولایت در جهت بازیافتن حق اهل‌بیت (علیهم السلام) و تشکیل نظام علوى و اسلامى مى‌کوشیدند.

‌‌‌ فشار گسترده سیاسى بر اهل‌بیت (علیهم السلام) و شیعیان در آن دوران، گویاى این حقیقت است که یاران امام (علیه السلام) به‌منظور مصون ماندن از گزند حکام اموى و عباسى ناگزیر بودند به‌طور کامل

۱٫ المناقب ، ج ۴، ص ۲۳۸٫


۲۳۹

تقیه کنند و از کم‌ترین بى‌احتیاطى بپرهیزند. (۱)

‌‌‌ تأکیدهاى مکرر امام صادق (علیه السلام) بر تقیه نشان‌دهنده فعال‌بودن تشکیلات سرّى یاران امام و تصمیم جدى حکومت بر سرکوب کردن حرکت‌هاست. این‌که امام (علیه السلام) گاه ترک تقیه را با ترک نماز مساوى اعلام مى‌کند، مى‌تواند بیان‌گر بسیارى از حوادث و دشوارى‌هاى مبارزه‌اى باشد که تاریخ به دلایلى از ثبت آن‌ها خوددارى کرده است. (۲) برخى از روایت‌ها نشان مى‌دهد شدت فشار چنان بود که حتى شیعیان بدون اعتنا به یکدیگر از کنار هم مى‌گذشتند. (۳) برخى از تاریخ‌نگاران درباره جاسوسان دستگاه عباسى چنین گفته‌اند:

منصور عباسى در مدینه جاسوسانى داشت، آن‌ها کسانى را که با شیعیان جعفر رفتوآمد داشتند، گردن مى‌زدند. کیفر کم‌ترین اتهام مى‌توانست ۱۰۰۰ شلاق باشد; چنان‌که یکى از اطرافیان امام‌صادق(علیه السلام)زیر شلاق جان سپرد. (۴)

‌‌‌ در روایات مربوط به زندگى ائمه (علیهم السلام) تعبیرهاى بسیار پرمعنایى مانند ‌باب‌، ‌وکیل‌ و ‌صاحب سرّ‌ دیده مى‌شود. علاوه بر روایات، این عنوان‌ها در گزارش‌هاى محدثان بزرگ و مؤلفان قرن‌هاى نخستین نیز دیده مى‌شود; براى مثال در شرح زندگى امام سجاد (علیه السلام) یحیى‌بن‌ام‌طویل ‌باب‌ آن حضرت (علیه السلام) معرفى شده است. درباره جابرین‌یزیدجعفى و محمدبن‌سنان نیز این تعبیر دیده مى‌شود. (۵) تعبیرهایى چون ‌در‌ و ‌واسطه‌، ‌کارگزار‌ و ‌رازدار‌ نمایش‌گر دستگاه پنهانى است که در پشت فعالیت‌هاى ظاهرى ائمه وجود داشته است.

‌‌‌ مشکل مى‌توان پذیرفت که رازهاى مورد تأکید امام (علیه السلام) مسائل غیبى و فراطبیعى باشد و یا دست‌کم در امور فراطبیعى خلاصه شود.این‌که امام صادق (علیه السلام) چنان یاران خود را به ‌کتمان‌راز‌ سفارش مى‌کند که در کتاب‌هاى روایى، فصلى با عنوان ‌باب‌الکتمان‌ پدید مى‌آید، نشان مى‌دهد این ‌راز‌ چنان مهم است که اگر آشکار شود، شیعیان و خود امام (علیه السلام) با خطرى بزرگ روبه‌رو مى‌گردند; بى‌تردید چنین رازى نمى‌تواند امور شخصى، غیبى و

۱٫ ر.ک: اصول کافى ، ج ۱، ص ۵۳ و وسائل الشیعه ، ج ۱۸، ص ۵۸‌.

۲٫ مستدرک الوسائل ، ج ۱۲، صص ۲۵۵ ـ ۲۵۴ و وسائل الشیعه ، ج ۹، ص ۴۵۹٫

۳٫ مستدرک الوسائل ، ج ۱۲، ص ۲۹۷ به بعد و وسائل الشیعه ، ج ۹، ص ۳۲٫

۴٫ ر. ک: المحاسن ، ص ۱۱۹ و حیاة‌الامام الباقر (علیه السلام) ، ج ۱، ص ۲۵۶٫

۵٫ ر.ک: المناقب ، ج ۴، ص ۲۴۸٫


۲۴۰

فراطبیعى باشد. چنان‌که معارف شیعه نیز با همه اختصاصى بودنش نمى‌تواند به‌عنوان ‌راز‌ مطرح باشد; زیرا این معارف در ده‌ها حوزه حدیث و فقه و چندین شهر بزرگ آن روز مطرح بود.

‌‌‌ واژه ‌باب‌ از نوعى ارتباط بسیار پنهانى امام (علیه السلام) با شیعیان خبر مى‌دهد. وقتى هرگونه ارتباط امام (علیه السلام) با افراد، زیر ذره‌بین ماموران حکومتى است، باید اسرار تشکیلاتى غیرمستقیم و بهوسیله ‌واسطه‌ها‌ میان امام و شیعیان مبادله شود; زیرا کشف هر ‌رابطه‌اى‌ سرنخى براى نفوذ به اعماق تشکیلات خواهد بود.

‌‌‌ انتقام سرسختانه حکومت از برخى از کسانى که این عنوان‌ها را داشتند، روى برگرداندن امام (علیه السلام) از بعضى از شیعیان و حتى راندن برخى از علاقه‌مندان و سرزنش کردن آنان مؤید این تدبیر معقولانه امام (علیه السلام) و وجود نوعى ‌تاکتیک‌ تشکیلاتى است. (۱)

‌‌‌ چنان‌که درباره وکلاى ائمه (علیهم السلام) مشاهده مى‌شود. وکیل یعنى حافظ و مسؤول گردآورى و تقسیم اموالى که از نقاط دور و نزدیک براى امام (علیه السلام) فرستاده مى‌شود. تدبیر چگونگى گردآورى و مصرف اموال و اساساً پیش‌بینى چنین هسته‌اى به روشنى نمایان‌گر یکى دیگر از ابعاد کار تشکیلاتى امام (علیه السلام) و شیعیان است. (۲)

امام (علیه السلام) و رخدادهاى مهم سیاسى

جنبش مسلحانه زیدبن‌على‌بن‌الحسین یکى از حوادث مهم دوره امام (علیه السلام) است. زید از رجال با فضیلت، شجاع، زاهد، دلیر و دانشمند خاندان نبوت بود و براى سازمان‌دهى گروه‌هاى مخالف بنى‌امیه بسیار کوشید، ولى موفقیت چشم‌گیرى به‌دست نیاورد.

‌‌‌ زید پس از پشت‌سر گذاشتن درگیرى‌هاى لفظى با هشام‌بن‌عبدالملک تصمیم گرفت علیه قدرت حاکم برخیزد. او در صفر سال ۱۲۳ هـ .ق در کوفه دست به یک حرکت انقلابى زد و پس از دو روز درگیرى و مقاومت نظامى به شهادت رسید. با همه تدابیرى که یاران زید براى حفظ حرمت پیکر وى انجام دادند; حاکم کوفه آن را از گور برون آورد، سر از تنش جدا ساخت; پیکرش را در محله ‌کناسه‌ کوفه به‌دار آویخت و تا سال‌ها بر چوبه‌دار نگاه داشت. (۳)

۱٫ ر.ک: همان و اصول کافى ، ج ۲، ص ۲۱۹٫

۲٫ ر.ک: پیشواى صادق ، صص ۱۱۱ ـ ۱۰۵٫

۳٫ ر.ک: مختصر تاریخ العرب ، سیدامیر على، ص ۱۵۴ و تاریخ الیعقوبى ، ج ۳، صص ۷۰ ـ ۶۷‌.


۲۴۱

‌‌‌ هرچند درباره زید و ادعا یا عدم ادعاى امامت وى گزارش‌هاى ضد و نقیضى نقل شده است; ولى براساس برخى از روایاتى که مورد قبول است، زید امامت امامان معصوم عصر خود را باور داشت و از پیروان آن‌ها شمرده مى‌شد. (۱) امام‌صادق (علیه السلام) درباره زید مى‌فرماید:

خدا رحمت کند او را فردى مؤمن، عارف، عالم و راست‌گفتار بود که اگر پیروز مى‌شد، [ به پیمان خود ] وفا مى‌کرد و اگر زمام امور را به‌دست مى‌گرفت، مى‌دانست آن را به چه کسى بسپارد. (۲)

‌‌‌ آن حضرت در روایتى دیگر فرمود: عمویم زید مردم را به رهبرى شخص برگزیده از آل‌محمد (صلى الله علیه وآله) فرا مى‌خواند و آن شخص من هستم. (۳)

‌‌‌ براساس روایتى، زید مى‌گفت: در هر زمانى، یک تن از ما حجت خداست و حجت زمان ما برادرزاده‌ام جعفربن‌محمّد است. هرکس از او پیروى کند، گمراه نمى‌شود; و هر که با او مخالفت ورزد، هدایت نمى‌شود. (۴)

‌‌‌ بدین‌ترتیب، مى‌توان گفت قیام با شکوه و شورانگیز زیدبن‌على (علیه السلام) ، قیامى اصیل و مورد رضایت معصوم (علیه السلام) بوده است. هرچند ائمه (علیهم السلام) خود را تنها در چارچوب یک انقلاب سیاسى یا تغییر فرهنگى و یا اصلاح اجتماعى محدود نمى‌کردند و حرکتى فراگیر داشتند; ولى بى‌تردید از هر اقدام ستم‌ستیز با توجه به مقتضیات زمان، پشتیبانى مى‌کردند. (۵)

‌‌‌ براین اساس، اگر امام صادق (علیه السلام) دعوت ابوسلمه، ابومسلم و یا برخى دیگر از جنبش‌هاى انحرافى یا افراطى را نمى‌پذیرد، به‌سبب شناخت موقعیت و اهداف انحرافى و ناخالص گردانندگان آن‌ها است. اندکى توجّه به محتواى نامه ابومسلم به منصور عبّاسى، براى درک

۱٫ البته برخى از افرادى که تحت فرماندهى زید مبارزه کردند بعد از شهادت زید ـ علیه الرّحمة ـ قائل به امامت او و فرزندانش شدند. بررسى صحت و سقم انتساب این عقاید به زید و نقد و بررسى این عقاید و برداشت‌ها از دین و… از حوصله این بحث خارج است. ( معجم رجال الحدیث ، ج ۷، صص ۳۵۶ ـ ۳۵۴; بحارالانوار ، ج ۴۶، ص ۱۷۲ و ۲۰۵ و سیره و قیام زیدبن على (علیه السلام) ، حسین کریمان، ص ۴۵ به بعد)

۲٫ عیون اخبار الرضا ، باب ۱۲۵٫

۳٫ قاموس الرجال ، محمدتقى تسترى، ج ۴، ص ۵۷۰‌.

۴٫ امالى صدوق ، ص ۳۲۵; اختیار معرفة الرجال ، طوسى، ص ۳۶۱; بحارالانوار ، ج ۴۶، ص ۱۷۲; عیون اخبارالرضا (علیه السلام) ، صدوق، ج ۱، ص ۲۲۵ و شخصیت و قیام زیدبن‌على ، رضوى اردکانى، ص ۱۷۲ به بعد.

۵٫ ر.ک: امامان شیعه و جنبش‌هاى مکتبى ، محمدتقى مدرسى، ص ۱۷۰ به بعد.


۲۴۲

دلیل امتناع امام (علیه السلام) از همکارى با وى کافى مى‌نماید. ابومسلم، پس از آن همه خدمت به عباسیان وقتى از منصور بیمناک شد در نامه‌اى به او نوشت:

برادرت به من دستور داد که شمشیر بکشم، به‌مجرد سوءظن دستگیر کنم، به بهانه کوچک‌ترین اتهامى به قتل برسانم و هیچ‌گونه عذرى را نپذیرم. من نیز به دستور وى بسیارى از حرمت‌ها را که خدا حفظ آن‌ها را لازم شمرده بود، هتک کردم; بسیارى از خون‌ها را که خدا حرمت‌شان را واجب کرده بود، بر زمین ریختم، حکومت را از اهل آن ستاندم و در جاى دیگر نهادم. (۱)

‌‌‌ همکارى نکردن امام صادق (علیه السلام) با چنین جنبش‌هایى به جهت ماهیت واقعى غیراسلامى آنان بود. وگرنه در برابر خلفاى عباسى و اموى حتى لحظه‌اى نرمش نشان نداد. (۲) بازخواست‌ها، بازداشت‌ها و زندانى‌شدن‌هاى حضرت (علیه السلام) در این دوران بر درستى این ادعا گواهى مى‌دهد. در جلد ۴۷ بحارالانوار ، صفحه ۴۲ مى‌خوانیم: روزى منصور به برخى از اطرافیان خود گفت: چه کسى مرا از دست این جعفر [ امام‌صادق (علیه السلام) ] نجات مى‌دهد؟ وى [ امام (علیه السلام) ] یک گام پیش و یک گام عقب مى‌گذارد و با خود مى‌گوید: من از محمد [ نفس زکیه ] کناره مى‌گیرم; اگر او موفق شد، قضیه به سود من تمام شده است و اگر چنین نشد، من جان خود را حفظ کرده‌ام. به خدا سوگند، او [ امام (علیه السلام) ] را خواهم کشت. این سخن منصور نشان‌دهنده مبارزه امام (علیه السلام) با خلفاى ستمگر و سازش‌ناپذیرى او است.

اوضاع سیاسى و اجتماعى دوران امام کاظم (علیه السلام)

امام موسى‌بن‌جعفر (علیه السلام) در سال ۱۴۸ هـ .ق. در ۲۰ سالگى به مقام الهى امامت برگزیده شد. دوره ۳۵ ساله پیشوایى وى با سال‌هاى آخر خلافت منصور دوانیقى (۱۵۸ ـ ۱۴۸)، خلافت محمّد (مهدى عباسى) (۱۶۹ ـ ۱۵۸)، هادى (۱۷۰ ـ ۱۶۹) و ۱۳ سال فرمانروایى هارون رشید (۱۸۳ ـ ۱۷۰) مقارن بود.

‌‌‌ امام‌صادق (علیه السلام) از دوره انتقال زمامدارى از امویان به عباسیان به شایسته‌ترین شکل بهره برد و نهضت علمى و تربیتى امام باقر (علیه السلام) را به‌کمال رساند. پس از وى، امام کاظم (علیه السلام) ضمن

۱٫ سیره پیشوایان ، ص ۳۸۹٫

۲٫ ر.ک: وسائل الشیعه ، ج ۱۲، ص ۱۲۹ و کشف الغمه ، ج ۲، ص ۲۰۸ و ۲۰۹٫


۲۴۳

لزوم رعایت تقیه، مسؤولیت حفظ برترى علمى شیعیان و تقویت تشکّل آنان را به‌عهده گرفت. آثار این نهضت تربیتى در جنبش‌هاى شیعى آن زمان قابل مشاهده و ارزیابى است.

‌‌‌ شهرت شمارى از یاران امام‌کاظم و زندانى‌شدن بسیارى از آنان، مبین زوایایى از حرکت سیاسى امام کاظم (علیه السلام) علیه خلفاى عباسى است. چنان‌که ظرافت به‌کار رفته در هدایت دوستان اهل‌بیت (علیهم السلام) ، رهبرى هوشمندانه نیروهاى فکرى و فرهنگى و پاسدارى از دانشگاه جعفرى، عامل مهمّ استوارى شیعه در آن روزگار شمرده مى‌شود. (۱)

‌‌‌ در دوره ده ساله حکومت مهدى‌عباسى، امام (علیه السلام) در کنار اشتغال به‌تدریس و نقل حدیث، به ایجاد ارتباط میان خود و رهبران شیعه در نواحى مختلف و سازمان‌دهى و تقویت بنیه اقتصادى شیعیان پرداخت و با کشف آن مدتى زندانى شد. برخورد روشن امام (علیه السلام) با مهدى عباسى که به ظاهر در پى ردّ مظالم بود، بسیارى ابهام‌ها و ناگفته‌ها را آشکار مى‌سازد. روزى امام (علیه السلام) به مهدى فرمود: چرا آنچه به ستم از ما گرفته شده، باز نمى‌گردانى؟ خلیفه عباسى پرسید: چیست؟ امام (علیه السلام) قصه فدک را باز گفت. خلیفه تقاضا کرد حضرت (علیه السلام) حدود آن را مشخص سازد. وقتى امام (علیه السلام) حدود واقعى فدک را مشخص کرد، ماهیت و هویت وجودى دستگاه خلافت با پرسش روبه‌رو شد، و خلیفه از بازگرداندن آن سرباز زد. (۲)

‌‌‌ هرچند به‌سبب نرمش‌هاى ظاهرى و تبلیغات مهدى عباسى در زمینه آزادى و رفاه اقتصادى، زمامدارى وى در ابتدا با استقبال مردم روبه‌رو شد; (۳) ولى گسترده‌شدن بساط خوشگذرانى در کم‌تر از یک‌سال، سبب ناخشنودى مسلمانان گردید. او چنان در خوشگذرانى و بى‌خبرى غرق شد که حتى اندرزهاى منطقى خردمندانى چون یعقوب‌بن‌داوود (۴) نیز در وى مؤثر نمى‌افتاد.

‌‌‌ یعقوب که بساط میگسارى را در مرکز خلافت اسلامى گسترده دید، به او گفت: آیا براى همین کارها وزارت را به من سپرده‌اى؟ آیا صحیح است بعد از پنج نوبت نماز بر سفره شراب بنشینى؟ سرانجام نهى از منکر یعقوب، خلیفه عباسى را بر آن داشت تا وى را در زندانى

۱٫ ر.ک: مختصر تاریخ العرب ، ص ۲۰۹٫

۲٫ ر.ک: التهذیب ، ج ۴، ص ۳۰۴٫

۳٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۳، ص ۱۳۲ و ر.ک: سیره پیشوایان ، صص ۴۲۲ ـ ۴۱۷٫

۴٫ او وزیر مورد اعتماد مهدى‌عباسى بود که خلیفه مدتى در امور کشوردارى نظریات او را صددرصد اجرا مى‌کرد.


۲۴۴

زیرزمینى به بند کشد و آن‌قدر نگاه دارد تا چشم‌هایش نابینا شود.

‌‌‌ اشعار و غزل‌هاى بى‌پرده و هوس‌انگیز شاعران مجالس بزم خلیفه، آتش در خرمن عفت و پاکى جامعه افکند و کارگزاران خلیفه را در فساد و ستم بى‌پروا ساخت. در این موقعیت، سخت‌گیرى بر علویان شدت یافت تا آن‌جا که اگر کسى حتى در وصیت‌نامه‌اش حضرت على (علیه السلام) را امام و جانشین پیامبر (صلى الله علیه وآله) مى‌خواند، مورد خشم خلیفه قرار مى‌گرفت. (۱)

‌‌‌ اتهام به کفر وسیله‌اى ساده و بى‌دردسر براى کیفر بى‌گناهان شمرده مى‌شد. برخورد خلیفه با امام کاظم (علیه السلام) در مسأله تحریم شراب در قرآن، نمونه دیگرى از مخالفت مهدى با مظاهر تشیع است. پس از مهدى، هادى قدرت را در دست گرفت. هرچند خلافت هادى عباسى بیش از یک سال به درازا نکشید، ولى سرچشمه حوادث تلخى گردید که براى جامعه اسلامى بسیار گران و غمبار بود. او بر علویان بسیار سخت‌گیر بود و فرمان مى‌داد آنان را در مناطق مختلف بازداشت کنند و به بغداد بفرستند. (۲) در مصرف بیت‌المال و برقرارى مجالس ننگین بزم چنان افراط مى‌کرد که حتّى سبب اعتراض پدرش شد. (۳)

‌‌‌ ابراهیم موصلى، خواننده مشهور آن زمان، مى‌گفت: اگر هادى بیش از این عمر کرده بود، ما حتى دیوارهاى خانه‌مان را از طلا و نقره مى‌ساختیم. (۴) هادى در پایان یکى از همین مجالس به کارگزارانش دستور داد دست ابراهیم را بگیرند و به خزانه بیت‌المال ببرند تا او هرقدر خواست از آن اموال بردارد. (۵)

‌‌‌ فرماندار مدینه، براى خوش‌خدمتى به دستگاه خلافت، هر روز به بهانه‌اى رجال و شخصیت‌هاى علوى را مى‌آزرد; گاه خروج آنان را از شهر ممنوع و آن‌ها را مجبور مى‌ساخت هر روز در فرماندارى حاضر شده، خود را معرفى کنند و زمانى گروهى از آن‌ها را ضامن حضور دسته‌اى دیگر قرار مى‌داد. (۶)

۱٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۶‌، ص ۸۶‌.

۲٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۳، ص ۱۴۲٫

۳٫ مقاتل الطالبیین ، ص ۱۶۰٫

۴٫ همان ، ص ۱۶۳٫

۵٫ همان ، ص ۱۸۵٫

۶٫ تاریخ الطبرى ، ج ۱۰، ص ۲۵ و مقاتل الطالبیین ، ص ۱۹۴ به بعد.


۲۴۵

‌‌‌ بیش‌ترین دوره امامت امام موسى بن جعفر (علیه السلام) در زمان خلافت هارون، ششمین خلیفه عباسى، سپرى شد. هارون، در نظر بسیارى از مورخان، انسانى چند شخصیتى و داراى تضاد روحى و ناهماهنگى در شخصیت بود. گاه بر اثر شنیدن اندرزهاى دانشمندان، بسیار زاهد و مؤمن مى‌گردید و گاه با چنگیز نیز قابل مقایسه نبود. (۱) روزى در محفلى خصوصى لزوم بازگرداندن فدک به امام کاظم (علیه السلام) را یادآور شد و از حضرت خواست حدود آن را مشخص‌سازد. وقتى امام (علیه السلام) حدود جغرافیایى فدک را تمام حدود امپراطورى اسلام خواند، به فکر فرو رفت و با خشم گفت: با این ترتیب، چیزى براى ما باقى نمى‌ماند. (۲)

‌‌‌ هرچند حکومت هارون در بهترین موقعیت اقتصادى به‌سر مى‌برد و از طریق مالیات زمین‌هاى فتح شده، جزیه پیروان ادیان دیگر و جمع‌آورى زکات، درآمد بسیار داشت; ولى این ثروت انبوه اغلب در راه ارضاى تمایلات شخصى خلیفه مصرف مى‌شد تا آن‌جاکه نوازندگان، شاعران، چاپلوسان و حاشیه‌نشینان بیش‌تر از نیازمندان بهره مى‌بردند. (۳)

‌‌‌ هارون سوگند خورده بود خاندان على (علیه السلام) و پیروان آن‌ها را از ریشه برکند. او مى‌گفت: … تا‌ کى خاندان و فرزندان ابوطالب را تحمل کنم؟ … به خدا سوگند، هم خودشان و هم شیعیان‌شان را مى‌کشم. (۴) کارگزاران او در راستاى مبارزه با تشیع، مرقد امام حسین (علیه السلام) را نابود کردند و زمین کربلا را شخم زدند. (۵) بدین‌سبب، امام کاظم (علیه السلام) از زندان براى هارون پیامى فرستاد و فرمود: هارون، هر روزِ ناگوارى که بر من سپرى مى‌گردد از تو نیز، همانند آن، یک روز خوش به آخر مى‌رسد… تا پایان یابد. سرانجام به روزى خواهیم رسید که من و تو با هم در پیشگاه عدل الهى گرد خواهیم آمد; تفاوت آن روز با این ایام آن است که ستمگران و جنایتکاران زیانى آشکار خواهند دید، زیانى که هرگز قابل جبران نیست. (۶)

۱٫ الاغانى ، ابوالفرج اصفهانى، ص ۲۴۱٫

۲٫ ر.ک: المناقب ، ابن‌شهرآشوب، ج ۴، صص ۳۲۱ ـ ۳۲۰ و مقاتل الطالبیین ، ص ۳۵۰٫

۳٫ الاغانى ، ج ۴، ص ۷۴ و ج ۶‌، ص ۱۸۷٫

۴٫ الکامل فى‌التاریخ ، ج ۵‌، ص ۸۵‌.

۵٫ امالى صدوق ، ص ۲۳۰ و المناقب ، ج ۲، ص ۱۹ به بعد.

۶٫ ر.ک: الشیعة فى المیزان ، ص ۳۳۸٫


۲۴۶
سایر فعالیت‌هاى سیاسى و اجتماعى امام‌کاظم(علیه السلام)

الف. راهنمایى‌ها و آموزش‌هاى آن حضرت (علیه السلام) در مباحث کلامى، مانند بحث توحید و صفات خداوند، شیعیان را از تأویل و توجیه‌هاى رایج که در دو قطب عقل‌گرایى افراطى معتزله و نقل‌گرایى تفریطى و جعلى اهل‌حدیث دیده مى‌شد نجات بخشید. امام (علیه السلام) هرگاه مى‌خواست صفات خداوند را برشمرد، از مضامین قرآن بهره مى‌گرفت. (۱)

‌‌‌ در کنار این وظیفه اصلى و اساسى که از عهده غیرامام به‌خوبى برنمى‌آمد، در مسائل اجتماعى و سیاسى نیز از فرصت‌ها نیک بهره مى‌گرفت. گردآورى و جهت‌دهى بازماندگان اهل بیت و رسیدگى به تهى‌دستان جامعه اسلامى مورد اهتمام شدید آن حضرت (علیه السلام) بود.

‌‌‌ ب. در برابر دستگاه جباران خلفاى عباسى لحظه‌اى بى‌تفاوتى را جایز نمى‌شمرد. بدین سبب هارون مى‌گفت: مى‌ترسم موسى‌بن‌جعفر فتنه‌اى برپا سازد که خون‌ها ریخته شود. (۲)

‌‌‌ ج. ترغیب و تشویق مشروط افرادى چون على‌بن‌یقطین به وزارت، بخش دیگر تدبیر امام (علیه السلام) براى حفظ جان، مال و حقوق مسلمانان مظلوم و شیعیان و کمک به نهضت بود. (۳)

‌‌‌ د. بدگویى برخى از افراد نزد خلیفه مبنى بر این‌که آن حضرت (علیه السلام) نیز در عرض خلیفه وجوه شرعى دریافت مى‌کند و در راه نیازمندان واقعى به مصرف مى‌رساند، موجى از وحشت در دستگاه هارون پدید آورد به‌طورى که از آن پس با ظاهرسازى فریبنده و عذرخواهى از رسول‌خدا (صلى الله علیه وآله) ، امام (علیه السلام) را در مسجد توقیف کرد و براى آن که کسى مسیر و بازداشتگاه حضرت را در نیابد، دو کجاوه ترتیب داد و هریک را از یکى از دروازه‌هاى مدینه به سمتى بیرون برد. در مدتى که امام (علیه السلام) در زندان بود، همواره در پى دلایلى محکمه‌پسند مى‌گشت ولى موفق نشد تا این‌که امام را مسموم و به شهادت رساند. هارون بسیار کوشید تا به مردم بباوراند که امام (علیه السلام) به مرگ طبیعى دنیا را وداع گفته است; امّا چندان توفیق نیافت. در این موقعیت، افراد و جریان‌هاى فرصت‌طلب و سودجو، با عنوان کردن مسأله مهدویت، اساس رحلت امام کاظم (علیه السلام) را انکار کردند و معتقد شدند آن حضرت (علیه السلام) هنوز زنده است. سرانجام پرده‌هاى ابهام کنار رفت و هارون خود به شهادت امام (علیه السلام) اعتراف کرد.

۱٫ التوحید ، صص ۹۶ ـ ۷۵٫

۲٫ ر.ک: منتهى‌الآمال ، صص ۸۲۲ ـ ۸۱۲‌.

۳٫ ر.ک: اختیار معرفة‌الرجال ، طوسى، تحقیق حسن مصطفوى، صص ۴۳۷ ـ ۴۳۳ و بحارالانوار ، ج ۴۸، ص ۱۵۸٫


۲۴۷
زندگى على‌بن‌موسى‌الرضا(علیه السلام)

۲۰ سال از عمر ۵۵ ساله حضرت رضا (علیه السلام) (۲۰۳ ـ ۱۸۳ هـ .ق) در امامت و پیشوایى گذشت که ده سال آن (۱۹۳ ـ ۱۸۳ هـ .ق) با خلافت هارون‌الرشید معاصر بود; پنج سال آن (۱۹۸ ـ ۱۹۳) در خلافت امین و پنج سال پایانى آن در زمان خلافت مأمون گذشت.

‌‌‌ پس از شهادت امام هفتم براى مدّتى اختناق و خودکامگى به‌طور نسبى از میان رفت و فشار حکومت علیه امام‌رضا (علیه السلام) کاستى پذیرفت. هارون در جواب کسانى که درباره امام رضا (علیه السلام) بدگویى مى‌کردند، گفت: آیا آنچه با پدرش کردیم کافى نیست؟ مى‌خواهید یکباره شمشیر بردارم و همه علویان را بکشم؟ (۱)

‌‌‌ هارون در زمان خلافتش، براى فرزندش محمدامین از مردم بیعت گرفت و عبدالله‌مأمون را ولیعهد دوم قرار داد. سپس براى سرکوبى نهضت‌هاى خراسانیان همراه مأمون روانه خراسان شد. او پس از مهار اوضاع آشفته خراسان، در توس درگذشت. با فعلیت‌یافتن ولایت‌عهدى امین، نزاع دو برادر بر سر حکومت بالا گرفت و بسیارى از امور به‌دلیل تسامح امین و مناقشات داخلى مختل شد; انقلابیان یکى پس از دیگرى سر برآوردند و نبرد فرهنگى و فکرى جدى با وسعتى بیش‌تر در میان مکتب‌هاى گوناگون درگرفت. در این موقعیت، دانشمندان با عناوین مختلفى به مراکز قدرت نزدیک شدند و به نشر تفرقه و بى‌اعتقادى در میان مسلمانان پرداختند.

‌‌‌ در همان زمان که سر بریده امین در بارگاه برادرش مأمون بر دار بود ‌مرو‌، پایتخت خلافت مأمون در نگرانى از انقلاب‌هاى پیاپى علویان با کارگزاران حکومت به‌سر مى‌برد.

‌‌‌ این‌که گروهى حوادث روزگار امامت امام رضا (علیه السلام) را با حماسه عاشورا و دسته‌اى آن را با نرمش قهرمانانه امام حسن (علیه السلام) و جمعى دیگر آن را با موقعیت امام سجاد (علیه السلام) و گروهى نیز با انقلاب فکرى و فرهنگى صادقین (علیهما السلام) مقایسه و شبیه مى‌دانند، نشان‌دهنده اهمیت خاص و چند بعدى بودن وضعیت این مقطع تاریخى است.

‌‌‌ هرچند براساس مبانى مستحکم و خردپذیر شیعه، هریک از امامان (علیهم السلام) در این مقطع زمانى و اوضاع سیاسى ـ اجتماعى قرار مى‌گرفتند، جز آنچه امام هشتم (علیه السلام) انجام داد،

۱٫ عیون اخبار الرضا ، ج ۲، ص ۲۲۶ و کشف الغمة ، ج ۳، ص ۱۰۵٫


۲۴۸

وظیفه‌اى نداشتند; اما پرسش‌ها و ابهام‌هاى موجود در مسأله ولایت‌عهدى ما را بر آن مى‌دارد، این بخش از زندگى حضرت رضا (علیه السلام) را با تأمّل فزون‌تر مورد بررسى قرار دهیم.

ولایت‌عهدى امام رضا (علیه السلام)

بخشى از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره حوادث این مقطع از تاریخ اسلام عبارت است از:

‌‌‌ ۱٫ چرا مأمون عباسى خراسان را براى حکومت انتخاب کرد؟

‌‌‌ ۲٫ شرایط سیاسى و حکومتى مأمون بعد از کشتن امین چگونه بود؟

‌‌‌ ۳٫ اقدامات قابل پیش‌بینى مأمون در آن وضعیت چه‌چیز مى‌توانست باشد؟

‌‌‌ ۴٫ اهداف مأمون از مسأله ولایت‌عهدى چه بود؟ آیا مأمون به اهدافش دست یافت؟

‌‌‌ ۵‌. موضع امام هشتم (علیه السلام) چگونه بود و چگونه مى‌توانست باشد؟

‌‌‌ ۶‌. بهترین راه‌حل کدام بود؟

‌‌‌ ۷٫ دلایل امام رضا (علیه السلام) براى پذیرش ولایت‌عهدى چه بود؟ سایر راه‌هاى قابل پیش‌بینى و اجرا کدام است؟

‌‌‌ علامه جعفرمرتضى‌عاملى انگیزه اساسى مأمون را مسائل سیاسى جارى حکومت مى‌داند و معتقد است براى درک این موقعیت سخت، باید مشکلات حکومتى مأمون را دید و راه‌حل‌هاى موجود و اقدام نهایى مأمون را بررسى کرد. (۱)

راز انتخاب خراسان

الف. طبق اسناد تاریخى، کشته شدن امین که به‌ظاهر یک پیروزى نظامى براى مأمون به‌شمار مى‌رفت، در واقع براى وى نتایج منفى در پى داشت; زیرا با واکنش منفى آل‌عباس روبه‌رو شد. (۲)

‌‌‌ ب. علویان نیز با مأمون و به‌طور کلى با خلفاى عباسى مخالف بودند و آنان را مسؤول شکنجه، آزار، تبعید و مصایب علویان مى‌دانستند و معتقد بودند فرزندان معصوم فاطمه (علیها السلام) براى تصدى حکومت از عباسیان بسیار سزاوارترند.

۱٫ ر.ک: الحیاة السیاسیة للامام الرضا (علیه السلام) ، صص ۲۴۰ ـ ۱۵۵٫

۲٫ ر.ک: البدایة والنهایة ، ج ۱۰، ص ۲۴۳; تاریخ الخلفا ، ص ۲۹۸ و الحیاة السیاسیة للامام الرضا (علیه السلام) ، ص ۱۶۷ و ۱۷۰٫


۲۴۹

‌‌‌ ج. بعضى از اعراب نیز از مأمون ناخشنود بودند; زیرا مادر، مربى و متصدى امور وى همه غیرعرب بودند. افزون بر این، رفتار ناپسند نیاکانش تأثیر منفى بر آن‌ها گذارده بود.

‌‌‌ بنابراین، مأمون دست خود را از فرزندان پدر، برمکیان، اعراب و علویان کوتاه دید و ناگزیر شد روى به‌جانب دیگر نهد و در برابر خویش، جایى جز خراسان نیافت، بدین جهت، چنان وانمود کرد که او به هرکس و هرچیزى که خراسانیان دوست دارند، علاقه‌مند است و از هرچه آنان متنفرند تنفر دارد. حتى وقتى احساس کرد آن‌ها به علویان گرایش دارند، خود را دوست و پیرو علویان نمایاند.

‌‌‌ بنابراین، روى‌آوردن مأمون به ایرانیان ناشى از سیاست و زیرکى وى بود. او از این موقعیت به بهترین شکل بهره گرفت و پایه‌هاى حکومت خویش را مستحکم ساخت.

راز انتخاب خراسان

الف. طبق اسناد تاریخى، کشته شدن امین که به‌ظاهر یک پیروزى نظامى براى مأمون به‌شمار مى‌رفت، در واقع براى وى نتایج منفى در پى داشت; زیرا با واکنش منفى آل‌عباس روبه‌رو شد. (۲)

‌‌‌ ب. علویان نیز با مأمون و به‌طور کلى با خلفاى عباسى مخالف بودند و آنان را مسؤول شکنجه، آزار، تبعید و مصایب علویان مى‌دانستند و معتقد بودند فرزندان معصوم فاطمه (علیها السلام) براى تصدى حکومت از عباسیان بسیار سزاوارترند.

۱٫ ر.ک: الحیاة السیاسیة للامام الرضا (علیه السلام) ، صص ۲۴۰ ـ ۱۵۵٫

۲٫ ر.ک: البدایة والنهایة ، ج ۱۰، ص ۲۴۳; تاریخ الخلفا ، ص ۲۹۸ و الحیاة السیاسیة للامام الرضا (علیه السلام) ، ص ۱۶۷ و ۱۷۰٫


۲۴۹

‌‌‌ ج. بعضى از اعراب نیز از مأمون ناخشنود بودند; زیرا مادر، مربى و متصدى امور وى همه غیرعرب بودند. افزون بر این، رفتار ناپسند نیاکانش تأثیر منفى بر آن‌ها گذارده بود.

‌‌‌ بنابراین، مأمون دست خود را از فرزندان پدر، برمکیان، اعراب و علویان کوتاه دید و ناگزیر شد روى به‌جانب دیگر نهد و در برابر خویش، جایى جز خراسان نیافت، بدین جهت، چنان وانمود کرد که او به هرکس و هرچیزى که خراسانیان دوست دارند، علاقه‌مند است و از هرچه آنان متنفرند تنفر دارد. حتى وقتى احساس کرد آن‌ها به علویان گرایش دارند، خود را دوست و پیرو علویان نمایاند.

‌‌‌ بنابراین، روى‌آوردن مأمون به ایرانیان ناشى از سیاست و زیرکى وى بود. او از این موقعیت به بهترین شکل بهره گرفت و پایه‌هاى حکومت خویش را مستحکم ساخت.

سیاست چندجانبه حل مشکلات

افزون بر آنچه گذشت، شورش‌هایى که در این دوران در شهرهاى کوفه، بصره، مکه، یمن، مدینه، واسط، مداین و… در حمایت از علویان برپا شد، مأمون را واداشت تدبیرى اساسى بیندیشد تا:

‌‌‌ ۱٫ شورش‌هاى علویان را فرو نشاند.

‌‌‌ ۲٫ حکومت عباسیان را در چشم علویان قانونى جلوه دهد.

‌‌‌ ۳٫ محبت و احترام رو به فزونى علویان را از دل‌هاى مردم بزداید. او مى‌کوشید این احساس را از نهاد مردم برکَنَد تا حمایت مردمى را از دست دهند و در برابر عباسیان توان ایستادگى نداشته باشند.

‌‌‌ ۴٫ اعتماد و محبت اعراب را به‌دست آورد.

‌‌‌ ۵‌. حمایت اهالى خراسان و تمام ایرانیان را استمرار بخشد.

‌‌‌ ۶‌. عباسیان و هواخواهان‌شان را که با علویان دشمنى داشتند، خشنود سازد.

‌‌‌ ۷٫ حسّ اعتماد و اطمینان مردم را که به سبب کشتن برادر از کف داده بود، تقویت کند.

‌‌‌ ۸‌. در خویش مصونیت پدیدآورد و شخصیت گرانقدرى چون امام رضا (علیه السلام) را که همواره تهدیدى براى او به‌شمار مى‌رفت از میان ببرد. (۱)

۱٫ الحیاة السیاسیة للامام‌الرضا (علیه السلام) ، صص ۱۹۳ ـ ۱۹۲٫


۲۵۰

‌‌‌ بى‌تردید دست‌یابى بدین اهداف با شدت عمل ممکن نبود; چون بن‌بست کنونى معلول همین شیوه شمرده مى‌شد و از طرفى منطق و استدلال نیز نمى‌توانست براى مأمون سودمند باشد; زیرا علویان در این امر بسیار تواناتر شمرده مى‌شدند. بنابراین، طرحى نو درانداخت و در اقدامى حساب شده برنامه‌هاى زیر را به اجرا گذاشت:

‌‌‌ الف. از همان روزهاى نخست، على (علیه السلام) را از تمام مردم برتر شمرد تا خود را به فرزندان وى نزدیک نمایاند و دوستى و محبت به آنان را آشکار ساخت.

‌‌‌ ب. هیچ‌یک از خلفا و صحابه دیگر را به زشتى یاد نمى‌کرد تا مبادا از این جهت احساسى علیه او برانگیخته شود.

‌‌‌ ج. برخلاف فتواى عمر، ازدواج موقت را مباح شمرد. (۱)

‌‌‌ د. بر ولیعهدى امام رضا (علیه السلام) بیعت گرفت تا وى، پس از مأمون، به خلافت برسد. البته این اقدام وى خشم عباسیان را که از نقشه‌هایش آگاه نبودند، برانگیخت; به‌گونه‌اى که در واکنش تندى که نشان دادند، حاضر شدند شخص بى‌کفایتى چون ابراهیم‌بن‌شکله را خلیفه سازند.

کار انتخاب ولیعهدى امام‌رضا از سوى مأمون با تهدید به قتل همراه بود. مأمون تنها پس از اطمینان کامل به پایدارى خلافت در خانواده‌اش به‌چنین انتخابى دست یازید، زیرا امام (علیه السلام) ۲۲ سال از او بزرگ‌تر بود، این مى‌توانست یکى از دلایل اطمینانش به این امر باشد، چون در حالت طبیعى بعید مى‌نمود که ولیعهدى با این سن، روزى به خلافت دست یابد.

‌‌‌ به‌علاوه صداقت او در این‌کار، براى مردم قابل قبول نبود، زیرا مأمون برادرش را به‌خاطر خلافت به قتل رسانده بود و خود نیز از دشمنان اهل‌بیت (علیهم السلام) به‌شمار مى‌رفت. بنابراین، نیاز داشت بیش‌تر فعالیت کند تا صداقت و اخلاص خود را به اثبات رساند. پس نخست، جامه سیاه را که شعار عباسیان بود، از تن درآورد و جامه سبز پوشید. لباس سبز شعار علویان بود و آن را لباس اهل بهشت مى‌دانستند.

‌‌‌ در مرحله دوم، دستور داد به نام امام رضا (علیه السلام) سکّه بزنند. از نظر اجتماعى، این‌کار معنایى جز عوام‌فریبى حساب شده نداشت; زیرا هیچ زیانى به حکومت نمى‌رساند. در مرحله بعد،

۱٫ همان ، ص ۲۰۳ ـ ۱۹۶٫


۲۵۱

دختر خود را به همسرى حضرت رضا (علیه السلام) درآورد.

‌‌‌ او، در تمام این مراحل، امام رضا (علیه السلام) را بسیار بزرگ مى‌شمرد و گرامى مى‌داشت. مأمون در محافل خصوصى مى‌گفت: انتخاب امام به ولایت‌عهدى سیاست و زیرکى است و جز هدف‌هاى سیاسى به چیزى نمى‌اندیشد. او در برابر اعتراض هواخواهان حکومت عباسى گفت: این مرد [ على‌بن‌موسى‌الرضا (علیه السلام) ] کارهاى خود را از ما پنهان کرده، مردم را به امامت خود مى‌خواند. او را بدین جهت ولى‌عهد قرار دادیم که مردم را به خلافت ما خوانده، به سلطنت و خلافت ما اعتراف کند. در ضمن، فریفتگانش بدانند او چنان که ادّعا مى‌کند نیست و این امر [ خلافت ] شایسته ماست نه او; هم‌چنین ترسیدیم اگر او را به‌حال خود گذاریم، در کار ما شکافى بهوجود آورد که نتوانیم آن را پر کنیم و علیه ما اقدامى بکند که تاب مقاومتش را نداشته باشیم. اکنون که با وى این رویه را پیش گرفته، در کار او مرتکب خطا شدیم و خود را با بزرگ کردن او در لبه پرتگاه قرار داده‌ایم، نباید در کار وى سهل‌انگارى کنیم. باید کم‌کم از شخصیت و بزرگى‌اش بکاهیم و او را نزد مردم چنان درآوریم که از نظر آن‌ها شایستگى خلافت نداشته باشد; سپس درباره او چنان چاره‌اندیشى کنیم که از خطرات احتمالى‌اش جلوگیرى کرده باشیم. (۱)

‌‌‌ چنان‌که به روشنى پیداست مأمون در تمام این جریان‌ها مطمئن بود هیچ‌یک از کارهایش، حتى بیعت، به‌سود امام (علیه السلام) و زیان وى نمى‌انجامد; زیرا مصمم بود به‌شیوه‌اى خاص، با نقشه‌اى درازمدت، به‌تدریج امام (علیه السلام) را از صحنه بیرون براند.

درایت و سیاست علوى

هرچند مأمون در پى بهره‌گیرى سیاسى از امام (علیه السلام) بود; ولى با تدبیر امام (علیه السلام) در این‌کار شکست خورد. نکات برجسته تدبیر حضرت عبارت است از:

‌‌‌ الف. نخستین واکنش امام (علیه السلام) در برابر مأمون این بود که از آمدن به خراسان سر باز زد; زیرا نفس این عمل مى‌توانست براى مأمون یک پیروزى به‌شمار آید. امام تا آن‌جا مخالفت کرد که رجاءبن‌ابى‌ضحاک، فرستاده مأمون، ناگزیر شد امام (علیه السلام) را به زور به مرو ببرد. (۲) با آن

۱٫ عیون اخبار الرضا ، ج ۲، ص ۱۶۷ و ۱۶۸٫

۲٫ اصول کافى ، ج ۱، ص ۴۹۸٫


۲۵۲

که مأمون تقاضا کرده بود امام (علیه السلام) با اهل‌بیت خویش سمت مرو رهسپار شود، حضرت (علیه السلام) نه تنها کسى را با خود نبرد، بلکه تنها فرزندش را نیز در مدینه گذاشت. وداع امام (علیه السلام) با قبر پیامبر (صلى الله علیه وآله) و خروج از مدینه چنان بود که همه دریافتند ناگزیر پاى در راه سفر نهاده است.

‌‌‌ ب. حضرت (علیه السلام) در نیشابور در ماجراى حدیث ‌سلسلة‌الذهب‌، همه آنچه را که براى روشن‌گرى و شکل‌دهى به حافظه تاریخ لازم بود، بیان کرد و ولایت را از ناحیه خدا نه از ناحیه مأمون برشمرد. صحنه‌اى که امام (علیه السلام) در آن مقطع پدید آورد و روش هنرمندانه‌اى که براى بیان حقیقت جاودانه ولایت به‌کار گرفت، از به‌یاد ماندنى‌ترین خاطرات تاریخ است. بسیارى از دانشمندان فرصت را مغتنم شمرده، از سلاله پیامبر (صلى الله علیه وآله) بهترین و ضرورى‌ترین درس زندگى را درخواست کردند، امام (علیه السلام) نخست در مقام بیان اهمیت موضوع برآمد و سند روایت را یک به یک برشمرد تا به خداوند رسید. وقتى شوق و هیجان جمعیت به نهایت نزدیک شد، ادامه داد: کلمة لااله‌الاالله حصنى فمن دخل فى حصنى امن من عذابى…‌. (۱)

‌‌‌ محتواى بخش اول حدیث در قرآن و در آثار مفسران و دانشوران فراوان دیده مى‌شود و نیاز به آن مقدمه طولانى نداشت; وقتى امام بخش پایانى روایت بشرطها و شروطها و انا من شروطها را بیان کرد و ولایت و رهبرى را درختى برآمده از ریشه توحید و شرط ثمردهى و سودمندى حصن الهى قرار داد، شنوندگان راز آن مقدمه را دریافتند.

‌‌‌ ج. در مرو هرچه اصرار کردند امام (علیه السلام) خلافت و یا ولایت‌عهدى را نپذیرفت و سرانجام این امر با چهره کریه زور و برق شمشیر بر آن حضرت تحمیل شد; زیرا امام مقاومت تا شهادت را در این موقعیت وظیفه و رسالت خود نمى‌دانست. سرانجام روزى معین شد و اعلام گردید تا در آن روز مردم بیایند و با حضرت (علیه السلام) بیعت کنند. مأمون براى حضرت رضا (علیه السلام) در کنار خویش محلى قرار داد و اولین کسى که فرمان داد بیاید و با حضرت رضا (علیه السلام) بیعت کند، پسرش عباس و بعد از او یکى از سادات علوى بود به‌همین ترتیب یک عباسى و یک علوى. در اخذ بیعت، امام (علیه السلام) براساس سنت پیامبر (صلى الله علیه وآله) رفتار کرد نه آن‌طور که مأمون مى‌خواست. (۲) پس از بیعت امام (علیه السلام) برخلاف انتظار مأمون و همه اطرافیانش خطبه‌اى کوتاه

۱٫ بحارالانوار ، ج ۴۹، ص ۱۷۵ و عیون اخبارالرضا ، ج ۲، ص ۱۳۴٫

۲٫ مناقب آل‌ابى‌طالب ، ج ۴، صص ۳۶۴ ـ ۳۶۳٫


۲۵۳

خواند. او، بعد از حمد و ثناى الهى، فرمود:

ما بر شما درباره رسالت پیامبر (صلى الله علیه وآله) حقى داریم و شما نیز بر ما حقى دارید. هرگاه در آن حق به ما اعتماد کردید ما رعایت حق شما را واجب مى‌دانیم… ‌ . (۱)

‌‌‌ روح این کلام با روح جلسه ولایت‌عهدى تفاوت داشت. امام (علیه السلام) ولایت و سرپرستى امت را امرى ساده که به مأمون و امثال او مربوط باشد، نمى‌دانست و با این سخن، بى‌لیاقتى عباسیان و ستم آن‌ها بر امت را آشکار ساخت.

‌‌‌ د. قبل و بعد از این جریان، امام (علیه السلام) پیوسته عدم علاقه خود را به این‌کار نشان داد تا آن‌جا که خود آن حضرت (علیه السلام) به اجبارى بودن آن تصریح کرد. او به مأمون فرمود: اگر این خلافت مال تو است و خدا آن را براى تو قرار داده، جایز نیست لباسى را که خدا به تو پوشانده درآورى و در اختیار دیگرى قرار دهى و اگر مال تو نیست، جایز نیست آنچه مال تو نیست به دیگران ببخشى.

امام‌رضا (علیه السلام) ، براى خنثى‌ساختن سیاست مأمون در بهره‌گیرى از ولایت‌عهدى او، فرمود: خدا مى‌داند من از قبول این امر کراهت داشتم; ولى وقتى در وضعى قرار گرفتم که باید میان قتل و ولایت‌عهدى یکى را برمى‌گزیدم، ناگزیر دومى را ترجیح دادم.

‌‌‌ حضرت (علیه السلام) در مواردى نیز تصریح مى‌کرد که اساساً این حق است. مأمون آن را غصب کرده و اکنون نیز در پى سوءاستفاده است. (۲)

‌‌‌ هـ . حضرت (علیه السلام) براى پذیرش ولایت‌عهدى شرط‌هایى قرار دادند، این شرط‌ها نیز تشریفاتى بودن مسأله را آشکار مى‌سازد. چگونه ممکن است که کسى ولى‌عهد باشد و در امور سیاسى و جارى هیچ مداخله‌اى نکند؟! البته امام براى آن‌که نمى‌خواست مسؤولیت وضع موجود و کارهاى حکومت را به‌عهده گیرد، چنین شرط کرد. افزون بر این، قرار بود بسیارى از کارها در آینده انجام گیرد تا امام (علیه السلام) به ناشایستگى و… متهم شود. در این موقعیت، هر سیاست‌مدار هوشمندى باید تدبیرى حکیمانه براى آینده بیندیشد. پس امام‌رضا (علیه السلام) مى‌فرماید: اِنى ما دخلتُ فى هذا الاّ دخول الخارج منه . (۳)

۱٫ مقاتل الطالبیین ، ص ۳۷۵ و ر.ک: بحارالانوار ، ج ۴۹، ص ۱۷۵ به بعد.

۲٫ عیون اخبار الرضا ، ج ۲، صص ۱۴۰ ـ ۱۳۸٫

۳٫ همان ، ص ۱۳۸٫


۲۵۴

‌‌‌ و. در جریان نماز عید که طرح دیگرى براى به رسمیت شناختن حکومت بود، امام (علیه السلام) چنان حکیمانه عمل کرد که مأمون ناگزیر وى را از بین راه باز گرداند. (۱)

‌‌‌ در یک جمع‌بندى، مى‌توان نتیجه گرفت که تعیین شرایط ولایت‌عهدى از سوى امام‌رضا (علیه السلام) و رفتار آن حضرت (علیه السلام) سبب شد مأمون نقشه‌هایش را ناکام بیابد و بر مشکلاتش افزوده شود; یکى آنکه طرح مسأله ولایت‌عهدى با واکنش منفى آل‌عباس روبه‌رو شد و خطر دیگر این‌که امام به قدرت سیاسى و رهبرى رسمى جامعه نزدیک شده بود. کاستن از مشکلات موجود، به تدبیرى حساب‌شده‌تر نیاز داشت.

در تهاجم امواج فکرى

در پرتو آموزش‌هاى اسلام که براى دانش، زمان و مکانى خاص نمى‌شناسد، انتظار مى‌رفت در مدت کوتاهى زیربناى فکرى اسلام سراسر دنیاى متمدن آن عصر را فراگیرد. هرچند این انتظار در دوره امویان به دلایل متعدد تحقق نیافت; ولى در دوره عباسیان، بهویژه در زمان مأمون، فضایى امیدوارکننده پدید آمد. (۲) مأمون در ترجمه کتب کوشید و در این راه بسیار هزینه کرد او در کنار تشویق مردم به مطالعه، با حکما معاشرت و اظهار خشنودى مى‌کرد. (۳)

‌‌‌ به این‌ترتیب، نشر دانش مسأله مطلوب روز شد و صاحبان علم، فلسفه و منطق را گرامى داشتند و مترجمان بسیارى سمت مرکز خلافت اسلامى رهسپار شدند. (۴) در این دوره، ریاضى‌دانان بزرگى چون خوارزمى پدید آمدند. او نخستین کسى بود که درباره جبر، مطالعات منظم کرد و آن را از حساب جدا ساخت. مأمون افرادى را براى نظارت بر ترجمه از یونانى، سریانى و کلدانى گمارد و خود نیز به امر ترجمه روى آورد. در این زمان، مردم نیز براى فراهم‌کردن کتاب‌هاى کمیاب، اموال بسیار مصرف مى‌کردند.

‌‌‌ نتیجه طبیعى رواج ترجمه این بود که بسیارى از مسلمانان درباره ترجمه‌ها بحث و تحقیق کردند; بر آن حاشیه نوشتند و گاه به اصلاح خطاها پرداختند. یعقوب‌بن‌اسحاق کندى که در طب، فلسفه، حساب، منطق، هندسه و نجوم خبره بود و در تألیفات خود از روش

۱٫ همان ، ص ۱۳۵ و کشف الغمة ، ج ۳، ص ۹۸٫

۲٫ ر.ک: سیره پیشوایان ، ص ۵۰۰‌.

۳٫ تاریخ تمدن اسلام ، جرجى زیدان، ترجمه على جواهرالکلام، ج ۳، ص ۲۱۶٫

۴٫ همان .


۲۵۵

ارسطو پیروى مى‌کرد بسیارى از کتاب‌هاى فلسفه را به عربى برگرداند و مشکلات آن را توضیح داد. بدین ترتیب، در این دوره دانش‌هایى چون فلسفه، طب، نجوم، ریاضیات، منطق، هیئت، جغرافیا و تاریخ ترجمه شد و دارالحکمة که به احتمال قوى در زمان هارون بنیان نهاده شده بود، با اهتمام مأمون رونقى ویژه یافت. (۱)

‌‌‌ در این موقعیت، وجود مترجمانى که پیرو متعصب آیین‌هاى منحرف شمرده مى‌شدند و از ترجمه به‌عنوان ابزار نشر باورهاى مسموم خود بهره مى‌بردند، مایه نگرانى بود. متأسفانه در آن زمان یک هیأت نیرومند علمى، پرهیزگار و دلسوز وجود نداشت تا آثار قلمى بیگانگان را از صافى جهان‌بینى اسلامى بگذراند و معارف سودمند را در اختیار جامعه قرار دهد. درست در این گسیختگى فرهنگى است که وظیفه سنگین امام رضا (علیه السلام) آشکار مى‌شود و در برابر این امواج سهمگین و خطرناک، به دفاع از عقیده و فرهنگ جامعه اسلامى برخاست و با رهبرى حکیمانه، جریان‌هاى فکرى جامعه را از خطر التقاط و انحراف آگاه ساخت.

‌‌‌ یکى از اقدام‌هاى مهم و قابل‌توجه حضرت (علیه السلام) در این زمینه بهره‌گیرى از محافل فراوان مناظره است که میان دانشمندان بزرگ ادیان و مکاتب مختلف و امام (علیه السلام) در خطه خراسان شکل مى‌گرفت. اساس این محافل را مأمون سازمان داد. انگیزه اصلى او در این امر مورد اختلاف مورخان است; ولى شواهد تاریخى، سیاسى بودن حداقل برخى از آن‌ها را کاملاً تأیید مى‌کند و از آن‌جا که معمولاً مسائل سیاسى انگیزه واحد ندارد، مى‌توان سرگرم کردن مردم براى غافل‌ماندن از مسائل اصلى جامعه و نقاط ضعف حکومت، پایین‌آوردن مقام امام (علیه السلام) در نظر دانشمندان و مخصوصاً مردم ایران را بخشى از انگیزه‌هاى مأمون دانست. چنان‌که مورخان نوشته‌اند: سلیمان مروزى، دانشور مشهور علم کلام، نزد مأمون آمد. مأمون او را گرامى داشت. هدایاى فراوان به وى داد وگفت: پسرعمویم على‌بن‌موسى از حجاز نزد من آمده، او کلام و دانشمندان این علم را دوست دارد; اگر مایلى روز ‌ترویه‌ (هشتم ماه ذى‌حجّة) نزد ما بیا و با او به مناظره بنشین. سلیمان، که به دانش خود مغرور بود، گفت: اى امیرمؤمنان، دوست ندارم در مجلس تو و در حضور گروهى از بنى‌هاشم از فردى چون او چیزى بپرسم. مبادا از عهده برنیاید و مقامش پایین آید…‌. مأمون گفت: هدف من نیز چیزى

۱٫ تاریخ سیاسى اسلام ، حسن ابراهیم حسن، ترجمه پاینده، ج ۲، صص ۳۰۰ ـ ۲۹۶٫


۲۵۶

جز این نیست که راه را بر او ببندى; زیرا مى‌دانم تو در دانش و مناظره توانایى…‌. (۱)

‌‌‌ آنچه این احتمال را تقویت مى‌کند آن‌است‌که دربار مأمون تا پیش از شهادت امام، پیوسته محل برگزارى این مناظره‌ها بود; ولى پس از آن، دیگر اثرى از این مجالس علمى و بحث‌هاى کلامى دیده نشد.

‌‌‌ امام رضا (علیه السلام) که از قصد مأمون آگاهى داشت، مى‌فرمود: هنگامى‌که من با اهل تورات به تورات‌شان، با اهل انجیل با انجیل‌شان، با اهل زبور به کتاب‌شان، با ستاره‌پرستان به شیوه عبرانى‌شان، با موبدان به شیوه پارسى‌شان، با رومیان به روش خودشان و با اهل‌بحث و گفتوگو به زبان‌هاى خودشان استدلال کرده، همه را به تصدیق خود وادار کنم. مأمون درمى‌یابد راه خطا برگزیده است و بى‌تردید پشیمان خواهد شد…‌. (۲)

‌‌‌ بدین ترتیب، این اندیشه که مناظره‌ها براى به زانو درآوردن امام (علیه السلام) و در سطحى وسیع‌تر، تهاجم فرهنگى علیه مکتب اهل‌بیت سامان داده شده بود قوت مى‌گیرد. امام (علیه السلام) از این موقعیت نیک بهره برد و محافل مناظره نتیجه معکوس داد. وقتى این محافل در از میان بردن ابهّت و شخصیت امام (علیه السلام) ناکام‌ماند، مأمون در اندیشه حذف فیزیکى امام (علیه السلام) فرو رفت و امام را مسموم ساخت.

امام‌جواد (علیه السلام) پیشواى خردسال

حضرت محمدبن‌على‌الجواد (علیه السلام) به تصریح پیشوایان گذشته و با تعیین امام‌رضا (علیه السلام) عهده‌دار امامت و خلافت خدا در زمین شد. بیش‌تر عمر ۲۵ ساله آن حضرت (علیه السلام) یعنى ۱۷ سال دوران امامت وى با زمامدارى مأمون (۲۱۸ ـ ۲۰۳) و معتصم (۲۲۰ ـ ۲۱۸) مصادف بود.

هرچند به‌طور طبیعى شکوفایى عقل و جسم انسان مرزى خاص دارد و مردم با رسیدن به آن زمان به کمال جسم و خرد دست مى‌یابند; ولى مانعى ندارد که خداوند توانا و حکیم این دوران را براى بعضى از بندگانش کوتاه بسازد چنان‌که قرآن‌کریم، مستندترین منبع تاریخى، از نبوت حضرت یحیى و عیسى (علیهما السلام) در کودکى خبر مى‌دهد.

۱٫ ر.ک: عیون اخبار الرضا ، ج ۱، صص ۱۸۹ ـ ۱۷۹ و بحارالانوار ، ج ۴۹، صص ۲۹۰ ـ ۱۷۷٫

۲٫ بحارالانوار ، ج ۴۹، ص ۱۷۵٫


۲۵۷

قرآن درباره پیامبرى حضرت یحیى (علیه السلام) مى‌فرماید:

(به یحیى گفتیم) اى یحیى کتاب آسمانى را به جدّ و جهد و قوّت نبوّت بگیر; و به او در همان سن کودکى و صباوت ـ سه سالگى ـ حکمت و مقام نبوّت بخشیدیم. (۱)

و درباره حضرت عیسى (علیه السلام) مى‌فرماید:

مریم ـ پاسخ به ملامت‌گران را ـ به‌اشاره به طفل واگذارد. آنها گفتند ما چگونه با طفل گهواره‌اى سخن بگوئیم؟ آن طفل ـ به امر خدا به زبان آمد و ـ گفت همانا من بنده خداوندم که مرا کتاب آسمانى و شرف نبوّت عطا فرموده است. (۲)

‌‌‌ در روایات ائمه (علیهم السلام) درباره زندگى و ‌امامت‌ امام جواد (علیه السلام) مطالب ارزنده‌اى به‌چشم مى‌خورد. بسیارى از مردم و دانشمندان پیرامون این امر با شخص امام جواد (علیه السلام) و دیگر معصومان (علیهم السلام) گفتوگو کرده‌اند. یکى از یاران امام رضا (علیه السلام) مى‌گوید: در خراسان در محضر امام رضا (علیه السلام) بودیم، یکى از حاضران به وى عرض کرد: سرور من، اگر براى شما حادثه‌اى رخ دهد، به چه کسى مراجعه کنیم؟ امام (علیه السلام) فرمود: به فرزندم ابوجعفر. (۳) در این هنگام، آن شخص کمىِ سن حضرت جواد (علیه السلام) را یادآورى کرد. امام (علیه السلام) فرمود: خداوند عیسى‌بن‌مریم را در سنى کم‌تر از سن ابوجعفر، رسول و صاحب شریعت قرار داد.

‌‌‌ از سوى دیگر این وجه نورانى و موهبت الهى به‌طور عملى در دانش و بینش امام جواد (علیه السلام) متبلور است. یکى از اصول پذیرفته شده تشیع آن است که ‌امام به حق‌ قادر است انواع پرسش‌هاى مردم را پاسخ دهد. اصلى که درباره همه امامان شیعه (علیهم السلام) اجرا شده است. این اصل در طول تاریخ، مدعیان دروغین امامت و رسالت را رسوا ساخته، حق‌جویان را به سرچشمه حقیقى دانش و فضیلت رهنمون شده است. (۴) امام جواد (علیه السلام) نیز با این اصل از سوى شیعیان مورد آزمایش قرار گرفت و مردم به صداقت و حقانیت وى ایمان آوردند.

‌‌‌ آگاهى‌هاى تاریخى درباره زندگى امام جواد (علیه السلام) چندان گسترده نیست; زیرا از سویى محدودیت‌هاى سیاسى، تقیه و شیوه‌هاى پنهانى مبارزه، سبب عدم نقل اخبار در منابع

۱٫ یا یحیى خُذِ الکتابَ بقوّة و اتیناه الحکم صبیّاً. (سوره مریم، آیه ۱۲)

۲٫ قالوا کیف نکلم من کان فى المهد صبیاً قال انى عبدالله اتانى الکتاب و جعلنى نبیّاً. (سوره مریم، آیه ۲۹)

۳٫ ر.ک: اصول کافى ، ج ۱، صص ۳۸۴ ـ ۳۲۲ و الارشاد ، ص ۳۱۹٫

۴٫ بحارالانوار ، ج ۵۰‌، صص ۱۰۰ ـ ۹۹; اصول کافى ، ج ۱، ص ۳۱۴ و اثبات الوصیة ، مسعودى، صص‌۲۱۶ ـ ۲۱۳٫


۲۵۸

تاریخى مى‌شد و از سوى دیگر، زندگى امام جواد، چندان طولانى نبود که اخبار فراوانى از آن در دسترس ما قرار گیرد. البته نکات و نشانه‌هایى در لابه‌لاى حوادث به‌چشم مى‌خورد که مى‌تواند ذهن تاریخ را از اشتباه حفظ کند و فعالیت‌هاى سیاسى، اجتماعى و علمى آن حضرت (علیه السلام) را در ابعادى بنمایاند.

‌‌‌ هرچند مأمون، با تظاهر به اندوه و برگزارى مراسم سوگوارى، بسیار کوشید تا مسمومیت امام هشتم (علیه السلام) را پنهان نگهدارد و خود را بى‌گناه جلوه دهد; امّا سرانجام علویان دریافتند مأمون امام (علیه السلام) را به قتل رسانده است. از این پس، به‌طور طبیعى حکومت احساس خطر و ناامنى کرد. در این موقعیت، بهترین و آسان‌ترین راه مهار خطر این بود که رهبر واقعى علویان را زیر نظر حکومت قرار دهد. بنابراین، امام جواد (علیه السلام) از مدینه به بغداد فراخوانده شد و مورد تفقد و دلجویى قرار گرفت.

‌‌‌ اسناد معتبر تاریخى از گزارش‌گرى و خبرچینى‌هاى دختر مأمون در خانه امام جواد (علیه السلام) حکایت مى‌کند و سیاسى و تحمیلى بودن ازدواج امام جواد (علیه السلام) و دختر مأمون را آشکار مى‌سازد. (۱) نکته ظریف دیگر که پرده از بسیارى جریان‌ها و حوادث گذشته، مانند ولایت‌عهدى امام رضا (علیه السلام) برمى‌دارد، این است که مأمون نه تنها ولایت‌عهدى را به امام جواد جوان پیشنهاد نکرد; بلکه حتى بدین امر نیندیشید.

‌‌‌ در این‌جا نیز همان اهدافى که سبب ولایت‌عهدى امام رضا (علیه السلام) شد، مشاهده مى‌شود. البته مأمون وقتى از نیرو یا نیروهاى جاسوس و امنیتى‌اش آسوده‌خاطر شد; با اصرار امام (علیه السلام) بر هجرت به مدینه موافقت کرد; اما همواره در جریان کم و کیف اوضاع و فعالیت‌هاى امام قرار داشت. وقتى معتصم عباسى به‌خلافت رسید، بى‌درنگ امام (علیه السلام) را به بغداد احضار کرد و طولى نکشید که امام (علیه السلام) به شهادت رسید.

شبکه ارتباطى وکالت

آنچه از این مقطع تاریخى به بعد اهمیت دارد این است که به‌دلیل محدودیت‌هاى فراوان، موانع و مشکلات سیاسى و اجتماعى، حساسیت‌هاى حکومت به اطرافیان ائمه (علیهم السلام) ، حفظ هویت تشیع و زنده و پویا نگهداشتن هسته‌هاى مرکزى مقاومت، انسجام و گسترش شبکه

۱٫ الارشاد ، ص ۳۱۹ و تاریخ الطبرى ، ج ۷، ص ۱۹۰٫


۲۵۹

وکالت ضرورى مى‌نمود. (۱) امام جواد (علیه السلام) شکل جدیدى از برنامه حفاظتى را پى‌ریزى کرد. او کارگزارانى به سراسر قلمرو حکومت عباسى گسیل داشت و به آنان سفارش کرد تا با فعالیت حساب شده از تجزبه نیروهاى شیعه جلوگیرى کنند. این‌کار، در ابعاد مختلف، به‌سود امام (علیه السلام) و همه دانشمندان و مردم بود. کارگزاران امام (علیه السلام) در بسیارى از استان‌ها مانند اهواز، همدان، سیستان، رى، بصره، بغداد و مرکز اصلى شیعه یعنى کوفه و قم پخش شده بودند و به بهانه جمع‌آورى وجوه به مشکلات پیروان اهل بیت (علیهم السلام) رسیدگى مى‌کردند; به پرسش‌هاى عقیدتى و اخلاقى آن‌ها پاسخ مى‌گفتند و از این طریق ارتباط امام و امت را حفظ مى‌کردند.

مکتب علمى و فرهنگى امام‌جواد (علیه السلام)

مکتب علمى امام جواد (علیه السلام) مهم‌ترین بُعد از ابعاد زندگى آن حضرت را شکل داده است. صدها حدیث در موضوعات گوناگون از طریق راویان و اصحاب امام جواد (علیه السلام) هم‌چون عبدالعظیم حسنى، على‌بن‌مهزیار، احمدبن‌محمدبن‌ابى نصربزنطى، زکریابن‌آدم، محمدبن‌اسماعیل‌بن‌بزیع، حسین‌بن‌سعیداهوازى، احمدبن‌محمدبن‌خالدبرقى و محدثان و دانشمندان نامور اهل‌سنت مانند ابن‌حجرهیثمى، جاحظ‌عثمانى‌معتزلى و خطیب بغدادى بسیارى از معارف و حقایق دینى را از آن حضرت نقل کرده‌اند. (۲)

مناظره‌ها و برخوردهاى امام‌جواد (علیه السلام) با فرقه‌ها و مذاهبى چون اهل‌حدیث، واقفیه، زیدیه و بهویژه غلات و معتزله بهترین حافظ اندیشه‌ها و مبانى بر حق تشیع بود. مناظره آن حضرت (علیه السلام) با یحیى‌بن‌اکثم درباره فضایل خلفا شگفتى هر دانشمند منصفى را برمى‌انگیزد. (۳)

تاریخ و زندگى امام‌على‌النقى (علیه السلام)

در ۳۳ سال امامت پیشواى دهم شش تن از عباسیان به‌خلافت رسیدند نام‌هاى این خلفا

۱٫ این شبکه ارتباطى از زمان امام‌صادق (علیه السلام) کم و بیش فعالیت داشته است.

۲٫ ر.ک: تاریخ بغدادى ، ج ۳، ص ۵۴ و ۵۵‌.

۳٫ التوحید ، شیخ صدوق، ص ۱۱۰; اصول کافى ، ج ۱، ص ۹۵ و حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه ، صص ۴۹۱ ـ ۴۸۲٫


۲۶۰

عبارت است از: معتصم عباسى (۲۲۷ ـ ۲۲۰)، واثق (۲۳۲ ـ ۲۲۷)، متوکل (۲۴۸ ـ ۲۳۲)، منتصر‌(۶ ماه)، مستعین (۲۵۲ ـ ۲۴۸) و معتزّ (۲۵۴ ـ ۲۵۲).

‌‌‌ معتصم طرح‌ها و نقشه‌هاى مأمون را در مورد خاندان نبوت و امامت ادامه داد و به بهانه‌هاى واهى، مانند نپوشیدن لباس سیاه، بسیارى علویان را تا آخر عمر زندانى کرد. هرچند واثق، پسر معتصم نیز سیاست مأمون و معتصم را در مسأله خلق قرآن پى گرفت و کسانى را که مخلوق بودن قرآن را نمى‌پذیرفتند، شکنجه مى‌کرد; اما، به نوشته مورخان، رفتارش با علویان سخت نبود. به همین جهت، آل ابى‌طالب در زمان او در سامرا گرد آمدند و تا حدودى در آسایش به‌سر بردند.

‌‌‌ به دلیل این‌که سازمان وکالت جایگاه و نقش خود را در میان مردم پیدا کرده بود، متوکل با جذب و گزینش افرادى که بینش ضدعلوى داشتند مى‌کوشید مخالفان خود را از میان بردارد و فعالیت‌هاى سازمان یافته علویان، بهویژه امامیه را نابود سازد. خشونت و سخت‌گیرى دوران ۱۶ ساله زمامدارى او چنان بود که گروهى از وکلاى امام (علیه السلام) در سراسر نقاط اسلامى زیرشکنجه درگذشتند و یا به زندان‌هاى طولانى محکوم شدند. این اقدامات بر پیکر سازمان وکالت لطمه‌هاى جدى وارد کرد; اما حضرت (علیه السلام) با تلاش حساب شده خویش این شبکه را هم‌چنان فعال و پرثمر نگه‌داشت.

‌‌‌ سخت‌گیرى‌هاى متوکل در مورد شیعیان یکى از سیاه‌ترین برگ‌هاى تاریخ دوران بنى‌عباس به‌شمار مى‌آید. برخى از مهم‌ترین سیاه‌کارى‌هاى او عبارتند از:

‌‌‌ ۱٫ تحت تعقیب قراردادن، متوارى یا زندانى کردن علویان;

‌‌‌ ۲٫ ویران‌ساختن آرامگاه امام‌حسین (علیه السلام) و بناهاى اطراف آن بهوسیله شخصى یهودى‌الاصل;

‌‌‌ ۳٫ گماردن پاسگاه‌هاى انتظامى و ممنوع کردن زیارت قبر امام حسین (علیه السلام) ;

‌‌‌ ۴٫ دادن هدایاى هنگفت به شاعران خودفروخته و تشویق آن‌ها به هجو بنى‌هاشم; او درکنار این اقدام، پیروان اهل‌بیت (علیهم السلام) را بى‌رحمانه به شهادت مى‌رساند. یکى از کسانى که بهوسیله متوکل به شهادت رسید ابن‌سکیت، شاعر و ادیب نامور شیعى بود که مدتى آموزش فرزندان متوکل را نیز به‌عهده داشت. روزى متوکل به فرزندان خود اشاره کرد و از ابن‌سکیت


۲۶۱

پرسید: این‌دو فرزند من نزد تو محبوب‌ترند یا حسن و حسین (علیهما السلام) فرزندان على‌بن‌ابى‌طالب؟ ابن سکیت از این مقایسه بى‌مورد سخت برآشفت و بى‌درنگ گفت: به خدا سوگند، قنبر، غلام على (علیه السلام) ، در نظر من از تو و فرزندانت برتر است. این سخن، خلیفه را آشفته ساخت و سبب قتل ابن‌سکیت شد.

‌‌‌ ۵‌. اخراج شیعیان از دستگاه دولتى و خدشه‌دار کردن موقعیت آنان در اذهان عمومى;

‌‌‌ ۶‌. قراردادن شیعیان در فشارهاى اقتصادى بسیار شدید و بى‌سابقه;

‌‌‌ ۷٫ صرف حجم گسترده‌اى از بیت‌المال براى تشریفات، مراسم سلطنتى و احداث کاخ‌هاى با شکوه. او براى احداث یکى از کاخ‌هایش بیش از ۲۰ میلیون درهم هزینه کرد و مخارج جشن ختنه‌کنان فرزندش ۸۶ میلیون درهم شد. (۱) ‌مسعودى‌، مورخ مشهور، مى‌نویسد: در هیچ زمانى مانند دوران حکومت متوکل پول خرج نمى‌شد. (۲)

‌‌‌ ابوبکرخوارزمى، نویسنده معروف عصر آل‌بویه، در این زمینه مى‌نویسد:

پیشوایى از پیشوایان هدایت و سیدى از سادات خاندان نبوت از دنیا مى‌رود، کسى جنازه‌اش را تشییع نمى‌کند و…; اما چون دلقک، مسخره‌اى از آل‌عباس بمیرد، تمام قاضیان حکومت و چهره‌هاى سرشناس در تشییع جنازه‌اش حاضر مى‌شوند و والیان برایش مجلس سوگوارى برپا مى‌کنند. دهریان و سوفسطاییان از شر آل‌عباس ایمن‌اند; ولى شیعیان به قتل مى‌رسند و هرکس نام پسرش على باشد خونش ریخته مى‌شود. چون شاعر شیعه در مناقب وصى و معجزه‌هاى نبى شعر بگوید، زبانش بریده و دیوانش پاره مى‌گردد…‌. علویان را از یک وعده خوراک بازمى‌دارند، درحالى‌که خراج مصر، اهواز، صدقات حرمین شریفین و حجاز به‌مصرف خنیاگرانى مانند ابن‌ابى‌مریم و ابراهیم‌موصع و ابن‌جامع‌سهمى و… مى‌رسد. متوکل‌عباسى ۱۲ هزار کنیز داشت. اموال خالص و پاکیزه خراج، تنها به‌مصرف دلقک‌ها و مهمانى‌هاى سگ‌بازان و… مى‌رسید. فرزندان فاطمه(علیهم السلام) از شدت فقر با مرگ روبه‌رویند; یکى شمشیر خود را گرو مى‌نهد و دیگرى جامه‌اش را مى‌فروشد. آنان، جز این‌که جدشان پیامبر، پدرشان وصى، مادرشان فاطمه، مادرمادرشان خدیجه، مذهب‌شان ایمان به‌خدا و راهنماى‌شان قرآن است گناهى ندارند. من درباره قومى که تربت و قبر امام حسین(علیه السلام) را شخم زدند، چه بگویم…‌. (۳)

۱٫ تاریخ الیعقوبى ، ج ۳، ص ۲۲۳٫

۲٫ مروّج‌الذهب ، ج ۴، ص ۴۰٫

۳٫ سیره پیشوایان ، صص ۵۹۶ ـ ۵۹۲‌.


۲۶۲

‌‌‌ متوکل، امام هادى (علیه السلام) را از مدینه به سامرا تبعید کرد. آن حضرت (علیه السلام) تا پایان حکومت متوکل در اردوگاه نظامى تحت نظارت شدید بود. خلفاى بعدى نیز یکى پس از دیگرى آن بزرگوار را زیرنظر قرار دادند تا به شهادت رسید.

‌‌‌ هرچند در دوران شش‌ماهه حکومت منتصر که خود در قتل پدرش شرکت داشت، آزادى‌هایى به علویان داده شد; ولى پس از او مستعین، فرزند معتصم، به خلافت رسید و در حکومت چهار ساله‌اش به ستمگرى، میگسارى و اسراف بیت‌المال پرداخت، مستعین که فاقد کفایت سیاسى بود، در نبرد با رومیان شکست خورد و دو تن از فرماندهان برجسته همراه با بسیارى از مسلمانان کشته شدند. (۱)

‌‌‌ مستعین که به سبب این شکست ذلت‌بار از شورش مردم در امان نبود، به بغداد گریخت. در این موقعیت، گروهى از شورشیان معتز را از زندان آزاد و با او بیعت کردند. رفتار معتز با علویان بسیار بد بود و امام هادى (علیه السلام) نیز در حکومت او به شهادت رسید. (۲)

تاریخ و زندگى امام‌على‌النقى (علیه السلام)

در ۳۳ سال امامت پیشواى دهم شش تن از عباسیان به‌خلافت رسیدند نام‌هاى این خلفا

۱٫ این شبکه ارتباطى از زمان امام‌صادق (علیه السلام) کم و بیش فعالیت داشته است.

۲٫ ر.ک: تاریخ بغدادى ، ج ۳، ص ۵۴ و ۵۵‌.

۳٫ التوحید ، شیخ صدوق، ص ۱۱۰; اصول کافى ، ج ۱، ص ۹۵ و حیات فکرى و سیاسى امامان شیعه ، صص ۴۹۱ ـ ۴۸۲٫


۲۶۰

عبارت است از: معتصم عباسى (۲۲۷ ـ ۲۲۰)، واثق (۲۳۲ ـ ۲۲۷)، متوکل (۲۴۸ ـ ۲۳۲)، منتصر‌(۶ ماه)، مستعین (۲۵۲ ـ ۲۴۸) و معتزّ (۲۵۴ ـ ۲۵۲).

‌‌‌ معتصم طرح‌ها و نقشه‌هاى مأمون را در مورد خاندان نبوت و امامت ادامه داد و به بهانه‌هاى واهى، مانند نپوشیدن لباس سیاه، بسیارى علویان را تا آخر عمر زندانى کرد. هرچند واثق، پسر معتصم نیز سیاست مأمون و معتصم را در مسأله خلق قرآن پى گرفت و کسانى را که مخلوق بودن قرآن را نمى‌پذیرفتند، شکنجه مى‌کرد; اما، به نوشته مورخان، رفتارش با علویان سخت نبود. به همین جهت، آل ابى‌طالب در زمان او در سامرا گرد آمدند و تا حدودى در آسایش به‌سر بردند.

‌‌‌ به دلیل این‌که سازمان وکالت جایگاه و نقش خود را در میان مردم پیدا کرده بود، متوکل با جذب و گزینش افرادى که بینش ضدعلوى داشتند مى‌کوشید مخالفان خود را از میان بردارد و فعالیت‌هاى سازمان یافته علویان، بهویژه امامیه را نابود سازد. خشونت و سخت‌گیرى دوران ۱۶ ساله زمامدارى او چنان بود که گروهى از وکلاى امام (علیه السلام) در سراسر نقاط اسلامى زیرشکنجه درگذشتند و یا به زندان‌هاى طولانى محکوم شدند. این اقدامات بر پیکر سازمان وکالت لطمه‌هاى جدى وارد کرد; اما حضرت (علیه السلام) با تلاش حساب شده خویش این شبکه را هم‌چنان فعال و پرثمر نگه‌داشت.

‌‌‌ سخت‌گیرى‌هاى متوکل در مورد شیعیان یکى از سیاه‌ترین برگ‌هاى تاریخ دوران بنى‌عباس به‌شمار مى‌آید. برخى از مهم‌ترین سیاه‌کارى‌هاى او عبارتند از:

‌‌‌ ۱٫ تحت تعقیب قراردادن، متوارى یا زندانى کردن علویان;

‌‌‌ ۲٫ ویران‌ساختن آرامگاه امام‌حسین (علیه السلام) و بناهاى اطراف آن بهوسیله شخصى یهودى‌الاصل;

‌‌‌ ۳٫ گماردن پاسگاه‌هاى انتظامى و ممنوع کردن زیارت قبر امام حسین (علیه السلام) ;

‌‌‌ ۴٫ دادن هدایاى هنگفت به شاعران خودفروخته و تشویق آن‌ها به هجو بنى‌هاشم; او درکنار این اقدام، پیروان اهل‌بیت (علیهم السلام) را بى‌رحمانه به شهادت مى‌رساند. یکى از کسانى که بهوسیله متوکل به شهادت رسید ابن‌سکیت، شاعر و ادیب نامور شیعى بود که مدتى آموزش فرزندان متوکل را نیز به‌عهده داشت. روزى متوکل به فرزندان خود اشاره کرد و از ابن‌سکیت


۲۶۱

پرسید: این‌دو فرزند من نزد تو محبوب‌ترند یا حسن و حسین (علیهما السلام) فرزندان على‌بن‌ابى‌طالب؟ ابن سکیت از این مقایسه بى‌مورد سخت برآشفت و بى‌درنگ گفت: به خدا سوگند، قنبر، غلام على (علیه السلام) ، در نظر من از تو و فرزندانت برتر است. این سخن، خلیفه را آشفته ساخت و سبب قتل ابن‌سکیت شد.

‌‌‌ ۵‌. اخراج شیعیان از دستگاه دولتى و خدشه‌دار کردن موقعیت آنان در اذهان عمومى;

‌‌‌ ۶‌. قراردادن شیعیان در فشارهاى اقتصادى بسیار شدید و بى‌سابقه;

‌‌‌ ۷٫ صرف حجم گسترده‌اى از بیت‌المال براى تشریفات، مراسم سلطنتى و احداث کاخ‌هاى با شکوه. او براى احداث یکى از کاخ‌هایش بیش از ۲۰ میلیون درهم هزینه کرد و مخارج جشن ختنه‌کنان فرزندش ۸۶ میلیون درهم شد. (۱) ‌مسعودى‌، مورخ مشهور، مى‌نویسد: در هیچ زمانى مانند دوران حکومت متوکل پول خرج نمى‌شد. (۲)

‌‌‌ ابوبکرخوارزمى، نویسنده معروف عصر آل‌بویه، در این زمینه مى‌نویسد:

پیشوایى از پیشوایان هدایت و سیدى از سادات خاندان نبوت از دنیا مى‌رود، کسى جنازه‌اش را تشییع نمى‌کند و…; اما چون دلقک، مسخره‌اى از آل‌عباس بمیرد، تمام قاضیان حکومت و چهره‌هاى سرشناس در تشییع جنازه‌اش حاضر مى‌شوند و والیان برایش مجلس سوگوارى برپا مى‌کنند. دهریان و سوفسطاییان از شر آل‌عباس ایمن‌اند; ولى شیعیان به قتل مى‌رسند و هرکس نام پسرش على باشد خونش ریخته مى‌شود. چون شاعر شیعه در مناقب وصى و معجزه‌هاى نبى شعر بگوید، زبانش بریده و دیوانش پاره مى‌گردد…‌. علویان را از یک وعده خوراک بازمى‌دارند، درحالى‌که خراج مصر، اهواز، صدقات حرمین شریفین و حجاز به‌مصرف خنیاگرانى مانند ابن‌ابى‌مریم و ابراهیم‌موصع و ابن‌جامع‌سهمى و… مى